Propedeutyka suplementów diety – Witamina C.

Witamina C jest pochodną γ-laktonu kwasu 2-keto-L-glukonowego. Dobrze rozpuszcza się w wodzie, słabiej w etanolu. Większość zwierząt potrafi sama syntetyzować kwas askorbinowy dzięki posiadaniu w wątrobie enzymu oksydazy L-glukono-γ-laktonowej. Do wyjątków należą m.in. świnki morskie oraz naczelne – w tym ludzie. W roślinach witamina C powstaje z D-glukozy lub z D-galaktozy, a więc istnieją dwa szlaki jej biosyntezy.

Komórki ludzkiego organizmu narażone są na działanie reaktywnych form tlenu (RTF). W ciągu doby w pojedynczej komórce przebiega około 1,5×10⁵ procesów utleniania. W warunkach homeostazy organizmu RTF pełnią ważną funkcję uczestnicząc w przekazywaniu sygnałów wewnątrz- i międzykomórkowych. Ich zwiększone stężenie związane jest z działaniem niektórych substancji chemicznych, promieniowaniem jonizującym, promieniowaniem ultrafioletowym, infekcjami, paleniem papierosów lub ciężkim wysiłkiem fizycznym. W usuwaniu wolnych rodników biorą udział enzymy np. dysmutaza ponadtlenkowa (SOD), peroksydaza glutationowa, peroksydaza hemowa, katalaza oraz nieenzymatyczne antyoksydanty: kwas askorbinowy, glutation, karotenoidy, tokoferol. Zaburzenie równowagi między RTF, a antyoksydantami prowadzi do powstawania stresu oksydacyjnego podczas którego dochodzi do oddziaływania wolnych rodników z kwasami nukleinowymi, białkami, węglowodanami, lipidami. Prowadzi to do uszkodzeń kwasów nukleinowych, reszt cukrowych oraz aberracji chromosomalnych.Witamina C w roztworach wodnych ulega rozkładowi pod wpływem wysokiej temperatury, tlenu, miedzi, żelaza i jonów innych metali. W procesie utleniania powstaje kwas dehydroaskorbinowy, który po pewnym czasie ulega hydrolizie (następuje rozerwanie pierścienia γ-laktonowego) do kwasu 2,3-diokso-L–glukonowego. Kwas ten ulega dalszemu utlenianiu do kwasu szczawiowego i L-treonowego.

Witamina C to kwas L(+)-askorbinowy. Producenci suplementów nie umieszczają litery „L” przed nazwą, ponieważ nie ma takich wymagań. Bardzo często możemy spotkać reklamy informujące, że tylko naturalna lewoskrętna witamina C ma właściwości lecznicze, prawoskrętna natomiast nie działa. Litera L nie oznacza lewoskrętności, a położenie (w projekcji Fischera) atomów wodoru i tlenu po lewej stronie ostatniego asymetrycznego atomu węgla. Natomiast znak (+) określa prawoskrętność, a więc skręcanie płaszczyzny światła spolaryzowanego w prawą stronę. Spotykamy się również z określeniem, że dany produkt zawiera naturalną, bardzo dobrze przyswajalną witaminę C, natomiast w aptece można dostać postać syntetyczną, która wchłania się w niewielkim procencie i jej przyjmowanie wiąże się z występowaniem skutków ubocznych. Tak naprawdę do produkcji witaminy C na skalę przemysłową stosowane są metody biotechnologiczne i nie różni się ona od tej występującej w naturze. Jednak pamiętajmy, że przyjmując naturalną witaminę C obecną w owocach i warzywach dostarczamy inne ważne składniki pokarmowe.

Witamina C zwiększa absorpcję żelaza niehemowego z pokarmu, co możemy uzyskać spożywając produkty bogate w te składniki np. sałatka ze szpinakiem i truskawkami. Bogatym źródłem witaminy C są świeże owoce i warzywa: porzeczki, truskawki, owoce cytrusowe, papryka, kapusta, pietruszka, szpinak, rzeżucha. Flawonoidy (głównie kwercetyna i rutyna) obecne w warzywach i owocach poprzez chelatowanie jonów miedzi i innych metali przejściowych i hamowanie działania oksydazy askorbowej chronią witaminę C, blokując utlenianie askorbinianu. Ponadto zwiększają wchłanianie tego związku z przewodu pokarmowego, a także stabilizują jego cząsteczkę. Na 50 mg witaminy C powinno przypadać 10 mg bioflawonoidów, znajdujących się w owocach i warzywach. Witamina C jest produktem nietrwałym, podczas obróbki kulinarnej następuje zmniejszenie jej zawartości w produktach spożywczych. Najmniejsze straty zanotowano podczas ogrzewania na parze. Podczas tradycyjnego gotowania po zalaniu produktu spożywczego wrzącą wodą wystąpiły mniejsze straty witaminy C niż po zalaniu zimną wodą. Największe straty powoduje smażenie i pieczenie oraz niewłaściwe i długotrwałe przechowywanie żywności. Aby zachować wysokie poziomy witaminy C w żywności zaleca się jej kiszenie i mrożenie. W niektórych warzywach znajdują się enzymy z grupy oksydaz, które przyspieszają rozkład kwasu askorbinowego. Uaktywniają się one w uszkodzonych tkankach np. podczas krojenia, robienia przecierów czy pulpy.

Zapotrzebowanie na witaminę C zależy od wieku, płci i stanu fizjologicznego. Wzrasta podczas długotrwałego wysiłku fizycznego, zaburzeń przewodu pokarmowego, w cukrzycy, nadciśnieniu, u osób starszych, palących papierosy, u kobiet w ciąży i karmiących.

Dobowe zapotrzebowanie RDA (Recommended Dietary Allowances) dla kobiet wynosi 75 mg, dla mężczyzn 90 mg. Wielu badaczy uważa, że poziom ten jest za niski i rekomendują dawkę 200 mg. Jeśli chodzi o płeć, Levine, Wang, Padayatty i Morrow (2001) przeprowadzili badania, w których udowodnili, że RDA dla kobiet i mężczyzn powinna być na tym samym poziomie i wynosić 90 mg. Średnio z pożywieniem przyjmujemy 70-80 mg witaminy C, a więc praktycznie pokrywamy dzienne zapotrzebowanie. Spór o prawidłową dawkę witaminy C sięga lat 70. Linus Pauling, laureat nagrody Nobla badał biologiczne właściwości witaminy C. Propagował przyjmowanie dużych dawek, dochodzących do kilku gramów na dzień, przekonując, że taka suplementacja przedłużyła mu życie (zmarł w wieku 93 lat). Istnieje grono badaczy, którzy w dalszym ciągu podzielają te przekonania.

Kwas askorbinowy wchłania się w jelicie cienkim i dwunastnicy. Z krwią wędruje przez układ żyły wrotnej do wątroby, dalej rozprowadzony jest po całym organizmie. Z dawki 15 mg/dobę wydajność absorpcji wynosi 89%, w przypadku 30 mg na dobę 87%, w przypadku 50 mg/dobę – 85%, 100mg – 80%, 200 mg/dobę – 72%, dla 500 mg – 63% i 46% dla 1250 mg/dobę. Wynika z tego, że biodostępność witaminy C wraz ze wzrostem dawki zmniejsza się. USDA (United States Department of Agriculture) określiła UL (Tolerable Upper Intake Level) dla witaminy C na 2 g dziennie.

Zapasy witaminy C w organizmie przeciętnie wynoszą około 20 mg/kg masy ciała. Największe ilości zgromadzone są w mózgu, wątrobie, nadnerczach, trzustce, płucach. Organizm broni się przed jej nadmiarem poprzez wydalanie przez nerki.

Witamina C jest antyoksydantem fazy wodnej. Dzięki swojej budowie jest donatorem wodoru lub elektronów. Będąc dawcą dwóch elektronów bierze udział jako kofaktor wielu reakcji enzymatycznych. Uczestniczy w syntezie hormonów i transmiterów, przemianach tłuszczów w tym cholesterolu, biosyntezie karnityny, aktywacji cytochromu P450, metabolizmie tyrozyny, reguluje ciśnienie tętnicze, poprawia funkcję śródbłonka naczyń krwionośnych. Działa immunostymulująco i immunomodulująco. Najważniejszą właściwością kwasu askorbinowego jest zdolność odwracalnego utleniania i redukcji. Kwas L–askorbinowy ulegając utlenieniu przekształca się w anion askorbinowy, który oddając jeden elektron, staje się rodnikiem askorbylowym. Jest to cząsteczka o małej aktywności chemicznej, stabilna, która pod wpływem reduktazy NADH-zależnej zostaje zredukowana do kwasu askorbinowego, a tracąc kolejny elektron poprzez rodnik askorbylowy do kwasu dezoksyaskorbinowego. Kwas dehydroaskorbinowy może z powrotem zostać zredukowany do cząsteczki kwasu askorbinowego na drodze enzymatycznej (reduktaza tioredoksyny) lub nieenzymatycznej z udziałem glutationu i kwasu liponowego. Część DHA ulega hydrolizie do kwasu 2,3-dwuketoglukonowego.

Witamina C będąc donatorem wodoru neutralizuje krótko żyjące rodniki hydroksylowe, ponadtlenkowe i azotowe. Tworzy niereaktywne rodniki askorbinowe. Pod wpływem glutationu rodniki zostają przekształcone w kwas askorbinowy.

Witamina C w prewencji i leczeniu nowotworów

Nadmierne ilości RTF wywołując zmiany w DNA prowadzą do rozwoju procesu karcynogenezy. Kwas askorbinowy będą silnym antyoksydantem zapobiega chorobom o podłożu wolnorodnikowym. Wiele opublikowanych badań przeprowadzonych in vitro i in vivo wskazuje na ochronne działanie witaminy C przed działaniem RTF oraz zwiększenie aktywności genów uczestniczących w procesie naprawy DNA. W badaniach na liniach komórkowych witamina C, obecna w podłożu hodowlanym w stężeniu nieprzekraczającym 60 µM, zwiększała aktywność genów w procesie naprawy DNA. Istnieją jednak doniesienia, że podana w dużych dawkach w obecności żelaza lub innych jonów metali przejściowych może potęgować działanie mutagenne ksenobiotyków i działać prooksydacyjnie przyczyniając się do powstawania reaktywnych form tlenu. Podobne efekty uzyskano rozpuszczając preparaty witaminowe zawierające jony metali i witaminę C. Mieszanina kwasu askorbinowego i jonów miedzi poprzez zwiększenie ilości RTF może inaktywować enzymy np. kinazy.

Wyniki badań przeprowadzonych z udziałem ludzi nie potwierdzają prooksydacyjnego działania dużych dawek witaminy C.

W badaniach Huanga i wsp. nie wystąpiły uszkodzenia oksydacyjne DNA u dorosłych osób niepalących, przyjmujących 500 mg dziennie witaminy C. Schneider i wsp. podawali 1000 mg witaminy C przez 7 dni. Liczba uszkodzeń DNA oznaczana w limfocytach krwi obwodowej nie zmieniła się. Vojdani i wsp. 20 zdrowych ochotników podzielili na 4 grupy: otrzymujących placebo lub witaminę C w dawkach dobowych 500, 1000 lub 5000 mg. Wysokie dawki kwasu askorbinowego nie powodowały mutagennych zmian i nie zmniejszały aktywności komórek NK.

Proteggente i wsp. podawali witaminę C w dawce 260 mg na dobę. Nie potwierdzili prooksydacyjnego działania witaminy C. Proteggente wykazał, że liczba uszkodzeń DNA nie zmienia się pod wpływem 170 µM witaminy C w surowicy i jednoczesnej suplementacji 12,5 mg żelaza. Brennan i wsp. podawali 1000 mg witaminy C ochotnikom przez 42 dni. Stwierdzono zmniejszenie uszkodzeń DNA spowodowanych nadtlenkiem wodoru w limfocytach krwi obwodowej.

Z kolei Podmore i wsp. opublikowali badanie, które sugeruje prooksydacyjne działanie kwasu askorbinowego. U osób otrzymujących witaminę C zaobserwowano wzrost poziomu 8-oksoadeniny oraz spadek 8-oksoguaniny. Te dwa związki są markerami uszkodzeń DNA, powstają pod wpływem oksydacyjnej modyfikacji guaniny i adeniny w pozycji C8. Jednak wielu naukowców podkreśla, że badania te wskazują wręcz przeciwnie – na oksydacyjne działanie witaminy, ponieważ 8-oksoguanina jest co najmniej dziesięć razy bardziej mutagenna niż 8-oksoadenina i jej ilość ulega zmniejszeniu.

Oprócz właściwości antyoksydacyjnych witamina C działa przeciwnowotworowo. Pobudza układ immunologiczny. Zwiększa aktywność komórek NK (natural killers), które niszczą komórki nowotworowe oraz limfocytów T i B. Bierze udział w syntezie kolagenu zwiększając stabilność tkanki łącznej stanowiącej barierę pomiędzy rozwijającym się guzem nowotworowym, a zdrowymi komórkami. Hamuje proces angiogenezy poprzez inhibicję enzymu hialuronidazy. Komórki nowotworowe syntetyzują ten enzym, który powoduje degradację hialuronianu (HA), głównego składnika macierzy pozakomórkowej. Produktami degradacji HA są heksa- i oktasacharydy, które stymulują angiogenezę.

Częstą praktyką pacjentów onkologicznych jest przyjmowanie dużych dawek witaminy C. Badania z randomizacją i podwójnie ślepą próbą dotyczące przyjęcia wysokich dawek witaminy C, przeprowadzone w Mayo Clinic, w których brało udział 200 pacjentów otrzymujących 10 g witaminy C na dobę, nie wykazały zwiększenia komfortu życia pacjentów oraz dłuższego przeżycia chorych. W badaniach tych chorzy otrzymywali witaminę C doustnie. Przy tak dużych dawkach maksymalne stężenie we krwi jakie można osiągnąć to 220 mmol/l. Natomiast podając pozajelitowo (wlewy dożylne) 10 g kwasu askorbinowego osiągamy 25-krotnie wyższe stężenie we krwi. W tak wysokich dawkach kwas askorbinowy wykazuje działanie cytotoksyczne poprzez produkcję nadtlenku wodoru, powstającego podczas autooksydacji askorbinianu w płynie śródmiąższowym guza. W normalnych komórkach nadtlenek wodoru jest metabolizowany do wody i tlenu przez enzymatyczną katalazę. Komórki nowotworowe nie posiadają tego enzymu. Nadtlenek wodoru również wpływa na ekspresję genów, a w efekcie końcowym na proliferację komórek, procesy naprawy DNA i proces apoptozy. Rodnik askorbylowy, jest wykrywany u zwierząt tylko wtedy, gdy otrzymują dożylnie witaminę C w wyższych dawkach odpowiadających dawce 10 gramów u ludzi. Badania laboratoryjne wykazały, że wysokie stężenia witaminy C powoduje cytotoksyczność i apoptozę raka gruczołu krokowego, trzustki, płuca i jelita grubego.

Witamina C w chemio- i radioterapii

Witamina C podana dożylnie powinna chronić pacjentów przed ubocznymi skutkami radio- i chemioterapii. W badaniach z 2014 roku uczestniczyły pacjentki w stadium III i IV raka jajnika, u których stosowano chemioterapię (paklitaxelem i karboplatyną). Kobiety podzielono na dwie grupy. Pierwszej grupie podawano witaminę C dożylnie, stopniowo zwiększając dawkę, dwa razy w tygodniu przez 6 miesięcy podczas chemioterapii i następne 6 miesięcy po jej zakończeniu. Stężenie docelowe kwasu askorbinowego wyniosło 350-400 mg/dl. Druga grupa otrzymywała tylko chemioterapię. Pacjentki otrzymujące kwas askorbinowy zgłaszały mniej działań niepożądanych związanych z chemioterapią dotyczącą neurotoksyczności, nefrotoksyczności, neuropatii obwodowej. Jednak bardzo ważne jest dobranie odpowiedniej dawki witaminy C do stosowanego chemioterapeutyku. Reddy i wsp. stosując witaminę C w stężeniu 1 mol/l i cisplatynę w małym stężeniu 2–10 mmol/l w stosunku do komórek ludzkiego raka szyjki macicy wykazali zwiększenie cytotoksyczności cisplatyny. Zwiększenie stężenia cisplatyny do 25–100 mmol/l obniżyło skuteczność działania chemioterapii.

Badacze podkreślają, że niezbędne jest przeprowadzenie wielu badań klinicznych, randomizowanych, które jednoznacznie potwierdzałyby stosowanie witaminy C w leczeniu nowotworów oraz stosowanie podczas chemio- czy radioterapii. Dlatego podawanie wysokich dawek witaminy powinno odbywać się tylko w ramach wysokiej jakości badań klinicznych. Opisane przypadki często dotyczą małej grupy pacjentów, którzy dodatkowo otrzymują inne leki, często brak w nich grupy kontrolnej, randomizacji czy podwójnej ślepej próby. Schematy leczenia witaminą C są również różne. Ważne jest także określenie optymalnej dawki witaminy C, która wpływałaby na polepszenie jakości życia pacjentów z chorobami nowotworowymi.

Witamina C – działania niepożądane

Działania niepożądane zgłaszane przez pacjentów przyjmujących wysokie dawki kwasu askorbinowego to: bóle głowy, suchość w ustach, przejściowe nudności, biegunki, uczucie zmęczenia, dreszcze, hiperglikemia. Wysoka dawka witaminy C jest przeciwwskazana u pacjentów z niedoborem dehydrogenazy glukozo-6-fosforanowej (G6PD) z powodu ryzyka hemolizy. Dlatego wymagane jest badanie przesiewowe G6PD krwinek czerwonych. Podawanie dużej dawki kwasu askorbinowego jest przeciwwskazane u pacjentów z niewydolnością nerek lub hemodializą, a także z nadmiarem żelaza ze względu na ryzyko pogorszenia tych stanów oraz u osób ze zwiększonym ryzykiem do tworzenia kamieni nerkowych. W USA podjęto badania, podczas których sprawdzano czy dodatkowa suplementacja witaminą C ma wpływ na powstawanie kamieni nerkowych. W badaniach uczestniczyli pacjenci mający potwierdzoną chorobę związaną z tworzeniem kamieni nerkowych, którym podawano 1000 mg kwasu askorbinowego dwa razy dziennie przez 6 dni. Następnie podano im 136 mg szczawianów. Po 24 godz. u 40% osób nastąpił wzrost wydalania szczawianów z moczem o minimum 10%. W tej grupie u 79% było to związane ze wzrostem endogennej syntezy, a u 21% ze wzrostem absorpcji szczawianów. Te dwa mechanizmy prowadzą do wzrostu ryzyka powstania kamieni nerkowych. U niektórych osób mogą występować oba te dwa procesy jednocześnie. Sugerowano również, że dawki rzędu 1000 mg witaminy C mogą także prowadzić do większego ryzyka powstawania kamieni nerkowych. Ponieważ nie możemy przewidzieć reakcji na suplementację kwasem askorbinowym powinno wprowadzać się ją ostrożnie również u osób o niewielkim ryzyku powstawania kamieni nerkowych.

Witamina C w infekcjach

Witamina C wpływa na działanie układu immunologicznego. W chorobach infekcyjnych występuje zwiększone zapotrzebowanie na kwas askorbinowy. Wywiera on działanie ochronne na błony komórkowe, wpływa na syntezę prostaglandyn, zwiększa wydzielanie cytokin, pobudza limfocyty T i B. Wyniki badań dotyczące wpływu witaminy C na przebieg infekcji są niejednoznaczne W licznych badaniach randomizowanych wykazano, że aplikowanie witaminy C w dawce 1000 mg/dzień w okresie zimowym nie ma wpływu na częstość występowania przeziębień. Również kwas askorbinowy podany w tej dawce przy pierwszych objawach przeziębienia nie ma wpływu na czas trwania czy złagodzenie objawów choroby. Istnieją również badania w których podawanie witaminy C zredukowało o 40% częstość zachorowań na przeziębienia w populacji ludzi narażonych na stres psychiczny lub zimno. W 31 projektach badawczych suplementacja kwasem askorbinowym skróciła czas trwania choroby u dzieci śr. o 14% (od 7 do 21%), u dorosłych śr. o 8% (od 3 do 12%). Podawanie dzieciom od 1 do 2g witaminy C na dobę zmniejszyło objawy przeziębienia o 18%. Trwa również dyskusja dotycząca stosowania witaminy C w leczeniu nieżytu nosa. Podkreśla się, że kwas askorbinowy pobudza układ immunologiczny poprzez zwiększenie proliferacji limfocytów T w odpowiedzi na zakażenie. Limfocyty T wydzielają cytokiny, które pobudzają limfocyty B do produkcji przeciwciał.

Na rynku farmaceutycznym są dostępne preparaty witaminy C: witamina C bez dodatków (100-1000 mg), z rutozydem (60-300 mg), w preparatach wielowitaminowych (60 mg), w lekach stosowanych w leczeniu objawów grypy i przeziębienia (30-240 mg) oraz w tabletkach do ssania na ból gardła (20-100 mg). Można ją kupić bez recepty. Ponadto sklepy internetowe polecają sprzedaż taniej sproszkowanej witaminy C, najczęściej o niewiadomym pochodzeniu i czystości.  Istnieje więc niebezpieczeństwo zażywania dużych dawek kwasu askorbinowego, co może spowodować powstanie kamieni nerkowych i zaburzeń ze strony układu pokarmowego. Często pacjenci podejmują decyzję o przyjęciu witaminy C pod wpływem reklam.

Na podstawie aktualnej wiedzy i przedstawionej farmakokinetyki, najlepszym źródłem witaminy C są surowe owoce i warzywa, a nie suplementy diety.

mgr farm. Michał Tułaza,

dr n. farm. Aleksandra Karmańska,

dr hab. prof. UM Bolesław Karwowski

Zakład Bromatologii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Piśmiennictwo:

1. Dobosz A. Witamina C Fakty i Mity. Świat Przemysłu Farmaceutycznego 2016 ; 1:76-82.
2. Karwowski B.T. 5′, 8-cyklo-2′-deoksyadenozyna. Podwójne uszkodzenie w obrębie pojedyńczego nukleozydu/nukleotydu. Wiad. Chem. 2010; 64(11-12):1013-1052.
3. Levine,  Wang Y., Padayatty S.J., Morrow J. A new recommended dietary allowance of vitamin C for healthy young women. Proc Natl Acad Sci U S A. 2001; 98(17): 9842–9846.
4. Padayatty S.J., Sun H., Wang Y. et al.: Vitamin C pharmacokinetics: implications for oral and intravenous use. Intern. Med., 2004, 140, 533-537.
5. Szymańska-Pasternak J, Janicka A, Bober J: Witamina C jako oręż w walce z rakiem. Onkol Prakt Klin 2011; 7(1): 9-23.
6. Proteggente AR, Rehman A, Halliwell B, Rice-Evans CA. Potential problems of ascorbate and iron supplementation: pro-oxidant effect in vivo? Biochem Biophys Res Commun, 2000; 277: 535-540.
7. Proteggente AR, England TG, Rice-Evans CA, and Halliwell B. Iron supplementation and oxidative damage to DNA in healthy individuals with a high plasma ascorbate. Biochem Biophys Res Commun, 2001; 288: 245-251.
8. Brennan LA, Morris GM, Wasson GR, Hannigan BM and Barrett VA. Effect of vitamin C or Vitamin E supplementation on basal and H202induced DNA damage in human lymphocytes. Brit J. Nutr, 2000; 84: 195-202.
9. Schneider M, Diener K, Engelhart K, Zankl H, Tronner WE and Biesalski HK. Protective effects of vitamin C and E on the number of micronuclei in lymphocytes in smokers and their role in ascorbate free radical formation in plasma. Free Rad Res, 2001; 34: 209-219.
10. Huang HY, Helzlsouer KJ and Appel LJ. The effects of vitamin C and Vitamin E on oxidative DNA damage: results from a randomized controlled trial. Cancer Epidemiol Biomarkers Prev, 2000; 9: 647-952.
11. Vojdani A, Bazargan M, Vojdani E and Wright J. New evidence for antioxidant properties of vitamin C. Cancer Detect Prev, 2000; 24: 508-523.
12. Maćkowiak K., Torliński L. Współczesne poglądy na rolę witaminy c w fizjologii i patologii człowieka. Nowiny Lekarskie 2007, 76, 4, 349-356.
13. Kulik-Kupka K., Nowak J., Koszowska A., Brończyk-Puzoń A., Dittfeld A., Zubelewicz-Szkodzińska B. Witaminy w walce z nowotworami Med Rodz 2016; 1(19): 26-31.
14. Pacier C.,Martirosyan D. M. Vitamin C: optimal dosages, supplementation and use in disease prevention. Functional Foods in Health and Disease 2015; 5(3): 89-107.
15. Janda K, Kasprzak M.,Wolska J. Witamina C – budowa, właściwości, funkcje i występowanie. Pom J Life Sci 2015, 61, 4, 419–425.
16. Fritz H., Flower G., Weeks L., Cooley K., Callachan M., McGowan J., Skidmore B., Kirchner L., Seely D. Intravenous Vitamin C and Cancer: A Systematic Review. Integrative Cancer Therapies 2014, Vol. 13(4) 280–300.
17. Jacobs C, Hutton B..: Is there a role for oral or intravenous ascorbate (vitamin C) in treating patients with cancer? A systematic review. Oncologist 2015; 20(2): 210-223.
18. Szymańska-Pasternak J.,Janicka A., Bober J. Witamina C jako oręż walki z rakiem. Onkol. Prak. Klin. 2011; 7, 1: 9–23.
19. Hemila H., Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Military Medicine, Corchane dabase Syst, Rev, 2013 31(1)
20. Hemila¨ H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. Cochrane Database Syst Rev. 2013;1:CD000980. doi:10.1002/14651858.CD000980
21. Chambial S., Dwivedi S., Shukla S., Placheril J., Scharma P. Vitamin C in Disease Prevention and Cure: An Overview. Ind J Clin Biochem.2013;28(4):314–328