Propolis – pszczeli dar. – Archiwum Aptekarza Polskiego

Nazwa propolis wywodzi się z języka greckiego i złożona jest z dwóch słów: pro – dla, w obronie i polis – miasto, co można tłumaczyć jako w obronie miasta. Być może tytułowy surowiec nazwano właśnie tak, gdyż używany jest przez pszczoły jako materiał budulcowy, konserwujący, hermetyzujący, stabilizujący i wzmacniający konstrukcję ula. Ponadto służy on do uszczelniania domów pszczelich przed wniknięciem wody, jak również przyczynia się do utrzymania gniazda w prawidłowych warunkach higienicznych, m.in. zabezpiecza wnętrze przed rozwojem drobnoustrojów. Pszczoły stosują go również do polerowania i dezynfekcji wnętrza komórek w plastrach przed złożeniem w nich jaj przez królową. Służy on również do mumifikacji przypadkowych owadów – intruzów. Zdarza się też, że nawet drobne gryzonie, które ze względu na swoje rozmiary nie mogą być usunięte z gniazda przez robotnice, zostają zabalsamowane, właśnie przy użyciu propolisu.

Pochodzenie propolisu od zamierzchłych czasów budziło kontrowersje i na ten temat prowadzono wiele sporów. Zgodnie z jednymi teoriami propolis miał być wytwarzany przez pszczoły, inne natomiast podawały, że był on zbierany z roślin przez owady, a jeszcze inne mówiły, że on jest pochodzenia zwierzęcego oraz roślinnego. Pierwsze z nich wysnuto już w starożytności. Pliniusz Starszy, rzymski przyrodnik był zdania, że propolis powstaje z aromatycznej wydzieliny młodych pączków wierzby, topoli i kasztanowca. Natomiast Dioskurides Pedanios, grecki lekarz sądził zaś, że propolis pochodzi z styraksu – żywicy otrzymywanej ze styrakowca lekarskiego, używanej powszechnie do wytwarzania kadzidła. Na początku XX wieku pojawiały się coraz to nowe poglądy na temat pochodzenia kitu pszczelego, między innymi twierdzenie Küstenmachera, zakładające jego zwierzęce wywodzenie się. Autor ów sądził, że pszczoły uwalniają tytułową substancję z pyłku kwiatowego podczas karmienia larw. Kolejno sprawą tą zajmował się Philip, według którego propolis powstawał w dwojaki sposób (zwierzęce i roślinne pochodzenie propolisu) i stąd też miał różne zastosowanie w ulu. Rösch zaś zaprezentował stanowisko powstawania kitu tylko i wyłącznie z substancji żywicznych roślin. Meyer (lata 50-te XX wieku), który zauważył, że do substancji żywicznych przynoszonych do ula pszczoły dodają zwykle mniejsze lub większe ilości wosku, był ostatnim naukowcem z tych, którzy tworzyli teorie, wysuwali hipotezy i formułowali wnioski wyłącznie w oparciu o obserwację przyrody.

Obecnie wiemy już, że zbioru surowców wyjściowych, z których ma powstać propolis dokonują najstarsze ze zbieraczek. W naszej strefie klimatycznej oblatują one najczęściej brzozy, topole, wierzby, kasztanowce, olchy, jesiony, wiązy, dęby jak również świerki, sosny i jodły. Do zbioru tych substancji zbieraczki używają tylko żuwaczek, wyciągając najpierw żywicę w nitkę. Gdy nitka oderwie się od całości masy żywicznej, pszczoły ściągają ją z żuwaczek środkowymi odnóżami. Kolejno, za pomocą gruczołów ślinowych z tejże nitki owady formują grudkę. Ta umieszczona zostaje w koszyczkach pyłkowych znajdujących się na tylnej parze odnóży. Proces kształtowania takiej grudki trwa blisko 30 minut. Gdy zbieraczki wrócą do gniazda, przyniesione przez pszczoły obnóża żywicze i balsamiczne odbierają za pomocą żuwaczek pszczoły ulowe. Takie odbieranie może trwać nawet kilka godzin. Podczas tego procesu owady ulowe dodają do przyniesionych substancji żywicznych i balsamicznych wydzielinę gruczołów ślinowych i wosk. W propolisie ponadto mogą znajdować się domieszki mechaniczne np. kurz, pyłek kwiatowy, fragmenty padłych pszczół, jak również niejednokrotnie cząstki drewna i płótna powałowego. Pod działaniem więc zgromadzonych w wydzielinie enzymów pszczelich niektóre składniki substancji ulegają rozszczepieniu czy przekształceniu, co w efekcie prowadzi do powstania wieloskładnikowego produktu – propolisu. Jak podaje literatura roczna produkcja propolisu od jednej rodziny, w warunkach normalnych wynosi około 50 g (taki kit uzyskuje się zeskrobując go z różnych fragmentów ula i ramek). W warunkach produkcyjnych możliwe jest uzyskanie nawet 100 g (wówczas stosuje się urządzenia zwane poławiaczami, z których po wyjęciu z ula propolis jest odbierany).

Korzystne działanie propolisu znane było już w czasach starożytnych, a doniesienia o jego wykorzystywaniu sięgają 300 lat p.n.e. Używali go m.in. Egipcjanie, Grecy, Rzymianie, Persowie czy Żydzi. W Egipcie stosowano go jako panaceum, ale także służył on do mumifikowania zmarłych oraz jako kleiste spoiwo przy produkcji różnego rodzaju naczyń. Grecy używali propolisu jako składnika perfum zwanych polyanthus, oprócz tytułowego elementu dodawali do nich żywicę olibanową, żywicę benzoesową oraz aromatyczne zioła. Hipokrates zalecał stosowanie propolisu w leczeniu trudno gojących się ran i owrzodzeń, zarówno zewnętrznie jak i wewnętrznie. Także Pliniusz Starszy w swojej słynnej Historii Naturalnej pisał, że kit pszczeli można stosować m.in. na ukąszenia i użądlenia, jak również wspominał, iż owa substancja ma zdolność do redukowania obrzęków, łagodzenia bólów mięśniowych i innych dolegliwości. Marcus Terentius Varro, uczony, pisarz i erudyta rzymski wspominał, że propolis powinien być używany w formie okładów na schorowane miejsca. A grecki lekarz Dioskorides, który wprowadził ziołolecznictwo do medycyny pisał o propolisie jako o kicie pszczelim używanym w stanach ropnych, liszajach, a po podaniu doustnym w przewlekłym kaszlu. Perski zaś medyk Awicenna wspominał o dwóch różnych rodzajach wosku – czystym i czarnym (tu przypuszczalnie miał na myśli propolis), przy czym temu drugiemu o silnej woni przypisywał predyspozycje oczyszczające. W perskich rękopisach propolis jest opisany również jako lek na egzemy, bóle mięśniowe i reumatyzm. A starożytni Żydzi używali tzori (co w hebrajskim oznacza propolis) jako remedium na wiele dolegliwości.

Jego właściwości lecznicze wymienione są w całym Starym Testamencie. Biblijny Balsam Gilead wspominany jest jako odżywczy tonik o właściwościach moczopędnych, przydatny na problemy z układem oddechowym, a także pomocny w leczeniu nerek, reumatyzmu i szkorbutu. Słowiańska medycyna ludowa zalecała propolis do leczenia schorzeń ropnych, jako lek przyśpieszający gojenie ran i uśmierzający wszelakie bóle. W średniowieczu okadzano nim także mieszkania w celu ich dezynfekcji. Z owego czasu zachowało się niewiele przekazów o wykorzystaniu tytułowej substancji. Nieliczne, pochodzące z XII wieku dowodzą natomiast, że na polu farmaceutycznym propolis używany był do walki z infekcjami jamy ustnej i gardła, jak również z próchnicą. W gruzińskim pierwotnym traktacie medycznym Karabadini (Book of Medical Treatment) sugeruje, że propolis jest dobrym lekarstwem przeciwko próchnicy zębów.

Zainteresowanie korzystaniem z propolisu w Europie wzrosło dopiero od czasów renesansu, który zwracał się ku powtórnemu zastosowaniu starożytnej nauki i odkryć medycznych. John Gerard w swojej słynnej książce ziołowej, The History of Plants (1597), odnosi się do stosowania go w celu wytwarzania maści o dobroczynnym wpływie na stany zapalne czy stłuczenia. Propolis, jako składnik maści leczniczych jest również wspomniany w farmakopei angielskiej z XVII wieku. W czasie II wojny światowej szeroko rozpowszechnione w sowieckich klinikach było natomiast stosowanie kitu jako remedium w trakcie leczenia gruźlicy, zapalenia płuc czy też przy niedożywieniu. Na Bałkanach w tym czasie używano go jako środka przy leczeniu ran, zapalenia gardła, sińców czy wrzodów. Pierwsza natomiast praca naukowa opisująca podstawowy skład tej substancji ukazała się dopiero w roku 1908 w Chemiker Zeitung, a pierwszy patent na kosmetyk zawierający propolis – płyn do kąpieli uzyskano w Rumunii w roku 1968.

Obecnie jest to naturalny środek dostępny w wielu punktach sprzedaży. Wciąż ma wielkie zastosowanie w wielu rejonach świata jako kosmetyk lub alternatywny, naturalny lek. A ze względu na szerokie wykorzystanie propolisu w lecznictwie w ostatnich 30 latach na rynku pojawiło się również mnóstwo preparatów zawierających w swoim składzie kit pszczeli. Są one zarejestrowane jako leki, suplementy diety lub też kosmetyki. Należą do nich krople czy tynktury (ampułki, aerozol), maści propolisowe, tabletki, kapsułki, kremy, czopki propolisowe, globulki dopochwowe z propolisem, preparaty w postaci kropli czy mniej znane puder i granulat propolisowy. Ponadto na rynku dostępne są także cukierki propolisowe, gumy do żucia z kitem pszczelim czy różnego rodzaju miody z dodatkiem wyciągu z propolisu.

Skład chemiczny opisywanej substancji jest różnorodny i zależny przede wszystkim od miejsca powstania, danego obszaru geograficznego, z którego pochodzi, od pory roku jak również rasy pszczół. Na podstawie wielu wyników badań stwierdzono, że na każdym kontynencie, w każdej strefie klimatycznej pszczoły wykazują preferencję w wyborze surowca do produkcji propolisu. Propolis strefy umiarkowanej produkowany jest głównie z wydzieliny pączków topoli Populus sp. W Bułgarii, Włoszech, Szwajcarii jest to zwykle Populus nigra, w Albanii Populus canadensis, natomiast w Kanadzie Populus deltoides, Populus fremonti lub Populus maximowiczii. W krajach o klimacie tropikalnym pszczoły korzystają z nieco innych źródeł. I tak głównym surowcem do produkcji propolisu jest tam Baccharis dracunculifolia i Hyptis divaricata, ale wskazuje się również inne rośliny takie jak Araucaria heterophylia, Clusia major i Clusia minor (Brazylia, Ameryka Środkowa), Xanthorrhoea (Australia), Accacia (Afryka Północna) czy Plumeria (Hawaje). Stąd też właśnie bierze się różnorodna barwa propolisu, na rynku światowym znajdziemy kolory od pomarańczowego, czerwonego, szarego, ciemnozielonego, brunatnego, a nieraz nawet dostępny jest czarny. Naukowcom jak do tej pory udało się wyodrębnić więcej niż 300 substancji stanowiących składniki propolisu. Najogólniej rzecz ujmując w jego strukturze znajdziemy żywice (50 – 80%), wosk pszczeli (8 – 30%), wosk roślinny (6%), olejki eteryczne (10 – 14%), pyłek kwiatowy (5%), substancje garbnikowe (10%), domieszki mechaniczne (5%), substancje lipidowo – białkowe, pierwiastki takie jak: wapń, magnez, cynk, cyna, mangan, żelazo, glin, miedź, krzem, srebro, sód, potas, chrom, stront oraz witaminy: prowitamina A, witamina B1, B2, B5, B6, C, D, E.

Co bardzo ważne, podczas przygotowania wyciągu etanolowego (EEP – etanolowy ekstrakt propolisowy) z surowego propolisu, który jest końcowym produktem używanym we współczesnym przemyśle farmaceutycznym, spożywczym i kosmetycznym prawie wszystkie substancje balastowe jak wosk, pyłek, domieszki mechaniczne ulegają odrzuceniu. W wyciągu pozostają blisko w 100% substancje pochodzenia roślinnego o silnym i dobrze udokumentowanym działaniu biologicznym.

Najlepiej zbadany jest wpływ propolisu na mikroorganizmy. W wielu badaniach udowodniono jego działanie bakteriostatyczne i bakteriobójcze jak również aktywność w stosunku do niektórych grzybów, pierwotniaków czy wirusów. Potwierdzono również działanie przeciwbólowe. Ponadto wykorzystywany w lecznictwie jest jego dobroczynny wpływ na układ krwionośny i serce. Preparaty propolisowe mają wykazane działanie hipotensyjne, antyagregacyjne i przeciwmiażdżycowe. Surowce z propolisu cechują się także działaniem stymulującym na układ odpornościowy organizmu. Również właściwości antyoksydacyjne propolisu zostały wykazane w licznych badaniach naukowych. Ekstrakty z propolisu cechują się właściwościami hapatoprotekcyjnymi. Stwierdzono także ich działanie regenerujące na tkankę kostną, chrzęstną, nabłonki. Udowodniono też przeciwnowotworowe działanie preparatów propolisowych na hodowlach komórek nowotworowych m.in. nowotworu ludzkiego szyjki macicy (He La) i nosogardzieli (KB). Kit ma poza tym działanie znieczulające, odtruwające i ochronne. Medykamenty otrzymywane z propolisu powszechnie używane są w stanach grypowych, w leczeniu przeziębień, infekcji bakteryjnych, grzybowych i wirusowych. Zewnętrznie preparaty dawkuje się na trudno gojące się rany, czyraki, odleżyny, owrzodzenia, oparzenia, odmrożenia, żylaki, grzybice skóry, ropnie, na guzki krwawnicze, liszaje, pleśniawki, opryszczkę. Przydatne są podczas zapalenia dziąseł, przy owrzodzeniach jamy ustnej czy paradontozie. Propolisowe tinktury stosowane są także w chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy. Używane są również w obniżonej odporności organizmu, chorobach układu oddechowego, stanach zapalnych dróg moczowych czy chorobach reumatycznych. Wewnętrznie etanolowe roztwory propolisu używane są w schorzeniach wątroby, nerek oraz pęcherza czy gruczołu krokowego. Maści stosuje się przeciwgrzybiczno, przeciwzapalnie, w łuszczycy, by przyśpieszyć gojenie się ran, ziarninowanie i regenerację naskórka. Kremy działają korzystnie w stanach zapalnych skóry twarzy. Zalecane są do pielęgnacji skóry tłustej ze skłonnością do zmian zapalnych jak również zakażeń bakteryjnych i grzybiczych, takich jak trądzik, łojotok czy łupież. Czopki natomiast zalecane są w leczeniu stanów zapalnych błony śluzowej odbytnicy, pęknięć i guzów krwawnicowych. Globulki zaś używane są do leczenia stanów zapalnych pochwy i dróg rodnych czy nadżerek.

Oprócz tego, udowodniono korzystne działanie propolisu z niektórymi lekami. Jego silne właściwości antybiotyczne prowadzą do stosowania go w różnych kuracjach leczniczych wraz z antybiotykami lub chemiterapeutykami, podwyższając ich aktywność, co w praktyce przyczynia się do stosowania mniejszych dawek leków. Przykładowo produkty propolisowe wzmagają działanie preparatów jemioły w zakresie przeciwmiażdżycowym i obniżania ciśnienia krwi. W przypadku antybiotyków, sulfonamidów i fitoncydów stosowanie propolisu wzmaga i uzupełnia ich działanie przeciwbakteryjne i antygrzybicze. Dawkowanie tytułowej substancji wzmaga i uzupełnia również reakcje przeciwzapalne salicylanów, benzydaminy i ibuprofenu. Dodatkowo propolis działa mocniej przeciwdrobnoustrojowo w obecności miedzi i srebra. Wykazuje on także synergizm z selenem oraz witaminą C.

Jednak ten najcenniejszy dla apiterapii produkt pszczeli u niektórych osób z nadwrażliwością układu immunologicznego może wykazywać niepożądane działanie alergenu – wywołując reakcję alergiczną. Szczególnie uważać powinny osoby, u których wcześniej pojawiły się uczulenia na inne produkty pszczele, takie jak miód czy pyłek pszczeli. Objawy uczulenia występują zwykle w postaci odczynów skórnych (zaczerwienienia, pęcherzyki po miejscowym zastosowaniu propolisu). Rzadziej pojawiają się objawy ogólne jak ból głowy, nudności, osłabienia czy duszności (zwykle po wewnętrznym zastosowaniu tej substancji). Objawy nadwrażliwości na propolis mogą ujawnić się po jakimś czasie, 24 – 96 godzin od chwili zetknięcia z preparatem. Stąd też powinno się przed podjęciem terapii lekiem z propolisem sprawdzić wrażliwość osobniczą pacjenta (np. wykonując test uczuleniowy).

W kicie pszczelim naukowcy zidentyfikowali ponad 26 substancji o charakterze alergenów. Do głównych należą estry kwasu kawowego i cynamowego. Substancje te mogą znajdować się w innych produktach pochodzenia roślinnego. Dlatego też po miejscowym podaniu kitu może pojawić się alergia krzyżowa z innymi produktami zawierającymi te składniki. W literaturze wspomina się o reakcji krzyżowej z balsamem peruwiańskim, kalafonią, terpentyną, olejkami eterycznymi, substancjami zapachowymi. Co jednak warte wspomnienia – częstość występowania alergii na propolis jest dwa do trzech razy mniejsza niż na balsam peruwiański. To około 0,25 – 1% leczonych przypadków.

Jeśli zaś spojrzymy na kit pszczeli przez pryzmat krajowych norm, obecnie w naszym kraju obowiązują dwie dotyczące propolisu. Pierwsza z nich – Propolis – kit pszczeli, określa wymagania dla surowca skupowanego od pszczelarzy precyzując podstawowy skład i właściwości fizykochemiczne. Dzieli ona, zależnie od ilości zanieczyszczeń mechanicznych propolis na dwie klasy – I o zawartości zanieczyszczeń mechanicznych < 30%; II – do 50% zanieczyszczeń. Wyznacza także warunki pakowania, oznakowania, przechowywania i transportu. Według niej propolis powinien być zapakowany w worki z folii dedykowanej do środków spożywczych, szczelnie zamkniętych. Czas przechowywania w zaciemnionym, wolnym od szkodników, bez obcych zapachów, zabezpieczonym przed nagrzaniem miejscu, w temperaturze 18°C wynosi 24 miesiące. Choć Ellnain – Wojtaszek podaje, że na tzw. „własny użytek” najlepiej przechowuje się go w szklanych, zamykanych naczyniach, chroniących przed nadmiernym dostępem światła, w temperaturze pokojowej. Wówczas nie traci on swojej aktywności biologicznej w ciągu nawet 2 lat. Druga norma – ważna dla farmaceutów – Koncentrat propolisu tyczy się półproduktu otrzymywanego poprzez zagęszczenie pod zmniejszonym ciśnieniem, w temperaturze 60 – 65°C, oczyszczonego etanolowego ekstraktu propolisowego, do dalszego zastosowania m.in. jako surowiec w przemyśle farmaceutycznym. W niej zapisano oprócz wymagań organoleptycznych, także badania dotyczące składu, rozpuszczalności, zawartości zanieczyszczeń, w tym metali (nie więcej niż – arsen – 0,2 mg/kg; ołów – 0,4 mg/kg; miedź – 10 mg/kg; cynk – 15 mg/kg; kadm – 0,1 mg/kg; cyna – 20 mg/kg czy rtęć 0,01 mg/kg). W koncentracie oznaczana jest także aktywność antybakteryjna (jako minimalne stężenie – nie więcej niż 0,27 mg/ml, hamujące rozwój wzorcowego szczepu Staphylococcus aureus). Poprzez odparowanie etanolu w temperaturze 80°C, winna być również sprawdzona zawartość propolisu w koncentracie (określona przez normę – nie mniejsza niż 67%).

Podsumowując propolis jest cennym, wysoce złożonym, naturalnym kompleksem biologicznym, mogącym mieć zastosowanie jako panaceum na wielu płaszczyznach medycznych. Szerokie spektrum działania farmakologicznego propolisu stosowane jest w dermatologii, chirurgii, ortopedii, otolaryngologii, stomatologii, ginekologii czy pulmonologii, gastrologii i kardiologii. Wciąż trwają badania nad wykorzystaniem propolisu na innych niż dotychczasowe polach leczenia, prowadzone są także analizy nad alternatywnymi ekstraktami propolisowymi, ale jak dotychczas najlepszymi właściwościami biologicznymi wciąż cechuje się EEP, wykorzystywany najczęściej w przemyśle farmaceutycznym.

mgr Michał Stawarczyk

Piśmiennictwo

Basista – Sołtys K., Filipek P. Potencjał alergogenny propolisu – przegląd danych literaturowych, Alergia Astma Immunologia 2013, 18 (1): 32 – 38
Castaldo S., Capasso F.: Propolis, an old remedy used in modern medicine. Fitoterapia, 2002, 73, Suppl.1, S1 – S6
Ellnain – Wojtaszek M. Produkty pszczele – cenne leki medycyny naturalnej. Gospodarstwo Pasieczne Sądecki Bartnik, Nowy Sącz, 1998,
Huang S., Zhang C – P., Wang K., Li G., Q., Hu F – L. Recent Advances in the Chemical Composition of Propolis, Molecules 2014, 19: 19610 – 19632
Kędzia B. Pochodzenie propolisu w świetle teorii i badań naukowych. Herba Polonica, 2008, 54 (4): 179 – 186
Kędzia B. Skład chemiczny i aktywność biologiczna propolisu pochodzącego z różnych rejonów świata. Postępy Fitoterapii, 26, 1: 23 – 35
Kubiliene L., Laugaliene V., Pavilonis A., Maruska A., Majiene D., Barcauskaite K., Kubilius R., Kasparaviciene G., Savickas A. Alternative preparation of propolis extracts: comparison of their composition and biological activities, BMC Complementary and Alternative Medicine 2015, 15:156
Litwińczuk Z. (red) Towaroznawstwo surowców i produktów zwierzęcych z podstawami przetwórstwa, Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne , Warszawa, 2012
Lofty M. Biological Activity of Bee Propolis in Health and Disease. Asian Pacific Journal of Cancer Prevention, 2006, 7: 22 – 31
Malina D., Sobczak – Kupiec A., Tyliszczak B., Bialik – Wąs K.,. Propolis – Beekeeping Medicinal Product. Czasopismo Techniczne – Technical transaction, Wydawnictwo Politechniki Krakowskiej, 2012, 17: 115 – 123
Marcucci M.C.: Propolis: chemical composition, biological properties and therapeutic activity. Apidologie, 1995, 26: 83 – 99
Popiela – Pleban E. Wpływ propolisu i pyłku kwiatowego na wybrane parametry jakościowe jaj oraz wskaźniki fizjologiczne krwi kur nieśnych, Praca doktorska, Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocławiu, Wydział Biologii i Hodowli Zwierząt, Katedra Higieny Środowiska i Dobrostanu Zwierząt, Wrocław 2013: 15 – 25
Shruthi E., Suma B.S. Health from the Hive: Potential Uses of Propolis in General Health. International Journal of Clinical Medicine, 2012, 3, 159 – 162
Sosin – Bzducha E., Strzetelski J. Propolis źródłem flawonoidów korzystnych dla zdrowia i produkcyjności bydła, Wiadomości Zootechniczne, 2012, 2: 23–28
Stepanović S., Antić N., Dakić I., Švabić – Vlahović M.: In vitro antimicrobial activity of propolis and synergism between propolis and antimicrobial drugs. Microbiological Research 2003, 158: 353 – 357
Szeleszczak Ł., Zielińska – Pisklak M., Goś W. Propolis – panaceum prosto z ula. Lek w Polsce – Farmakoterapia, 2013, 23 (6 – 7): 31 – 39
Wilde J. (red) Encyklopedia pszczelarstwa. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa 2013
Wilde J., Prabucki J. (red) Hodowla pszczół. Powszechne Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Poznań, 2008
Zin M. (red). Technologia żywności i żywienia, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów, 2014