Wszystkie dobrodziejstwa błonnika pokarmowego

Stosowanie odpowiedniej diety staje się nieodłączną częścią nowoczesnych standardów leczenia rozmaitych chorób. Już pobieżna lektura choćby „Zaleceń klinicznych dotyczących postępowania u chorych na cukrzycę 2014”, „Wytycznych ESH/ESC dotyczących postępowania w nadciśnieniu tętniczym w 2013 roku”, czy „Europejskich wytycznych dotyczących zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce klinicznej na 2012 rok” wskazuje, jak niezwykle istotną rolę czołowe organizacje lekarskie przypisują stosowaniu odpowiedniej diety w najpoważniejszych schorzeniach cywilizacyjnych, będących – jak wiadomo – jednymi z najpoważniejszych wyzwań dla zdrowia publicznego w XXI wieku. Pamiętać należy jednak, że także w mniej poważnych przypadłościach z którymi pacjenci walczą zwykle za pomocą leków OTC, zastosowanie dietoterapii przynosi bardzo dobre efekty, nierzadko – korzystniejsze i nie obciążone działaniami niepożądanymi, jak ma to miejsce w przypadku farmakoterapii. Informowanie pacjentów o możliwości i skuteczności stosowania diet w najczęściej spotykanych schorzeniach powinno być częścią kompleksowo prowadzonej opieki farmaceutycznej. Warto również zwrócić uwagę, że pacjent, który od farmaceuty uzyskuje poradę dotyczącą możliwości zamiany lub uzupełnienia farmakoterapii dietą, dostrzega profesjonalizm, bezinteresowność i oddanie aptekarza, potrafiącego wykroczyć poza dyktat twardych realiów ekonomicznych, rządzących teoretycznie każdym przedsiębiorstwem trudniącym się sprzedażą.

Zaparcia

Jednym z najpowszechniejszych problemów zdrowotnych współczesnego człowieka są zaparcia. Powstają przede wszystkim na skutek nieprawidłowej diety, ubogiej w błonnik pokarmowy, a bogatej w produkty spożywcze mocno przetworzone. Nasi pacjenci nie zdając sobie jednak sprawy z tej prostej zależności, rozwiązania swych problemów poszukują w aptekach, prosząc o wydanie ziołowych leków przeczyszczających opartych w swym składzie o surowce antranoidowe. W związku z ich poważnymi działaniami niepożądanymi obowiązkiem zarówno producenta, jak i farmaceuty, jest ostrzeganie pacjenta o konieczności zachowania najwyżej tygodniowego okresu stosowania. Niestety pacjenci, nie zmieniając nawyków żywieniowych, po kolejną kurację przeczyszczającą sięgają najczęściej bardzo szybko, co nie ma zazwyczaj miejsca w sytuacji, gdy wprowadzona zostanie i skrupulatnie przestrzegana będzie dieta bogatoresztkowa (inaczej – wysokobłonnikowa, bogatobłonnikowa).

Błonnik pokarmowy (włókno pokarmowe), będący najważniejszym elementem diety bogatoresztkowej, jest mieszaniną związków chemicznych pochodzenia roślinnego, o bardzo zróżnicowanej budowie. Jego części strukturalne nie są rozkładane przez enzymy trawienne, a tym samym nie ulegając wchłonięciu z przewodu pokarmowego, podlegają częściowej hydrolizie przez bakterie bytujące w okrężnicy. W skład błonnika pokarmowego wchodzą głównie polisacharydy (pektyny, celuloza, hemiceluloza, β-glukany, gumy, śluzy, skrobia oporna, fruktany) oraz ligniny i nieprzyswajalne lipidy (woski roślinne). W błonniku pokarmowym wyróżniamy składniki rozpuszczalne i nierozpuszczalne w wodzie. Do pierwszej grupy, obecnej przede wszystkim w nasionach roślin strączkowych, warzywach i owocach, należą: pektyny, gumy, śluzy i część hemiceluloz, natomiast do składników nierozpuszczalnych, których głównym źródłem są produkty zbożowe należą: celuloza, lignina i hemicelulozy obojętne.

Dieta bogatoresztkowa, będąca prostą modyfikacją żywienia racjonalnego ludzi zdrowych, a więc diety podstawowej, polega na zwiększeniu zawartości w pożywieniu błonnika pokarmowego oraz – adekwatnie – podaży wypijanych płynów. Skład diety bogatoresztkowej, poza właściwą dla osoby dorosłej ilością energii i podstawowych składników pokarmowych, został zatem wzbogacony w błonnik, którego zawartość w dziennym jadłospisie powinna sięgać 40-60 g. Równocześnie, aby błonnik mógł pełnić swe funkcje, a nie dodatkowo potęgować problem zaparć, w diecie należy zwiększyć objętość płynów do 2-2,5 l, wypijając pierwszą szklankę, najlepiej ciepłej, przegotowanej wody na czczo. Podstawą realizacji diety bogatoresztkowej są warzywa i owoce, głównie surowe oraz produkty zbożowe o niskim stopniu przetworzenia. Spośród warzyw, których podaż w diecie powinna przewyższać spożycie owoców, zalecane są nasiona roślin strączkowych (fasola biała, groch, fasola szparagowa), warzywa kapustne (kapusta biała, czerwona, brukselka) oraz korzeniowe (buraki, marchew, brukiew). Z owoców zaś najlepiej wybierać te drobnopestkowe (maliny, porzeczki, truskawki), a także jabłka, gruszki, śliwy, morele (spożywane ze skórką) oraz owoce suszone. W diecie bogatoresztkowej ważną rolę odgrywają również produkty zbożowe otrzymane z mąki niskiego przemiału tj. pieczywo pszenne razowe, żytnie razowe, pełnoziarniste makarony, a także gruboziarniste kasze (jęczmienna, owsiana, gryczana), niełuskany ryż i płatki zbożowe (pszenne, jęczmienne, owsiane). Szczególnie wartościowe w tej grupie produktów są otręby pszenne i owsiane, które mogą posłużyć jako dodatek do jogurtu, surówek czy past do pieczywa. Cennym źródłem błonnika pokarmowego są ponadto orzechy i nasiona (słonecznik, siemię lniane). Z kolei spośród płynów, których niedobór może przyczynić się do wzmożenia problemu zaparć, najlepiej wybierać wody mineralne, soki owocowe i warzywne oraz mleczne napoje fermentowane. W omawianej diecie należy natomiast znacząco ograniczyć spożycie produktów zbożowych wysokoprzetworzonych, negatywnie oddziałujących na motorykę jelit.

Zalecając dietę bogatoresztkową jako „lek” na zaparcia, pamiętać należy, aby wprowadzana była do jadłospisu w sposób stopniowy, gdyż gwałtowne zwiększenie zawartości błonnika, powodować może wzdęcia i skurczowe bóle brzucha. Początkowo powinno się zatem spożywać niewielkie ilości owoców i gotowanych warzyw, kolejno wprowadzając pieczywo razowe, kasze i płatki zbożowe, tak by ostatnim etapem były produkty szczególnie obfitujące w błonnik – otręby i suszone owoce.

W diecie bogatoresztkowej spożycie większych ilości błonnika pokarmowego sprzyja formowaniu obfitych i rozluźnionych mas kałowych, a jednocześnie korzystnie oddziałuje na pobudzenie perystaltyki przewodu pokarmowego. Bezpośrednio jest to wynikiem wiązania i pęcznienia nierozpuszczalnych w wodzie substancji resztkowych obecnych w błonniku, a pośrednio – wzmożonej fermentacji i tworzeniem krótkołańcuchowych kwasów karboksylowych, które zakwaszając masy kałowe dodatkowo zapobiegają rozwojowi bakterii chorobotwórczych i przeciwdziałają inicjacji kancerogenezy w obrębie ścian jelita grubego. Wszystko to tłumaczy zatem słuszność stosowania diety bogatoresztkowej nie tylko w leczeniu zaparć, ale także w profilaktyce chorób nowotworowych jelita grubego.

Nadwaga i otyłość

Stosowanie diety bogatoresztkowej zalecić możemy nie tylko w przypadku zaparć. W asortymencie naszych aptek znajdują się liczne preparaty wspomagające odchudzanie zawierające błonnik, o ileż jednak łatwiej jest dostarczać go wraz z pożywieniem, nie stwarzającym zagrożenia. Preparaty błonnika pokarmowego bowiem, podane w zbyt dużej dawce, bez wystarczającej podaży płynów, mogą spowodować dokuczliwe zaparcia. Wywierają ponadto ujemny wpływ na wchłanianie składników mineralnych, jak żelazo, cynk i wapń oraz jednocześnie przyjmowanych doustnych leków – np. glikozydów nasercowych czy trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych – w sposób znaczny zmniejszając skuteczność terapii. Zalecając natomiast błonnik pokarmowy w jego najbardziej naturalnej postaci – pożywieniu, odpowiednio zestawiony w diecie bogatoresztkowej, nie tylko unikniemy niekorzystnych skutków występujących w czasie suplementacji, ale i skutecznie wspomożemy pacjentów w redukcji masy ciała. Pokarmy bogatobłonnikowe wymagają wzmożonego przeżuwania i dłuższego przebywania w żołądku, gdzie – co najistotniejsze – pęcznieją, dając szybkie i długotrwałe uczucie sytości. Nie są one jednocześnie wysokokaloryczne, pomimo, że duże objętościowo (1 gram błonnika ogranicza wykorzystanie energii z pożywienia o 0,17%). Dodatkowo, na skutek wydłużonego pasażu jelitowego i zwartej struktury, a co za tym idzie i spowolnionego wchłaniania składników pokarmowych, nie dochodzi do nagłych wzrostów stężenia glukozy w surowicy krwi, pomimo, iż w owocach i warzywach występuje ona w dużych ilościach. Po posiłku bogatoresztkowym nie występuje zatem szybkie uczucie głodu, charakterystyczne dla produktów z których cukry uwalniają i wchłaniają się znacznie szybciej (np. słodzone napoje typu soft drink, czy nawet soki i nektary owocowe).

Wspomaganie odporności

Wszechstronne korzyści wynikające ze stosowania diety bogatoresztkowej dotyczą także wspomagania odporności. Najczęściej w celu tym polecamy leki ziołowe lub suplementy diety, oparte w swym składzie na wyciągach lub soku z jeżówki purpurowej, wyciągach wodnych z aloesu drzewiastego, zazwyczaj proszkowanej cebuli czosnku lub jej maceratach olejowych oraz tranie. Mechanizm działania i skuteczność preparatów tych dyskutowano w licznych publikacjach naukowych i nie jest ona przedmiotem niniejszego opracowania.

Wpływ diety bogatoresztkowej na odporność organizmu ludzkiego opiera się tymczasem na stymulacji rozwoju naturalnie bytujących w przewodzie pokarmowym mikroorganizmów komensalnych. Ich obecność niezbędna jest do właściwego funkcjonowania tkanki limfatycznej związanej ze śluzówką jelita, tzw. systemu GALT (ang. gut-associated lymphoid tissue – tkanka limfatyczna związana z jelitami), a tym samym – całego układu odpornościowego. Utrzymywanie immunologicznej homeostazy organizmu człowieka poprzez prawidłowo funkcjonującą mikroflorę jelitową, opiera się na regulacji poziomu limfocytów Treg, Th 17 i stosunku limfocytów Th1/Th2, a także na dojrzewaniu bariery jelitowej i wytwarzaniu przeciwciał z klasy IgA. Dodatkowo bakterie te obniżając odczyn mas kałowych i wytwarzając bakteriocyny, chronią organizm przed infekcjami drobnoustrojów patogennych.

Skład mikroflory bytującej w przewodzie pokarmowym człowieka, a zarazem jej dobroczynny wpływ na układ odpornościowy, w sposób ścisły zależy od sposobu odżywiania się. Pełną funkcjonalność zachowuje ona wyłącznie pod warunkiem dostarczania wraz z dietą substratów pokarmowych, którymi dla bakterii komensalnych są prebiotyki. Substancje te, nie ulegające hydrolizie w górnym odcinku przewodu pokarmowego, w jelicie grubym selektywnie pobudzają wzrost i aktywność określonych szczepów drobnoustrojów komensalnych, korzystnie oddziałujących na organizm gospodarza poprzez system GALT.

Do najczęściej stosowanych prebiotyków zalicza się rozpuszczalne frakcje błonnika. Pokarmy z ich dużą zawartością kształtują korzystną równowagę mikroflory jelitowej w taki sposób, że bakterie z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium, przeważają w stosunku do pozostałych. Z kolei sposób odżywiania bogaty w cukry proste, będzie sprzyjał uzyskiwaniu dominującej pozycji w mikroflorze jelitowej przez grzyba Candida albicans, którego negatywny, coraz lepiej rozpoznany wpływ na organizm człowieka, wart jest osobnego opracowania.

Warto zaznaczyć, że skład mikroflory bytującej w przewodzie pokarmowym można modyfikować nie tylko za pomocą prebiotyków. Taką zdolność wykazują również produkty probiotyczne, zawierające kultury żywych bakterii, wykazujących ten sam korzystny wpływ na organizm ludzki, jaki wywierają mikroorganizmy komensalne. Probiotyki spotykamy zarówno w postaci kapsułkowanych lub ampułkowanych preparatów probiotycznych, sprzedawanych przez nas na co dzień w aptekach, jak również w postaci żywności funkcjonalnej, której najbardziej znanymi przykładami są jogurty wzbogacone w określone szczepy bakterii probiotycznych.

Warto podkreślić, że właściwości probiotyczne wykazują ściśle określone, wyizolowane z przewodu pokarmowego ludzi zdrowych, szczepy drobnoustrojów, a lista produktów z ich zawartością jest wyjątkowo krótka. Nie należy także mylić żywych kultur bakterii, obecnych w każdym mlecznym napoju fermentowanym, z bakteriami probiotycznymi, gdyż korzystny wpływ tych pierwszych ogranicza się wyłącznie do zakwaszania przewodu pokarmowego i mas kałowych. W kontekście zarówno preparatów farmaceutycznych, jak i żywności funkcjonalnej, żywo dyskutowany jest także stopień przeżywalności probiotyków w czasie drogi przez przewód pokarmowy, a szczególnie przez żołądek.

Zdecydowanie łatwiej jest zatem zadbać o skład mikroflory jelitowej bezpośrednio, stosując nie probiotyki, a wspomagając naturalnie występujące bakterie komensale poprzez odpowiednie komponowanie diety, bogatej w produkty prebiotyczne, np. tak zdrowy i wszechstronnie działający błonnik pokarmowy.

Obniżanie poziomu cholesterolu we krwi

Stosowanie diety bogatoresztkowej sprzyja także obniżeniu poziomu cholesterolu. Dostępne bez recepty leki oraz suplementy diety, stosowane w tym celu, opierają się najczęściej na surowcach ziołowych – wyciągach z ziela karczochów, bulwie czosnku czy wyciągu z owoców ostropestu plamistego, ostatnio zaś – zawierają w swym składzie monakolinę. Opracowanie niniejsze nie jest miejscem, aby przedstawiać skuteczność wymienionych surowców. Mechanizm działania błonnika pokarmowego opiera się jednak na zupełnie innym, bardzo prostym zjawisku. Wybrane frakcje błonnika, rozpuszczalne w wodzie, tj. pektyny, gumy i śluzy, efektywnie ograniczają wchłanianie oraz krążenie wątrobowo-jelitowe kwasów żółciowych poprzez ich mechaniczne wiązanie. Zwiększa się w ten sposób ich wydalanie wraz z kałem, a wątroba zmuszona zostaje do odnowienia ich puli z cholesterolu już obecnego w organizmie człowieka, zmniejszając równocześnie jego dostępność do syntezy lipoprotein o niskiej gęstości, określanych jako „zły cholesterol”.

W niniejszym, ograniczonym niewielką objętością opracowaniu, przedstawiliśmy kolosalne wręcz znaczenie jednego składnika żywności, i to składnika, który nie ulega nawet wchłanianiu z przewodu pokarmowego! Pomimo to, jego znaczenie zarówno dla zachowania, jak i przywracania zdrowia jest zasadnicze. Podobne przykłady mnożyć można byłoby bardzo długo. Dzięki tzw. dietom eliminacyjnym możemy naszym pacjentom pomóc łagodzić np. bóle migrenowe i zmniejszyć częstotliwość przyjmowania nisteroidowych leków przeciwzapalnych. Skrupulatnie zaplanowana i realizowana dietoprofilaktyka kamicy nerkowej zapobiega lub w sposób znaczny przesuwa w czasie kolejny epizod kolki nerkowej, z powodzeniem konkurując z lekami o analogicznym przeznaczeniu. Modyfikując z kolei strawność przyjmowanych posiłków możemy oszczędzić naszym pacjentom nie zawsze przecież obojętnych preparatów stosowanych w niestrawności i usprawniających procesy trawienne.

mgr inż. Natalia Żurek

dr n. farm. Maciej Bilek

Piśmiennictwo:

Bienkiewicz M., Bator E., Bronkowska M.: Błonnik pokarmowy i jego znaczenie w profilaktyce zdrowotnej. „Problemy Higieny i Epidemiologii” 2015, nr 1, ss 57-63.
Biernat J.: Żywienie, żywność a zdrowie. Wrocław 2001.
Bilek M., Pasternakiewicz A., Typek J.: Dietetyka. Wybrane zagadnienia. Rzeszów 2014.
Bilek M., Rybakowa M.: Cukry dodane w napojach energetycznych a ryzyko nadwagi i otyłości u młodzieży. „Endokrynologia Pediatryczna” 2015, nr 1, ss. 29-35.
Bilek M., Rybakowa M.: Zawartość cukrów prostych i sacharozy w napojach bezalkoholowych a zalecenia dietetyczne dla dzieci i młodzieży. „Pediatric Endocrinology, Diabetes and Metabolism” 2014, nr 4, ss. 152-160.
Cukrowska B., Czarnowska E.: Wpływ probiotyków na układ immunologiczny. „Zakażenia” 2007, nr 1, ss. 59-64,
Dembiński Ł., Banaszkiewicz A., Radzikowski A.: Dieta bogatoresztowa – definicja, korzyści i normy w pediatrii. „Pediatria Współczesna. Gastroenterologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka” 2010, nr 2, ss. 139-145.
mp.pl. Interakcje leków z żywnością. Dostęp z http://dieta.mp.pl/diety/diety_w_chorobach/70973,interakcje-lekow-z-zywnoscia.
Dziewiatowska J., Janczy A., Steinka I.: Związek pomiędzy mikroflora jelitową a otyłością. „Forum Zaburzeń Metabolicznych” 2014, nr 1, ss. 20-25.
Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce klinicznej na 2012 rok. https://ojs.kardiologiapolska.pl/kp/article/download/6/3189
Fiedurek J.: Rola żywności i żywienia w profilaktyce chorób człowieka. Lublin 2007.
Gawęcki J., Mossor-Pietraszewska T.: Kompendium wiedzy o żywności, żywieniu i zdrowiu. Warszawa 2004.
Gertig H., Przysławski J.: Bromatologia: zarys nauki o żywności i żywieniu. Warszawa 2015.
Górska S., Jarząb A., Gamian A.: Bakterie probiotyczne w przewodzie pokarmowym człowieka jako czynnik stymulujący układ odpornościowy. „Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej” 2009, nr 63, ss. 653-667.
Jarosz M.: Normy żywienia dla populacji polskiej – nowelizacja. Warszawa 2012.
Jarosz M.: Suplementy diety a zdrowie. Warszawa 2013.
Karwowska Z., Majchrzak K.: Wpływ błonnika na zróżnicowani mikroflory jelitowej (mikrobiota jelit). „Bromatologia i Chemia Toksykologiczna” 2015, nr 4, ss. 701-709.
Marlicz W., Ostrowska L., Łoniewski I.: Flora bakteryjna jelit i jej potencjalny związek z otyłością. „Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii” 2013, nr 1, ss. 20-28.
Neubauer K., Poniewierska E.: Błonnik w wybranych chorobach układu pokarmowego. „Pielęgniarstwo i Zdrowie Publiczne” 2013, nr 3, ss. 299-302.
Platta A.: Rola diety bogatoresztkowej w profilaktyce i leczeniu zaparć, otyłości, cukrzycy i chorób układu sercowo-naczyniowego. „Zeszyty Naukowe Akademii Morskiej w Gdyni” 2014, nr 86, ss. 154-166.
Włodarek D.: Dietetyka. Warszawa 2005.
Wytyczne ESH/ESC dotyczące postępowania w nadciśnieniu tętniczym w 2013 roku. https://ojs.kardiologiapolska.pl/kp/article/download/KP.2013.0177/7402
Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2014. https://cukrzyca.info.pl/content/download/…/37906-51405-1-SM.pdf