11.2011 – „Epidemia HIV-AIDS – temat wciąż aktualny.”

   Wokół epidemii krąży wciąż wiele mitów, dlatego w niniejszym artykule przedstawiam kilka wybranych informacji na temat dróg zakażeń, diagnostyki zakażenia HIV i leczenia AIDS, jak i działań profilaktycznych.

   Dla społeczności międzynarodowej dużym problemem pozostaje lawinowe rozprzestrzenianie się zakażeń HIV w Europie Wschodniej, w szczególności w krajach byłego Związku Radzieckiego. Według raportu UNAIDS wydanego z okazji Światowego Dnia AIDS 2011, Europa Wschodnia to jedyny na świecie region, gdzie liczba zakażeń prawie potroiła się w ciągu ostatniej dekady. Szacuje się, że na przykład na Ukrainie żyje ok. 350 tys., a w Rosji być może ponad dwa miliony osób zakażonych HIV i chorych na AIDS. Jednak regionem w największym stopniu dotkniętym tą epidemią wciąż pozostaje Afryka Subsaharyjska. Liczbę osób zakażonych i chorych w krajach tego obszaru ocenia się na ok. 23 miliony osób!

   W Polsce pierwszy przypadek zakażenia HIV zdiagnozowano w roku 1985. Wówczas medycyna była zupełnie bezradna wobec nowo wykrytego wirusa. Skojarzone leczenie ARV wprowadzono w 1996 roku. Od tego czasu sytuacja znacznie się zmieniła.

   Od roku 1985 do końca lipca 2011 r. w Polsce wykryto blisko 15 tys. zakażeń HIV. Szacuje się jednak, że w naszym kraju żyje około 30 tys. osób zakażonych HIV i chorych na AIDS. Oznacza to, iż wciąż jeszcze blisko 20 tys. osób nie wie o swoim zakażeniu HIV

   Sytuację epidemiologiczną w naszym kraju określa się jako stabilną. Nie powinno to jednak usypiać naszej czujności, gdyż HIV/AIDS pozostaje jednym z najważniejszych problemów współczesnego świata. Zmieniający się styl i warunki życia, w tym wzrost poziomu migracji i obniżony wiek inicjacji seksualnej, mogą sprzyjać szybkiemu rozprzestrzenianiu się zakażeń. Tak jak w większości krajów, w Polsce AIDS jest problemem głównie ludzi młodych. 58% osób, które uległy zakażeniu HIV, nie ukończyło 29 roku życia. Obecnie główne drogi zakażeń to kontakty seksualne pomiędzy mężczyznami (48%) i kontakty heteroseksualne (24%). Stosowanie narkotyków dożylnych było w ostatnich latach w Polsce przyczyną jedynie ok. 2% zakażeń.

    Drogi zakażeń są ściśle określone: do zakażenia może dojść poprzez kontakt seksualny, zarówno pomiędzy kobietą a mężczyzną (kontakt heteroseksualny), jak i pomiędzy mężczyznami (kontakt homoseksualny), a także poprzez stosowanie narkotyków i innych substancji psychoaktywnych niesterylnym sprzętem do iniekcji. Zdarzają się też tzw. zakażenia wertykalne, czyli przeniesienie HIV od matki na dziecko w czasie porodu lub – rzadziej – podczas ciąży. Wirus HIV może zostać przeniesiony na dziecko także z mlekiem matki.

   Warto podkreślić, że ryzyko zakażenia istnieje także w czasie wykonywania wszystkich zabiegów, podczas których naruszona zostaje ciągłość skóry, a sprzęt, który został użyty, nie jest sterylny. Dotyczy to np. przekłuwania uszu lub innych części ciała, przyjmowania sterydów anabolicznych, czy innych środków w iniekcji, czy też wykonywania trwałego tatuażu. Nadużywanie substancji zmieniających świadomość takich, jak alkohol czy środki odurzające, także zwiększa ryzyko zakażenia HIV, gdyż sprzyja podejmowaniu ryzykownych kontaktów seksualnych.

   Jedynym pewnym sposobem wykrycia zakażenia jest wykonanie testu w kierunku HIV. Lista wszystkich punktów konsultacyjno-diagnostycznych, w których taki test można wykonać anonimowo i bezpłatnie, znajduje się na stronie internetowej Krajowego Centrum ds. AIDS www.aids.gov.pl. Zgodnie z przyjętymi standardami międzynarodowymi, w punktach prowadzone jest poradnictwo okołotestowe w zakresie bezpieczniejszych zachowań seksualnych.

   Świadomość faktu zakażenia jest niezwykle ważna, gdyż osoba żyjąca z HIV powinna pozostawać pod kontrolą lekarza specjalisty i wykonywać badania laboratoryjne monitorujące stan układu odpornościowego, by nie przeoczyć momentu, w którym należy rozpocząć leczenie antyretrowirusowe (ARV). Wiedza na temat zakażenia HIV jest bardzo ważna dla kobiet planujących macierzyństwo lub będących już w ciąży. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia i rekomendacjami Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego lekarz prowadzący ciążę powinien zaproponować wykonanie testu w kierunku HIV każdej kobiecie ciężarnej. Zakażona HIV kobieta może urodzić zdrowe dziecko, jeżeli wiedząc o fakcie swojego zakażenia, pozostaje pod kontrolą lekarza i przyjmuje leki antyretrowirusowe zgodnie z zaleceniami.

   Od roku 1996, kiedy to rozpoczęto stosowanie terapii antyretrowirusowej, osoby żyjące z HIV/AIDS mają możliwość korzystania z programu bezpłatnego leczenia antyretrowirusowego (ARV). Jest to Program Polityki Zdrowotnej finansowany bezpośrednio z budżetu Ministra Zdrowia. W ramach programu finansowany jest koszt leków ARV, testów monitorujących terapię (wiremia, CD4, genotypowanie, oporność w systemie HLA) i szczepionek dla dzieci urodzonych przez zakażone HIV matki (dzieci te szczepi się według indywidualnego kalendarza). Pozostałe koszty, w tym koszty hospitalizacji, leczenia zakażeń oportunistycznych itp. finansuje NFZ.

   Pomimo ogromnego postępu, jaki dokonał się w wiedzy medycznej na temat samego wirusa HIV, zakażenia oraz zespołu nabytego niedoboru odporności, to jednak ciągle choroba śmiertelna. Dzięki dostępnym obecnie lekom antyretrowirusowym możemy znacznie przedłużać życie pacjentów oraz znacząco poprawić jego jakość, ale wciąż nie potrafimy wyleczyć z AIDS. Dlatego tak ważna jest profilaktyka. Ponadto należy pamiętać, że leki ARV mają wiele działań niepożądanych, a raz rozpoczęte leczenie musi być kontynuowane do końca życia i nie wolno go przerywać.

   Dokumentem określającym politykę Państwa w obszarze walki z epidemią HIV/AIDS jest Krajowy Program Zwalczania AIDS i Zapobiegania Zakażeniom HIV. W celu skoordynowania działań mających na celu zwalczenie epidemii HIV i AIDS w Polsce, w 1993 roku powstała instytucja będąca agendą Ministerstwa Zdrowia, która obecnie nosi nazwę Krajowe Centrum ds. AIDS. Centrum zajmuje się działalnością profilaktyczno-edukacyjną, wydawniczą i badawczą, koordynuje realizację Programu Leczenia współpracując z ośrodkami terapii ARV oraz z organizacjami wspierającymi osoby zakażone. Prowadzi też współpracę międzynarodową. W roku 2011 Polska została wybrana na wice-przewodniczącego Rady Programowej UNAIDS (programu ONZ utworzonego do walki z epidemią HIV/AIDS na świecie). W roku 2012 będzie przewodniczyć Radzie.

   Profilaktyka odgrywa w walce z epidemią HIV/AIDS bardzo ważną rolę, dlatego Centrum prowadzi działania informacyjno-edukacyjne skierowane zarówno do ogółu społeczeństwa, jak i do wybranych grup społecznych, czy zawodowych.

   Strona internetowa www.aids.gov.pl jest wirtualnym kompendium wiedzy o HIV i AIDS. Stąd można także przejść do Internetowej Poradni HIV/AIDS, gdzie otrzymamy drogą poczty elektronicznej odpowiedź na dowolne pytanie w zakresie tematyki HIV/AIDS. Istnieje również możliwość podzielenia się swoimi wątpliwościami ze specjalistami z Ogólnopolskiego Telefonu Zaufania 801 888 448 (płatne za pierwszą minutę połączenia) lub 022 692 82 26.

   W 2008 roku w porozumieniu z Okręgową Izbą Lekarską w Warszawie powstał portal edukacyjny dla lekarzy (przede wszystkim lekarzy ginekologów i lekarzy pierwszego kontaktu, w przygotowaniu jest panel dla pielęgniarek) oraz studentów medycyny zainteresowanych problematyką HIV/AIDS.

   W serwisie www.hiv-aids.edu.pl znajdują się multimedialne materiały edukacyjne oraz test sprawdzający wiedzę. Po pozytywnym rozwiązaniu testu lekarze otrzymują punkty edukacyjne oraz certyfikat potwierdzający ukończenie szkolenia. Udział w szkoleniu jest bezpłatny.

   Część działalności Krajowego Centrum ds. AIDS stanowi pomoc merytoryczna i finansowa dla inicjatyw i programów organizacji pozarządowych, ważnych z punktu widzenia krajowej strategii przeciwdziałania epidemii. Zgodnie z Ustawą o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, dotacje finansowe przyznawane podmiotom, które poza spełnieniem wymogów formalnych, podejmują działania w szeroko pojętym obszarze profilaktyki HIV/AIDS.

Symbolem solidarności z osobami żyjącymi z HIV i chorymi na AIDS jest czerwona kokardka. Idea tego symbolu zrodziła się w 1991 r., w wyniku inspiracji żółtą wstążeczką, upamiętniającą żołnierzy amerykańskich uczestniczących w wojnie w Zatoce Perskiej. Czerwony kolor wybrano ze względu na skojarzenia, jakie wywołuje: krew, walka, miłość. Kokardka jest w kształcie odwróconego V, ponieważ świat  jak dotąd nie poradził sobie z problemem epidemii HIV/AIDS.

   W grudniu ubiegłego roku Czerwona Kokardka udekorowała fasadę Pałacu Kultury i Nauki w Warszawie, by nam przypomnieć, że walka z HIV wciąż trwa, a problem HIV/AIDS dotyczy nas wszystkich, bez wyjątku.

Anna Marzec Bogusławska,
lekarz epidemiolog,
Dyrektor Krajowego Centrum ds. AIDSRedakcja językowa mgr Katarzyna Gajewska
zdjęcia: archiwum Krajowego Centrum ds. AIDS