Świerzb – choroba wstydliwa

Świerzbem zarazić się może każdy, niezależnie od wieku, płci czy statusu socjoekonomicznego. Drogą zarażenia jest najczęściej bezpośredni kontakt ze skórą osoby zarażonej, zwłaszcza kontakt seksualny, a także spanie w jednym łóżku czy noszenie tej samej odzieży.

Wśród niektórych grup ryzyko zachorowania na świerzb jest wyższe. Świerzb dotyczy szczególnie osób pracujących w dużych skupiskach ludzkich (np. w wojsku, internatach, szpitalach), a także dzieci uczęszczających do przedszkoli i świetlic.

Świerzb to choroba zakaźna, którą wywołuje pasożyt o nazwie świerzbowiec ludzki. Zagnieżdża się on w naskórku, a następnie ryje kanaliki, w których później samice świerzbowca składają jaja. Po pewnym czasie wylęgają się kolejne pasożyty, które również drążą naskórek. Świerzbowce najlepiej czują się w ciepłych i niedostępnych miejscach oraz fałdach skórnych, takich jak pachwiny, pępek, narządy rodne, skóra między palcami, wokół talii, na pośladkach oraz pod piersiami.

Świerzbowiec – Sarcoptes hominis, Sarcoptes scabiei to maleńki pasożyt należący do gromady pajęczaków. Posiada osiem odnóży, co pozwala mu na pełzanie na powierzchni rozgrzanej skóry z prędkością 2,5 cm na minutę. Samica ma 0,3-0,4 mm długości, samiec jest o połowę krótszy. Po kopulacji samiec ginie. Samica natomiast drąży w warstwie rogowej naskórka tunele tzw. nory świerzbowcowe, w których składa dziennie 2-3 jaja, z których po około trzech tygodniach rozwijają się osobniki dorosłe.

W przypadku świerzbu objawy związane są z bytnością pasożytów na skórze. Pasożyty pozostawiają na skórze swoje odchody, na które organizm reaguje silną reakcją alergiczną, a chory czuje silne swędzenie skóry. W konsekwencji zaczyna się intensywnie drapać i w ten sposób powstają nadżerki naskórka zwane przeczosami. Dla świerzbu objawy typowe to też zaczerwienienie, wysypka, pęcherzyki oraz grudki na skórze. U dzieci spowodowane świerzbem objawy i zmiany najczęściej występują na dłoniach i podeszwach stóp.

Objawy świerzbu pojawiają się po 3-4 tygodniach od zarażenia i nasilają się w cieple – w czasie snu, po kąpieli, po powrocie do domu. Najczęściej świąd skóry rozprzestrzenia się na większe powierzchnie ciała, ponieważ drapiąc się, chory przenosi pasożyty. Świerzb może objąć nawet całe ciało (poza plecami i twarzą, ponieważ świerzb bardzo rzadko występuje w tych miejscach).  Zaczerwienienie oraz swędzenie skóry to objawy wielu chorób skórnych, dlatego czasem trudno jest postawić właściwą diagnozę.

Silne drapanie powoduje rany na skórze, które bardzo często ulegają nadkażeniu bakteryjnemu (głównie przez gronkowce i paciorkowce), co utrudnia rozpoznanie choroby. Objawy nasilają się po ciepłej kąpieli, a inni domownicy również skarżą się na świąd. W przypadku świerzbu na skórze  pojawiają się nory i kanaliki w naskórku. Wczesne rozpoznanie świerzbu umożliwia skuteczne leczenie.  Należy pamiętać o tym, że świerzb to problem wszystkich osób, które mieszkają razem. Ubrania i pościel domowników muszą zostać uprane w wysokiej temperaturze. Należy też dokładnie umyć i zdezynfekować wszystkie sprzęty, które służą całej rodzinie (np. wannę, deskę klozetową, naczynia).

U niemowląt i małych dzieci obraz kliniczny świerzbu jest odmienny niż u osób dorosłych. Charakterystyczne są pęcherzyki, krosty i grudki zlokalizowane na głowie, szyi, dłoni, podeszwach stóp, a także fałdach skórnych. U niemowląt stosunkowo często dochodzi do powstawania pęcherzy, a zmiany mogą być nadkażone bakteryjnie, szczególnie w przypadku rąk i stóp. Natomiast u starszych dzieci charakter i umiejscowienie zmian skórnych są podobne jak u osób dorosłych. U ludzi starszych oprócz typowych okolic może być zajęta skóra owłosiona głowy, łokcie, kolana, podeszwy stóp.

Rzadziej spotykaną obecnie odmianą choroby jest świerzb norweski (tzw. świerzb hiperkeratotyczny), który dotyka najczęściej osoby z upośledzoną odpornością (osoby zakażone HIV, w trakcie leczenia immunosupresyjnego). Charakterystyczne są zmiany skórne pod postacią zrogowaciałych strupów oraz łusek zlokalizowane na owłosionej skórze głowy, twarzy, łokciach, rękach, kolanach i stopach.

W przypadku wystąpienia takich dolegliwości należy jak najszybciej zgłosić się do lekarza dermatologa, który po dokładnym obejrzeniu skóry i stwierdzeniu charakterystycznych objawów zaleci odpowiednie leczenie. Choć świerzb w większości przypadków jest niegroźną chorobą, niekiedy może wiązać się z istotnymi powikłaniami, dlatego należy dążyć do jak najszybszego postawienia właściwego rozpoznania i włączenia leczenia.

Rozpoznanie zakażenia stawiane jest na podstawie wywiadu oraz badania przedmiotowego. Już na podstawie samych objawów, czyli intensywnego świądu, nasilającego się po rozgrzaniu ciała (w nocy lub po kąpieli) oraz wykwitów grudkowo-pęcherzykowych lekarz może postawić rozpoznanie. Oprócz opisanych zmian poszukuje się kilkumilimetrowych nor świerzbowcowych, zwykle o krętym przebiegu, które stają się bardziej widoczne po posmarowaniu skóry atramentem bądź jodyną. Najczęściej zlokalizowane są one na wewnętrznej powierzchni palców.

Ostateczne rozpoznanie stawiane jest na podstawie identyfikacji pasożyta lub jego jaj w badaniu mikroskopowym zeskrobin naskórka, które są pobierane za pomocą igły lub nożyka z charakterystycznych dla świerzbu zmian. Jednak w przypadku świerzbu o typowym nasileniu, w przeciwieństwie do świerzbu norweskiego, często badanie daje wynik fałszywie ujemny, dlatego nie jest ono niezbędne do podjęcia leczenia.

Nieleczony świerzb oprócz trudnego do zniesienia świądu może prowadzić do rozległych zmian skórnych, a także do zapalenia tkanki podskórnej, czyraków lub zapalenia naczyń limfatycznych. W niektórych sytuacjach konsekwencje braku terapii mogą być bardzo poważne, jak kłębuszkowe zapalenie nerek czy gorączka reumatyczna. Dla wielu osób jednak najbardziej przykrym następstwem świerzbu jest poczucie wstydu, odizolowania i odrzucenia społecznego. Objawy choroby ujawniają się po 3-4 tygodniach od zarażenia, a pacjent może w tym czasie zakażać. Dlatego leczeniu powinny zostać poddane także osoby, z którymi chory miał w tym okresie styczność.

U dorosłych oraz dzieci powyżej 2 roku życia stosuje się miejscowe środki przeciwświerzbowcowe (permetrynę, benzoesan benzylu, preparaty siarki), które należy nakładać równomiernie na całe ciało z wyjątkiem głowy, w tym na przednią powierzchnię szyi, kark, dłonie oraz powierzchnię podeszwową stóp. Podczas aplikacji szczególną uwagę należy zwrócić na przestrzenie międzypalcowe rąk i stóp, wały paznokciowe, nadgarstki, łokcie, doły pachowe, okolice narządów płciowych i pośladki. U niemowląt i dzieci do 2 roku życia włącznie należy leczyć również skórę twarzy, uszu oraz głowy. Najkorzystniej jest aplikować preparaty miejscowe w godzinach wieczornych, co zwiększa ekspozycję świerzbowców na leki. W przypadku nadkażeń bakteryjnych lekarz może dodatkowo zalecić stosowanie miejscowych lub doustnych antybiotyków.

Ważnym uzupełnieniem terapii jest podjęcie działań zmniejszających ryzyko ponownej infekcji. W tym celu po zakończeniu terapii należy zmienić pościel, a także bieliznę i ubrania i wyprać je w wysokiej temperaturze (powyżej 50 stopni) lub przechowywać w plastikowych workach przez 72 godziny, czyli dłużej niż świerzbowiec jest w stanie przeżyć poza ludzką skórą. Najważniejsze jest jednak, by leczenie rozpocząć jak najszybciej i jednocześnie objąć nim wszystkie osoby przebywające w pobliżu chorego. Podjęcie skutecznych działań pozwala na stosunkowo szybki powrót do zdrowia.

dr n.med. Anetta Bartczak
konsultant wojewódzki
w dziedzinie chorób zakaźnych
oraz mikrobiologii lekarskiej

Piśmiennictwo:

1. Stefania Jabłońska, Tadeusz Chorzelski: Choroby skóry dla studentów medycyny i lekarzy. Wyd. III. Warszawa: PZWL, 1994
2. Stefania Jabłońska, Sławomir Majewski Choroby skóry i choroby przenoszone drogą płciową PZWL 2005