Problemy terapii chorób wątroby w praktyce aptecznej.

Do ważnych procesów zachodzących w komórkach wątrobowych (hepatocytach) należy między innymi:

wytwarzanie i wydzielanie żółci niezbędnej do prawidłowego przebiegu trawienia (synteza kwasów żółciowych, fosfolipidów, bilirubiny);
odtruwanie organizmu i filtrowanie przenikających do krwi z przewodu pokarmowego składników żywności, leków;
metabolizm ksenobiotyków;
synteza mocznika i białek osocza;
tworzenie i rozpad glikogenu, przemiana glukozy;
synteza cholesterolu, trójglicerydów, fosfolipidów, lipoprotein o dużej gęstości (HDL) i lipoprotein o małej gęstości (LDL);
procesy dotyczące hormonów steroidowych;
magazynowanie kwasów tłuszczowych, cholesterolu, fosfolipidów, związków żelaza z białkiem.

Wszystkich funkcji spełnianych przez wątrobę jest około 500. Znacząca jest również grupa czynników stanowiących zagrożenie dla prawidłowego funkcjonowania wątroby. Toksyczne uszkodzenia komórek wątroby wywołuje nadmierne spożywanie alkoholu, zanieczyszczenia środowiskowo-przemysłowe (metale ciężkie, rozpuszczalniki, gazy przemysłowe i komunikacyjne).

Środki spożywcze wytwarzane z surowców pochodzenia zwierzęcego i roślinnego mogą zawierać groźne dla wątroby toksyny naturalne lub powstałe w wyniku niewłaściwego przechowywania surowców, a także substancje konserwujące i inne dodawane w procesie produkcji.

Działanie hepatotoksyczne wykazuje także wiele roślin i grzybów. Produkty będące w obrocie na rynku farmaceutycznym zawierają w swoim składzie także składniki niszczące wątrobę. Produkty lecznicze i produkty lecznicze roślinne w opisie własności i działań niepożądanych zawierają ostrzeżenia o możliwości takiego działania.

Grupa niestandaryzowanych produktów wprowadzanych na rynek jako suplementy diety może stanowić duże zagrożenie dla wątroby z powodu zawartości składników nieoczyszczonych, często egzotycznych dla populacji europejskiej.

Problemem jest także niepełna informacja o działaniu składników, brak ostrzeżeń o możliwych działaniach niepożądanych i interakcjach z lekami, składnikami żywności i alkoholem.

Choroby wątroby

Zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu A, B, C, D, E wywołuje groźne dla zdrowia procesy chorobowe. Na drodze pokarmowej następuje zakażenie wirusem A i E, zakażenie wirusem B, C, D następuje drogą pozajelitową. Ostre zapalenia wątroby wywołane działaniem wirusów cechuje szybkie powstawanie zmian zapalnych i martwiczych.

Typowymi objawami ostrego WZW (wirusowego zapalenia wątroby) są zaburzenia ze strony przewodu pokarmowego, ciemny kolor moczu, żółtaczka, odbarwiony stolec, uczucie zmęczenia, podwyższona temperatura ciała. Niekiedy występują zmiany skórne i bóle stawów. Objawy ostrego WZW są podobne dla wszystkich typów zakażenia. Istotnym postępowaniem pacjenta jest zmniejszenie wysiłku fizycznego oraz dieta.

Wirus zapalenia wątroby typu A (HAV) jest czynnikiem etiologicznym ostrego WZW typu A. Zakażenie następuje głównie drogą pokarmową, 1-2 tygodnie przed wystąpieniem objawów, wirus HAV jest wydalany z kałem. Tydzień po ustąpieniu oznak zakażenia stwierdzano obecność HAV w kale.

Następuje namnażanie wirusa w komórkach wątrobowych i ich niszczenie. Choroba może przebiegać bezobjawowo lub z objawami (z żółtaczką lub zastojem żółci). Istotne w diagnostyce są badania aminotransferaz, stężeń bilirubiny, zmian aktywności fosfatazy zasadowej i γ-glutamylotranferazy przy jednoczesnym zastoju żółci.

Ostre WZW typu B

Jest wywoływane przez wirusa zapalenia wątroby typu B (HBV) występującego w postaci jednego z ośmiu genotypów. Zakażenie następuje pozajelitowo przy zabiegach kosmetycznych, medycznych, kontakcie ze skażoną krwią lub drogą płciową. Ocenia się, że około 400 mln osób na świecie jest zakażonych.

Wirus wywołuje odpowiedź immunologiczną organizmu, która prowadzi do powstania stanu zapalnego. Nie następuje bezpośrednie uszkodzenie hepatocytów przez HBV. Wylęganie wirusów trwa od kilku tygodni do 6 miesięcy. W przypadku zakażeń HBV mogą występować powikłania dotyczące innych narządów (układowe zapalenie naczyń, zapalenie kłębuszków nerkowych czy rumień guzowaty).

Ostre zapalenie wątroby może przejść w zapalenie przewlekłe będące często przyczyną marskości.

Wirusowe zapalenie wątroby typu C

Zakażenie wirusem HCV może nastąpić podczas zabiegów medycznych, w czasie przetaczania krwi, a także drogą płciową. Grupą zagrożoną są także narkomani używający często wielokrotnie zakażonych igieł. W wyniku działanie destrukcyjnego na hepatocyty może rozwinąć się silna odpowiedź immunologiczna – ostre wirusowe zapalenie wątroby. Przy słabej reakcji immunologicznej występuje przewlekłe zapalenie wątroby. Choroba może rozwijać się przez wiele lat bez żadnych objawów.

Objawami są infekcje grypopodobne, bóle brzucha, brak apetytu, utrata masy ciała, ciągłe zmęczenie, bóle mięśniowo-stawowe. Występują tylko u kilkunastu procent zakażonych. Właściwe rozpoznanie często następuje dopiero w bardzo zaawansowanym stadium choroby.

Według oceny specjalistów około 170 mln ludzi na świecie żyje z wirusowym zapaleniem wątroby typu C. Ocenia się, że w Polsce jest to grupa ok. 750 tys. ludzi, w większości bez rozpoznania choroby. U około 20% zakażonych w ciągu mniej więcej 20-30 lat może rozwinąć się marskość wątroby. W około 25% przypadków raka wątroby wywołuje HCV.

Problemem podstawowym jest wykrywalność choroby. Skutecznym wyjściem jest upowszechnienie badań laboratoryjnych. Przewlekle zapalenie wątroby typu C leczy się w zależności od genotypu wirusa HCV.

Badanie laboratoryjne pozwala odróżnić przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby od autoimmunologicznego zapalenia wątroby, choroby o nieznanym czynniku etiologicznym. Może o niej świadczyć podwyższone stężenie γ-globulin w osoczu i brak markerów wskazujących na obecność wirusów.

Choroba stłuszczeniowa wątroby obejmuje dwa typy:

niealkoholową stłuszczeniową chorobę wątroby (NAFLD);
alkoholową chorobę stłuszczeniową wątroby (ALD).

Stłuszczenie wątroby zaburza prawidłowe funkcjonowanie komórek wątrobowych. Wyżej wymienione typy różnią czynniki etiologiczne, przebieg chorób jest podobny, mogą prowadzić do marskości lub włóknienia wątroby.

Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby (NAFLD)

Czynniki ryzyka sprzyjające powstawaniu choroby obejmują: otyłość (zwłaszcza trzewną), insulinooporność, zwiększone stężenie lipidów we krwi, cukrzycę typu 2, zespół metaboliczny. Znaczący wpływ na jej wywołanie wywiera dieta wysokotłuszczowa, wysokowęglowodanowa i mała aktywność fizyczna.

Szczególnie negatywny wpływ wywiera dieta wysokotłuszczowa. Do zmniejszenia stopnia stłuszczenia wątroby prowadzi często stosowanie diety niskotłuszczowej, dużej ilości błonnika i wzrost aktywności fizycznej. Korzystne działanie wywierają produkty spożywcze zawierające wielonienasycone kwasy tłuszczowe omega-3 regulujące ekspresję genów odpowiedzialnych za przemiany metaboliczne węglowodanów i lipidów. Niealkoholowa stłuszczeniowa choroba wątroby to poważny problem epidemiologiczny, ocenia się że może dotyczyć około 8 mln ludzi w Polsce, spełniających kryteria zespołu metabolicznego.

W większości przypadków stłuszczenie wątroby przebiega bezobjawowo lub z niesprecyzowanymi objawami (zaburzenia funkcjonowania przewodu pokarmowego, ogólne osłabienie).

NAFLD może prowadzić do niealkoholowego stłuszczeniowego zapalenia wątroby (NASH).

Charakteryzuje się ona reakcją zapalno-martwiczą i uszkodzeniem komórek wątrobowych (co stanowi podłoże dla włóknienia wątroby). Dotyczy to ok. 10-15% chorych z NAFLD. NASH jest chorobą utajoną, która przy braku leczenia czynników ryzyka metabolicznego prowadzi do marskości i raka pierwotnego wątroby. Ujawnia się w przypadku infekcji bakteryjnej, zabiegu chirurgicznego lub działań niepożądanych leków.

Dzień 12 czerwca każdego roku ogłoszono Międzynarodowym Dniem NASH. Polskie Towarzystwo Gastroenterologii powołało do życia Grupę Ekspertów NASH, której zadaniem będzie informowanie środowisk medycznych o postępach badań nad NASH, a także tworzenie i aktualizacja krajowych rekomendacji dotyczących diagnostyki i leczenia tej choroby. Według specjalistów u około 1% dorosłych mieszkańców Europy rozwija się marskość wątroby na podłożu NASH.

Epidemia otyłości i wzrost NASH może prowadzić do zajęcia przez tę jednostkę chorobową 1-go miejsca wśród przyczyn zaawansowanych chorób wątroby wymagających leczenia transplantacyjnego. Aktualnie jest to zakażenie WZW typu C.

Znaczące w diagnostyce NASH są biopsja, nieinwazyjne badanie z krwi przy pomocy testów FibroTest i FibroMax i metoda elastograficzna przy wykorzystaniu urządzenia FibroScan (f. Echosens).

Terapia NASH oparta jest na uzyskaniu 5-7% redukcji masy ciała, właściwej diecie z ograniczeniem składników wysokotłuszczowych, bogatowęglowodanowych, napojów słodzonych syropem fruktozowym, wzrost aktywności fizycznej.

Alkoholowa choroba stłuszczeniowa wątroby jest wywoływana przez nadmierne spożycie alkoholu.

Najczęściej jest to stan bezobjawowy. Następuje nagromadzenie triglicerydów w wątrobie, zaburzenie przemian tłuszczów, tworzenie reaktywnych rodników tlenowych co prowadzi do stresu oksydacyjnego i powstania stanu zapalnego.

Może nastąpić uszkodzenie miąższu wątroby, zniszczone komórki ulegają stopniowemu włóknieniu. Może to prowadzić do marskości wątroby. Zapobiegawcze działanie polega na usunięciu alkoholu z diety. Etanol zwiększa także toksyczność związków hepatotoksycznych (chloroformu, tetrachlorku węgla, trichloroetylenu, dimetylonitrozaminy).

Kamica żółciowa

Choroba polega na odkładaniu się kamieni w drogach żółciowych i w pęcherzyku żółciowym. Skład kamieni żółciowych stanowią głównie cholesterol i bilirubinian wapnia, niekiedy węglan wapnia. Zaburzenia w przemianach cholesterolu powodują powstanie złogów cholesterolowych. Nadmierne spożywanie produktów tłuszczowych lub zwiększona aktywność 3-hydroksy-3-metyloglutarylokoenzymu A powoduje wytrącanie cholesterolu w żółci. Istotną przyczynę mogą także stanowić uwarunkowania genetyczne.

Podawanie długotrwałe kwasów żółciowych (chenodeoksycholowego i ursodeoksycholowego) powoduje rozpuszczenie kamieni żółciowych.

Hiperbilirubinemia

Hiperbilirubinemia występuje gdy stężenie wolnej bilirubiny we krwi przekracza zdolność albuminy do jej wiązania. Stężenie bilirubiny powyżej 25 µmol/l prowadzi do zażółcenia tkanek (żółtaczki).

Żółtaczki dzielą się na:

Przedwątrobowe (hemolityczne) – są powodowane nadmierną hemolizą lub zaburzeniami w erytropoezie. Zwiększony rozpad hemoglobiny płodowej i obniżona aktywność enzymów wątrobowych u noworodków wywołuje żółtaczkę fizjologiczną noworodków. Ustępuje i nie jest niebezpieczna dla noworodków, ale może niekiedy rozwinąć się w żółtaczkę patologiczną, która trwa dłużej i sprzyja powstawaniu uszkodzeń układu nerwowego.
Wątrobowe – powodowane uszkodzeniem hepatocytów w wyniku zapalenia lub marskości wątroby.
Pozawątrobowe (mechniczne) – spowodowane zablokowaniem zewnętrznych dróg żółciowych przez kamienie żółciowe, zrosty powstałe w trakcie zapalenia lub zmiany nowotworowe.

Następuje kumulacja bilirubiny sprzężonej w hepatocytach oraz przechodzenie tego barwnika do krwi.

Marskość wątroby

Wątroba w tym stanie nie stanowi jednolitej struktury, ale jest podzielona na fragmenty połączone ze sobą przez tkankę łączną (włóknistą). Jest złożona z licznych części (guzków) otoczonych łączną tkanką włóknistą. Wyróżnia się marskość drobnoguzkową i wieloguzkową.

Przebieg marskości wątroby powoduje nadmierną produkcję ilości kolagenu przez miofibroblasty, następuje kumulacja kolagenu w wątrobie powodująca zanik przestrzeni pomiędzy luźno ułożonymi komórkami śródbłonka, co uniemożliwia transport substancji przez zamknięte przestrzenie między komórkami śródbłonka z wątroby do zatok naczyniowych. Powstają nowe patologiczne połączenia pomiędzy naczyniami (anastomozy), łączące krążenie tętnicze z krążeniem wrotnym.

Wynikiem tego jest przepływ krwi od tętnicy wątrobowej bezpośrednio do żyły wrotnej. Następuje wzrost ciśnienia żyły wrotnej i powstaje nadciśnienie wrotne. Nieprawidłowością w przebiegu naczyń jest połączenia krążenia tętniczego i wrotnego z krążeniem systemowym. Nadciśnienie wrotne może być także powodowane przez zakrzepy żyły wrotnej, zaczopowanie odgałęzień żyły wrotnej przez jaja przywr Schistosomosa, zakrzep lub rozbudowę naczyń (przyczyna pozawątrobowa). Wzrost ciśnienia w żyle wrotnej może powodować kumulację płynu w jamie otrzewnowej (rozwój wodobrzusza).

Do innych konsekwencji nadciśnienia wrotnego należą:

nadczynność śledziony;
powstanie krążenia obocznego przez wytworzenie połączeń między żyłą wrotną i systemem żył głównych;
śpiączka wątrobowa będąca wynikiem przechodzenia toksyn do ośrodkowego układu nerwowego – objawia się zaburzeniami świadomości lub drżeniem rąk.

Pierwotna marskość żółciowa wątroby jest chorobą o podłożu autoimmunologicznym. Cechuje ją niszczenie przewodów żółciowych i proces włóknienia w przestrzeniach wrotnych. Objawy to świąd skóry i żółtaczka której towarzyszy zastój żółci.

Wtórna marskość żółciowa wątroby jest powikłaniem kamicy i nowotworów dróg żółciowych.

Niewydolność wątroby

Ostrą niewydolność wątroby charakteryzują szybka pogarszające się czynności wątroby i wystąpienie żółtaczki. Wyróżnia się nadostrą niewydolność wątroby – do 7 dni od momentu wystąpienia żółtaczki i podostrą niewydolność wątroby – 29 dni do 12 tygodni od chwili pojawienia się żółtaczki.

Przyczyną ostrej niewydolności wątroby mogą być leki (paracetamol, niesteroidowe leki przeciwzapalne, ketokonazol i inne), zatrucia grzybami. Czynnikami sprzyjającymi powstawaniu ostrej niewydolności wątroby są wirusy wywołujące zapalenie wątroby i autoimmunologiczne zapalenie wątroby.

Ostra niewydolność wątroby jest groźna dla życia. Postępowaniem terapeutycznym często jest przeszczep wątroby. Przewlekła niewydolność wątroby powoduje ograniczenie jej funkcji i prowadzi do postępującego niszczenia tego narządu. Objawy ujawniają się po zniszczeniu znaczącej części hepatocytów.

Farmakoterapia

Schorzenia wątroby obejmują bardzo zróżnicowane jednostki chorobowe o przebiegu z różnym nasileniem i czasem trwania. W terapii są stosowane produkty lecznicze, produkty lecznicze roślinne, a także produkty wspomagające wprowadzane do obrotu jako suplementy diety.

Duża ilość schorzeń wątroby o zróżnicowanej etiologii to dla farmaceuty w praktyce aptecznej duże wyzwanie. Duża ilość produktów dostępnych bez recepty i wiele schorzeń przewlekłych determinuje znaczącą rolę farmaceuty w wyborze produktu. Ważną rolę często niedocenianą przez pacjentów, a niekiedy także i przez farmaceutów pełni doradztwo farmaceutyczne. Jest to szczególnie ważne w terapii omawianej grupy schorzeń. Wiele z nich jest związanych z toksycznym oddziaływaniem środowiska i stylem życia.

Dużo zagrożeń dla właściwego funkcjonowania wątroby jest związanych ze stosowaniem leków, niewłaściwą dietą, a także interakcjami między składnikami diety a lekami. Leki stosowane w leczeniu chorób wirusowych są ordynowane przez lekarza.

W terapii chorych z WZW typu C są stosowane inhibitory wirusowej proteazy, polimerazy. Mogą być ze sobą kojarzone lub być składnikiem schematów trójlekowych wraz z regulowanym interferonem i rybawiryną. Terapia tymi lekami jest skuteczna (likwidacja wirusa następuje w ciągu 12 tygodni), a postać leku wygodna w stosowaniu. W leczeniu przewlekłego WZW typu B stosuje się interferony, analogi nukleozydowe, analogi nukleotydowe. W leczeniu niealkoholowej stłuszczeniowej choroby wątroby NAFLD mają zastosowanie preparaty hipolipemiczne, powodujące spadek masy ciała, przeciwcukrzycowe, hepatoprotekcyjne.

W schorzeniach wątroby często dochodzi do wielu biochemicznych i neurofizjologicznych zmian w organizmie, co może ograniczać stosowanie wielu preparatów leczniczych.

Na uwagę zasługują preparaty pochodzenia roślinnego wprowadzane do obrotu jako produkty lecznicze, produkty lecznicze roślinne bądź suplementy diety zawierające:

Skład	Wskazania
mentol, alfa-pinen, menton, borneol, cyneol, kamfen, oliwa z oliwek	W kamicy pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, w zaburzeniach wydzielania żółci, stanach skurczowych dróg żółciowych i kolce żółciowej, działanie żółciopędne i żółciotwórcze, spazmolityczne.
hymekromon	W stanach skurczowych dróg żółciowych, dyskinezach, w zaburzeniach trawienia wynikających ze zmniejszonego wydzielania żółci, po operacji pęcherzyka żółciowego i dróg żółciowych, w czynnościowych zaburzeniach dróg żółciowych u pacjentów z niepowikłaną kamicą żółciową, działanie rozkurczające mięśnie gładkie dróg żółciowych, żółciopędne, żółciotwórcze, utrudniające tworzenie złogów cholesterolowych.
wyciąg z glistnika, wyciąg z kurkumy, olejek miętowy, olejek kurkumy	W przewlekłych chorobach pęcherzyka żółciowego ze współistniejącymi chorobami wątroby, w przewlekłych zapaleniach dróg żółciowych, kamicy żółciowej, po usunięciu pęcherzyka żółciowego, w czynnościowej niewydolności trzustki towarzyszącej chorobom pęcherzyka żółciowego, działanie rozkurczające mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, przeciwbólowe w obrębie żołądka i pęcherzyka żółciowego, żółciopędne, wiatropędne.
mentol, menton, pinen, borneol, cyneol, kamfen, oliwa z oliwek	W łagodnych dolegliwościach spowodowanych kamicą żółciową, w profilaktyce kamicy żółciowej, stanach skurczowych oraz dyskinezach dróg żółciowych, działanie żółciopędne i żółciotwórcze, rozkurczające mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, przeciwbakteryjne.
fosfolipidy z nasion soi	W ostrych i przewlekłych chorobach wątroby, w uszkodzeniach wątroby przez alkohol, leki, toksyny, w zaburzeniach czynnościowych wątroby i dróg żółciowych, w kamicy żółciowej, działanie hepatoprotekcyjne i regenerujące wątrobę.
ekstrakt suchy z korzenia czarnej rzodkwi z węglem aktywnym, wyciąg gęsty z ziela karczocha, kwas dehydrocholowy, olejek eteryczny miętowy	W niestrawności, dolegliwościach trawiennych związanych z nieprawidłową czynnością wątroby t.j. wzdęcia, bóle brzucha, odbijania, nudności, zaparcia, w zaburzeniach aktywności skurczowej pęcherzyka żółciowego, działanie żółciopędne i żółciotwórcze, hepatoprotekcyjne, przyspieszające eliminację z żółcią szkodliwych substancji, wzmagające ruchy perystaltyczne jelit.
kwas chenodeoksycholowy	W kamicy żółciowej, działanie obniżające wysokie stężenie cholesterolu w żółci, co powoduje powolne rozpuszczanie kamieni cholesterolowych.
kwas ursodeoksycholowy	W rozpuszczaniu kamieni cholesterolowych u osób z zachowaną czynnością pęcherzyka żółciowego, w objawowym leczeniu pierwotnej żółciowej marskości wątroby, działanie hamujące wchłanianie cholesterolu do żółci, zmniejszające syntezę cholesterolu i stopniowo rozpuszczające złogi cholesterolowe, hepatoprotekcyjne, regulujące procesy immunologiczne.
kwas ursodeoksycholowy	W rozpuszczaniu kamieni cholesterolowych u osób z zachowaną czynnością pęcherzyka żółciowego, w objawowym leczeniu pierwotnej żółciowej marskości wątroby, w zapaleniu żołądka wywołanego przez refluks żółciowy, działanie hamujące wchłanianie cholesterolu do żółci, zmniejszające syntezę cholesterolu i stopniowo rozpuszczające złogi cholesterolowe, hepatoprotekcyjne, regulujące procesy immunologiczne.
fosfolipidy z nasion soi	Przy braku apetytu, uszkodzeniu wątroby wynikającym z nieprawidłowej diety czy działania toksyn, w zapaleniu wątroby, działanie stabilizujące błony komórkowe hepatocytów i przyspieszające ich regenerację.
ziele szanty, koszyczek rumianku, liśc mięty pieprzowej, kora kruszyny, korzeń rzewienia	W zaparciach, wzdęciach, braku łaknienia i uczuciu pełności, działanie rozkurczające mięśnie gładkie przewodu pokarmowego, żółciopędne i żółciotwórcze, wiatropędne, przeczyszczające.
ekstrakt suchy z owoców ostropestu plamistego	W uszkodzeniu wątroby przez toksyny, w przewlekłych zapaleniach wątroby, marskości wątroby, działanie stabilizujące błony komórkowe hepatocytów, wzmagające regenerację wątroby.
ekstrakt suchy z ziela karczocha	W niestrawności, osłabieniu wydzielania żółci, w hipercholesterolemii, w profilaktyce miażdżycy, w narażeniu wątroby na działanie toksyn wydalanych z żółcią, działanie hepatoprotekcyjne.
wyciąg suchy z łuski ostropestu plamistego	W rekonwalescencji po uszkodzeniu wątroby przez substancje toksyczne, w niestrawności, w dolegliwościach po przebytych ostrych i przewlekłych chorobach wątroby, działanie hepatoprotekcyjne, wspomagające regenerację wątroby.
ekstrakt z karczocha, asparginian L-ornityny, tiamina, ryboflawina, niacyna, kwas pantotenowy, witamina B6	W celu poprawy funkcjonowania układu pokarmowego, utrzymania właściwego metabolizmu energetycznego, w narażeniu wątroby na działanie szkodliwych substancji.
ekstrakt z ziela karczocha, ekstrakt z liści mięty pieprzowej, ekstrakt z korzenia mniszka lekarskiego	W uzupełnieniu codziennej diety w składniki wspomagające trawienie, w celu uzyskania prawidłowego funkcjonowania przewodu pokarmowego.
ekstrakt z karczocha skoncentrowany, olej z łososia, witamina E, kwas pantotenowy, witamina B6	We wspomaganiu pracy wątroby, w usuwaniu toksyn z organizmu, w celu utrzymania prawidłowego stężenia lipidów we krwi, w celu usprawnienia trawienia i funkcjonowania układu krążenia.
L-asparginian, L-ornityny, cholina	W uzupełnieniu codziennej diety w L-asparginian L-ornityny i cholinę, wspomaganiu pracy wątroby i utrzymaniu prawidłowego metabolizmu tłuszczów.
L-asparginian, L-ornityny, wyciąg z owoców cytryńca chińskiego	W uzupełnieniu codziennej diety osób, których wątroba narażona jest na działanie toksycznych substancji oraz osób nieprawidłowo odżywiających się.
L-asparginian, L-ornityny, cholina, wyciąg z ziela karczocha, wyciąg z liści ostrokrzewu paragwajskiego, wyciąg z korzenia cykorii, wyciąg z ostryżu długiego	W celu zapewnienia właściwego funkcjonowania wątroby i trawienia oraz zachowania prawidłowej masy ciała, działanie stymulujące wydzielanie soków trawiennych, detoksykacyjne.
wyciąg z nasion ostropestu plamistego, wyciąg z korzenia mniszka lekarskiego, wyciąg z liści karczocha zwyczajnego	We wspomaganiu wątroby, w usuwaniu toksyn trawienia po obfitych posiłkach.

Farmaceuta ma duży wybór produktów stosowanych w schorzeniach wątroby. Przy jego wyborze niezbędna jest właściwa komunikacja interpersonalna z pacjentem pozwalająca ocenić funkcjonowanie jego organizmu, uwzględniająca przeciwskazania, stosowanie innych leków. Ważnym elementem pracy farmaceuty jest także działanie wyjaśniające znaczenie w terapii tego typu chorób właściwej diety i ruchu fizycznego.

dr n. farm. Jan Szuszkiewicz

Piśmiennictwo:

Fitoterapia i leki roślinne, W-wa Wydawnictwo Lekarskie PZWL 2007, red. Naukowa prof. dr hab. Eliza Lamer-Zarawska, prof. dr hab. Barbara Kowal-Gierczak, prof. dr hab. Jan Niedworak
Kompendium Farmakologii i Toksykologii Mutschlera, red. Naukowa Włodzimierz Buczko Med. Pharm Polska 2008
Kostowski W., Herman Z.S: Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, W-wa 2013.
Górka-Dynsiewicz J., Pazgan-Simon M., Cieślak J., Zuwała-Jagiełło J. Możliwości terapeutyczne przewlekłych wirusowych zapaleń wątroby – gdzie jesteśmy i dokąd zmierzamy? Farmacja Polska, 2016, 72 (12).
Wywiad z prof. dr hab. Maciejem Jabłkowskim, Tygodnik Angora nr 24 (1461), 17.06.2018.