|

Preparaty galenowe – roztwory wodne i etanolowe, syropy

PrzezRedakcja Aptekarza Polskiego

W FP XI występują cztery monografie szczegółowe roztworów wodnych: wody wapiennej, wody utlenionej, Płynu Burowa i Płynu Lugola. Ogólnie ujmując roztwory wodne są płynną postacią leku otrzymywaną w wyniku rozpuszczenia jednego lub kilku składników w wodzie oczyszczonej.

Woda wapienna (Aqua Calcis, Solutio Calcii hydroxydi, Aqua Calcariae) (FP XI).

Jest to nasycony roztwór wodorotlenku wapnia, zawierający 0,15-0,17% wodorotlenku wapnia. Wodę wapienną otrzymuje się z tlenku wapnia w dwóch etapach. W pierwszym etapie 1 część tlenku wapnia miesza się z 5 częściami wody i całość  spłukuje do naczynia używając 100 części wody. Uzyskaną mieszaninę pozostawia się do odstania w zamkniętym naczyniu, po czym płyn znad osadu zlewa się i odrzuca, w celu usunięcia wodorotlenku potasu łatwo rozpuszczalnego w wodzie, który występuje jako zanieczyszczenie tlenku wapnia. W drugim etapie przygotowania osad ponownie zalewa się 100 częściami wody, miesza i pozostawia w zamknięciu do odstania.

Ze względu na to, że jest to roztwór nasycony, wodę wapienną przechowuje się nad osadem nierozpuszczonego tlenku wapnia, zlewając ją i sącząc na krótko przed użyciem. Woda wapienna może wiązać dwutlenek węgla z powietrza, pokrywając się białą błonką nierozpuszczalnego węglanu wapnia.

Woda wapienna jest środkiem alkalizującym, kiedyś stosowana wewnętrznie przy zatruciu kwasami. Obecnie ma zastosowanie jedynie zewnętrznie jako środek przeciwzapalny. Często można ją spotkać jako składnik mazidła z olejem lnianym o nazwie Linimentum Calcareum.

Wodoru nadtlenek 3% (Hydrogenii peroxidum 3%, Hydrogenium peroxidatum 3%, woda utleniona) (FP XI).

Jest to 3% (w zakresie 2,5-3,5%) roztwór nadtlenku wodoru w wodzie. Wodę utlenioną przygotowuje się przez zmieszanie 30% nadtlenku wodoru (perhydrol, Hydrogenii peroxidum 30%) z wodą w proporcji 1:10. Sam perhydrol ma silne działanie drażniące skórę, dlatego może być stosowany jedynie jako środek przyżegający.

Woda utleniona jest stosowana jako środek przeciwbakteryjny, głównie na rany. W zetknięciu z tkanką 3% nadtlenek wodoru rozkłada się do tlenu i wody. W wyniku polania rany wodą utlenioną wydziela się tlen, który działa bakteriobójczo przez utlenienie białek komórek bakteryjnych. Obserwowane w tym czasie pienienie wspomaga oczyszczanie rany. Należy jednak pamiętać, że działanie przeciwbakteryjne wody utlenionej jest krótkotrwałe.

W przypadku stosowania na błony śluzowe należy używać roztworów bardziej rozcieńczonych 0,3-1,5%, z których najczęściej przygotowuje się 1%. Trwałość wody utlenionej jest słaba, dlatego dopuszczony jest dodatek stabilizatorów (np. acetanilid, pirofosforany). Podczas przechowywania łatwo rozkłada się, zwłaszcza w obecności zanieczyszczeń organicznych lub pod wpływem światła. Z tego powodu powinna być przechowywana w zamkniętych naczyniach, nieprzepuszczających światła, w chłodnym miejscu.

Roztwór zasadowego octanu glinu (Aluminii subacetatis solutio, Aluminium subaceticum solutum, Płyn Burowa) (FP XI).

Zasadowy octan glinu został wprowadzony do lecznictwa przez niemieckiego lekarza Burowa, który odkrył jego właściwości antyseptyczne. Od nazwiska lekarza pochodzi nazwa Płyn Burowa. Jest to roztwór nasycony zawierający 8,5% zasadowego octanu glinu (CH3COO)2AlOH (w przeliczeniu na glin – nie mniej niż 1,25%). Roztwór ten jest przezroczysty, bezbarwny, chociaż może być lekko opalizujący o słabym zapachu kwasu octowego. Roztwór zasadowego octanu glinu otrzymywany jest w wyniku reakcji wymiany. Uzyskuje się go w ten sposób, że wodny roztwór siarczanu glinu (100 cz. w 250 cz. wody) miesza się z zawiesiną węglanu wapnia w wodzie (47 cz. w 70 cz. wody). W wyniku reakcji podwójnej wymiany dochodzi do powstania węglanu glinu, który następnie ulega hydrolizie, wskutek czego powstaje zasadowy węglan glinu i dwutlenek węgla. Do powstałej mieszaniny dodaje się stopniowo 30% kwas octowy i pozostawia się na 72 godz. do czasu, aż przestanie wydzielać się dwutlenek węgla. Mieszaninę pozostawia się na 3 dni ze względu na to, że reakcja podwójnej wymiany pomiędzy kwasem octowym a zasadowym octanem glinu przebiega powoli. Po tym czasie zlewa się przezroczystą ciecz znad osadu, sączy i rozcieńcza wodą do wymaganego stężenia 8,5% zasadowego octanu glinu.

Płyn Burowa ma zastosowanie zewnętrzne, stosuje się go do okładów, na stłuczenia, w rozcieńczeniu wodą w proporcjach od 1:5 do 1:15. Działa ściągająco, antyseptycznie, zmniejsza obrzęki.

Roztwór zasadowego octanu glinu jest nietrwały podczas przechowywania, łatwo ulega hydrolizie. Z tego powodu  opracowany został preparat w postaci tabletek zawierających złożoną octowo-winową sól glinu o nazwie Altacet. Octanowinian glinu otrzymuje się działając kwasem winowym na zasadowy octan glinu. Kwas winowy działa stabilizująco na roztwór octanu glinu. W celu otrzymania stałej postaci soli, roztwór należy odparować w temp. do 600C dodając w trakcie procesu niewielkie ilości kwasu octowego. Zastosowanie Altacetu jest takie samo jak Płynu Burowa.

Roztwór wodny jodu (Iodi solutio aquosa, Płyn Lugola) (FP XI).

Jest to solubilizowany roztwór jodu, koloru czerwonobrunatnego o zapachu jodu. Zawartość jodu wynosi 1%, a jodku potasu 2%. Przyrządza się go przez rozpuszczenie 2 części jodku potasu w 4 częściach wody, a następnie rozpuszczenie w tym roztworze 1 części jodu i uzupełnienie wodą do 100 części. Takie postępowanie jest konieczne ze względu na to, że jod cząsteczkowy jest nierozpuszczalny w wodzie, natomiast w połączeniu z jodkiem powstają rozpuszczalne w wodzie kompleksy. Reakcja kompleksowania prowadzi do rozpuszczenia jodu. Gotowy roztwór należy przechowywać w zamkniętych pojemnikach i chronić od światła.

Płyn Lugola wykazuje działanie hamujące czynność tarczycy, ale doustne zastosowanie w terapii jodowej straciło na znaczeniu. Obecnie stosowany jest zewnętrznie jako antyseptyk do płukania gardła w postaci rozcieńczonej w proporcji kilka kropel na 100 ml wody.

Kolejna grupą preparatów galenowych stanowią wody aromatyczne, które są składnikami leków recepturowych, ale są coraz rzadziej spotykane. Ze względu na obecność lotnych olejków eterycznych są nietrwałe i wykonywane jako leki apteczne do sporządzania preparatów w recepturze.

Wody aromatyczne (Aquae aromaticae) według FP IV są to bezbarwne, przezroczyste lub najwyżej słabo opalizujące wodne roztwory olejków eterycznych lub przepisanych substancji wonnych o zapachu i smaku właściwym dla substancji rozpuszczanych. W skład olejków eterycznych wchodzą substancje trudno rozpuszczalne w wodzie, dlatego wody aromatyczne stanowią układ o częściowej dyspersji molekularnej i koloidalnej. Wody aromatyczne należy przygotowywać w małych ilościach oraz przechowywać w szczelnych naczyniach nie dłużej niż 3 miesiące w temperaturze pokojowej, chroniąc od światła. Zbyt niska temperatura przechowywania może spowodować wytrącenie się olejku eterycznego z roztworu.

Preparaty te są podatne na rozwój bakterii, a substancje aromatyczne łatwo ulegają utlenianiu pod wpływem tlenu, dlatego do ich przygotowania stosuje się wodę oczyszczoną świeżo przegotowaną i ostudzoną do temp. 40-50°C. Ma to na celu usunięcie z wody rozpuszczonego w niej tlenu oraz unieszkodliwienie bakterii.

Wymieniane są trzy metody przygotowania wód aromatycznych:

  1. Destylacja z parą wodną. Właściwie metodą destylacji otrzymuje się olejki eteryczne, a woda aromatyczna jest destylatem pozostałym po oddzieleniu olejku od fazy wodnej. Jednak metoda ta obecnie jest bardzo rzadko stosowana.
  2. Bezpośrednie rozpuszczenie olejku eterycznego w wodzie. W tej metodzie olejek eteryczny miesza się w stosunku 1:1000 z wodą, następnie wytrząsa kilkakrotnie w ciągu 1h i pozostawia w temperaturze pokojowej do odstania na 24h. Po tym czasie uzyskany roztwór przesącza się przez bibułę. W ten sposób otrzymuje się wodę różaną (Rosae aqua).
  3. Rozpuszczenie olejku eterycznego w wodzie po roztarciu z talkiem.

Talk pełni rolę środka zwiększającego powierzchnię właściwą olejku eterycznego, przyspieszając i polepszając jego rozpuszczanie w wodzie. Przygotowanie wody aromatycznej polega na roztarciu w moździerzu olejku eterycznego z talkiem w proporcji 1:10 i zmieszaniu z 1000 częściami wody. Mieszaninę wytrząsa się kilkakrotnie w zamkniętym naczyniu i przesącza przez bibułę, do uzyskania przezroczystego przesączu. Takim sposobem przygotowuje się wodę koprową (Foeniculi aqua) o działaniu regulującym trawienie oraz wodę miętową (Menthae piperitae aqua) stosowaną w zaburzeniach przewodu pokarmowego i jako substancję poprawiającą smak i zapach postaci leków.

Stężenie olejków eterycznych w wodzie można zwiększyć przez dodatek solubilizatorów i uzyskać koncentrat. Najczęściej jako solubilizatory stosuje się tenzydy, np. Polisorbat 80, co pozwala uzyskać wodę aromatyczną o stężeniu około 10-krotnie większym. Tą metodą otrzymuje się koncentrat wody miętowej (Menthae piperitae aqua concentrata), który należy rozcieńczyć przed użyciem.

Kolejną omawianą w artykule grupą preparatów galenowych są roztwory etanolowe. Roztwory etanolowe zwyczajowo nazywane roztworami spirytusowymi są to roztwory otrzymane przez rozpuszczenie jednego lub kilku składników w etanolu o określonej mocy. Jeszcze w FP IV wyróżniane były spirytusy lecznicze (Spirituosa medicata), które definiowane są jako roztwory przyrządzone z etanolem o stężeniu powyżej 400.  W narodowej części FP XI znajduje się sześć monografii szczegółowych roztworów etanolowych.

Spirytus anyżowy (Ammonii spirytus anisatus, Liquor Ammonii anisatus, Krople anyżowe) (FP XI).

Preparatem jest etanolowo-wodny 2% roztwór olejku eterycznego anyżowego z chlorkiem amonu. Zawartość chlorku amonowego w preparacie wynosi 3%, a etanolu około 44% (v/v) (40-48%). Przygotowanie kropli anyżowych przebiega w ten sposób, że olejek anyżowy (2 cz.) rozpuszcza się w etanolu 96% (40 cz.),  natomiast chlorek amonowy (3 cz.) rozpuszcza się w wodzie (55 cz.), po czym miesza oba roztwory. Następnie na każde 100 części preparatu dodaje się 2 części talku, wytrząsa, pozostawia do odstania, po czym sączy. Talk dodawany jest ze względu na niecałkowite rozpuszczanie się olejku anyżowego w niższym stężeniu etanolu, ułatwia zdyspergowanie olejku w mieszaninie wodno-etanolowej i adsorbuje jego nadmiar. Krople anyżowe mają działanie wykrztuśne ze względu na obecność anetolu w olejku anyżowym. Jednak w czasie przechowywania preparatu w zbyt niskiej temperaturze anetol wytrąca się w postaci kryształów. Dla uzyskania postaci płynnej należy butelkę z kroplami lekko ogrzać na łaźni wodnej. Krople anyżowe są składnikiem mieszanki wykrztuśnej Mixtura pectoralis. Mixtura pectoralis (Liquor Pectoralis) składa się z 5 części kropli anyżowych, 30 części syropu prawoślazowego i wody do 200 części.

Spirytus gorczyczny (Spiritus sinapis) (FP XI).

Jest to etanolowy roztwór olejku gorczycznego zawierającego izosiarkocyjanian allilu. Przygotowuje się go przez rozpuszczenie 2 części olejku gorczycznego w 90 częściach etanolu 96% v/v i dodanie wody do uzyskania 100 części. Spirytus gorczyczny stosuje się zewnętrznie do nacierania skóry. Powoduje miejscowe przekrwienie i drażnienie, nie powinien być stosowany na błony śluzowe. Podczas dłuższego przechowywania jest nietrwały ze względu na wchodzenie alkoholu w reakcję w izosiarkocyjanianem allilu, co prowadzi do zmniejszenia jego zawartości w preparacie.

Spirytus mrówczany (Spirytus Formicicus, Spirytus Formicae, Spirytus mrówkowy) (FP XI).

Jest to roztwór 1,2% kwasu mrówkowego w etanolu o stężeniu około 70% v/v (68-76%).  Przygotowuje się go przez zmieszanie 5 części 25% kwasu mrówkowego z 25 częściami wody i 70 częściami etanolu 96%. Podczas przechowywania preparatu zawartość kwasu mrówkowego maleje, ponieważ zachodzi reakcja kwasu mrówkowego z etanolem i powstaje mrówczan etylu. Z tego powodu nie należy sporządzać większych ilości spirytusu mrówczanego na zapas. Stosowany jest zewnętrznie, do nacierań w chorobie reumatycznej.

Spirytusowy roztwór jodu (Iodi solutio spirituosa, Jodyna, Nalewka jodowa) (FP XI).

Jest to etanolowy 3% roztwór jodu. Zawartość jodku potasu wynosi  1%, a etanolu około 90%. Otrzymywanie polega na rozpuszczeniu 1 części jodku potasu w 6 częściach wody, dodaniu 3 części jodu i przy stopniowym mieszaniu – dodaniu 90 części etanolu 96%. Preparat ma wygląd ciemnobrunatnej, przezroczystej cieczy.

Sam jod rozpuszcza się w etanolu o takim stężeniu, ale preparat ma ograniczoną trwałość. Dodany jodek potasowy ułatwia rozpuszczanie jodu i stabilizuje preparat. Podczas przechowywania preparat nabiera właściwości drażniących z powodu wytwarzania jodowodoru. Jod reaguje z wodą i powstaje jodowodór oraz kwas podjodawy, który utlenia etanol do aldehydu i kwasu octowego. W celu zwiększenia trwałości preparatu wprowadza się jodek potasu. W wyniku reakcji jodu cząsteczkowego z jonem jodkowym powstaje jon kompleksowy, co zapobiega tworzeniu się większych ilości jodowodoru.

Jodyna ma działanie odkażające. Jest stosowana do odkażania skóry, dezynfekcji pola operacyjnego, do pędzlowania dziąseł, a po rozcieńczeniu (2-4 krople na 1 litr wody) także do płukania ust i gardła. Obecnie częściej stosuje się mniej barwiące skórę roztwory solubilizowane jodu, otrzymywane w wyniku kompleksowania z powidonem, tak zwane jodofory. Powszechnie stosowanym preparatem jodu jest jodowany powidon (Povidonum iodinatum).

Spirytus kamforowy (Camphorae spiritus, Spiritus camphoratus, Solutio camphorae spirituosa) (FP XI).

Preparatem jest etanolowo-wodny roztwór kamfory o charakterystycznym zapachu. Stężenie kamfory wynosi 10%, a zawartość etanolu powinna być nie mniejsza niż 65% i nie większa niż 70% (v/v). Przygotowuje się go przez rozpuszczenie 10 części kamfory w 65 częściach etanolu 96% i dodanie wody do uzyskania 100 części preparatu. Spirytus kamforowy należy przechowywać w zamkniętych pojemnikach. Stosowany jest do nacierań w bólach reumatycznych i neuralgicznych – wywołuje miejscowe przekrwienie, ma też właściwości antyseptyczne. Preparatu nie należy stosować na błony śluzowe i uszkodzoną skórę. Spirytus kamforowy wchodzi w skład spirytusu mydlano-kamforowego.

Spirytus mydlany (Saponis kalini spirytus, Solutio Saponis spirituosa) (FP XI).

Preparatem jest 50% etanolowy roztwór mydła potasowego. W celu przygotowania spirytusu należy rozpuścić 50 części mydła potasowego w 40 częściach etanolu 96% i dodać 1 część olejku lawendowego rozpuszczonego w 9 częściach etanolu, po czym całość odstawia się na 24h do całkowitego rozpuszczenia, a następnie przesącza. Spirytus mydlany służy do zmywania i dezynfekcji rąk. Preparat zawiera dużo nienasyconych kwasów tłuszczowych (linolowy, linolenowy), dlatego ma silne działanie odkażające w porównaniu do innych mydeł. Przechowywać go należy w zamkniętych pojemnikach, chroniąc od światła ze względu na możliwość jełczenia. Spirytus mydlany jest składnikiem spirytusu mydlano-kamforowego.

Spirytus mydlano-kamforowy (Spiritus saponato-camphoratus, Opodeldok liquidum, Mazidło kamforowe) (FP IX) jest etanolowym roztworem mydła potasowego z zawartością kwasów tłuszczowych 13-17% m/m, kamfory 2,2-2,5% m/m, etanolu 54-62% V/V o wyglądzie żółtobrunatnej przezroczystej cieczy i charakterystycznym zapachu. Składa się z: Camphorae spiritus 24 cz., Saponis kalini spiritus 70 cz., Ammonii hydroxidum 10% 4,8 cz., Thymi typo thymolo aetheroleum 0,4 cz., Rosmarini aetheroleum 0,8 cz. W celu uzyskania preparatu składniki należy zmieszać, pozostawić na 24 h i przesączyć. Preparat ma działanie dezynfekujące, wywołuje miejscowe przekrwienie skóry i jest stosowany do nacierań w bólach reumatycznych i neuralgicznych.

Nieco podobną nazwę ma mazidło mydlano-kamforowe (Linimentum saponato-camphoratum, opodeldok) występujące w FP XI. Mazidło to ma postać żelu i wykonane jest na bazie mydła stearynowego. Skład ma następujący: Acidum stearicum 2,2 cz., Natrii hydroxidi solutio 175 g/l  2,2 cz., Glycerolum 85% 2 cz., Camphora 2 cz., Ethanolum 90% 88 cz., Juniperi aetheroleum 1 cz., Ammonii hydroxidum 10% 2,6 cz. Przygotowuje się przez ogrzewanie roztworu wodorotlenku sodu z kwasem stearynowym, glicerolem i etanolem. Następnie do mieszaniny dodaje się roztwór kamfory w etanolu, olejek jałowcowy i 10% amoniak. Preparat jest stosowany do nacierań, albo jako podłoże do substancji leczniczych.

W tym miejscu jeszcze warto wspomnieć o spirytusie salicylowym (Spirytus salicylatus) (FP X), o działaniu odkażającym do użytku zewnętrznego. Jest to etanolowo-wodny roztwór kwasu salicylowego. Zawartość kwasu salicylowego wynosi 2% (1,9-2,1%), a etanolu 70% (v/v) (67-73%). Przygotowuje się go przez rozpuszczenie kwasu salicylowego (2 cz.) w etanolu 96% (68 cz.) i uzupełnienie wodą do 100 części.

Przy tej grupie preparatów należy zwrócić uwagę na spirytusy aromatyczne (Spirituosa aromatica)  zawierające jako substancje lecznicze olejki eteryczne. Spirytusy aromatyczne wykorzystuje się jako środki poprawiające smak i zapach, często też jako preparaty do wcierań. Z takich spirytusów jeszcze można spotkać w recepturze spirytus lawendowy i miętowy z FP III.

Spirytus lawendowy (Lavandulae spiritus).

Ma postać bezbarwnej przezroczystej cieczy o zapachu lawendy. W celu jego otrzymania należy rozpuścić 3 części olejku lawendowego w 692 częściach etanolu 96%, dodać 303 części wody, silnie wymieszać, pozostawić i po kilku dniach przesączyć. Przechowywać należy w szczelnie zamkniętych pojemnikach chroniąc od światła. Olejek lawendowy zawiera terpeny o działaniu aromatyzującym.

Spirytus miętowy (Menthae piperitae spirytus).

Jest przezroczystą bezbarwną cieczą o zapachu mięty. Przygotowuje się go przez rozpuszczenie olejku miętowego (5 cz.) w etanolu 96% (88 cz.), dodanie wody (7 cz.) i wymieszanie. Głównym składnikiem preparatu jest mentol zawarty w olejku miętowym. Spirytus miętowy może mieć zastosowanie  jako corrigens i środek wiatropędny.

Jeszcze jedną grupę roztworów galenowych stanowią roztwory olejowe. Roztwory olejowe otrzymuje się w wyniku rozpuszczenia substancji leczniczych w olejach ciekłych pochodzenia roślinnego (rzepakowy, sojowy, lniany) lub zwierzęcego (tran). Z leczniczych roztworów olejowych do użytku zewnętrznego zawartych w FP XI należy wymienić olej kamforowy.

Olej kamforowy (Oleum camphoratum) (FP XI).

Jest to 10% roztwór kamfory w oleju rzepakowym. Przygotowuje się go na ciepło przez rozpuszczenie 10 części kamfory w 90 częściach oleju rzepakowego, ogrzewając w zamkniętym naczyniu na łaźni wodnej o temp. 40°C. Naczynie powinno być w tym czasie zamknięte, aby nie dopuścić do ulatniania się kamfory. Przechować należy w zamkniętych pojemnikach, w temperaturze nie wyższej niż 15°C, chronić od światła. Preparat stosuje się zewnętrznie, wywołuje miejscowe przekrwienie skóry. Po nałożeniu na skórę ma działanie najpierw chłodzące, a potem znieczulające.

Do olejów leczniczych zalicza się też takie, które w swoim składzie mają substancje biologicznie czynne, a są to: olej rycynowy (Ricini oleum) o działaniu przeczyszczającym ze względu na obecność glicerydów kwasu rycynolowego i olej wątłuszowy (Jecoris Aselli oleum, tran) zawierający witaminy A i D. Oleje lecznicze można też otrzymać przez wytrawianie olejem rozdrobnionego surowca leczniczego, np. olej z koszyczków nagietka (Calendulae oleum) i olej dziurawcowy (Hyperici oleum).

Częstym składnikiem mieszanek lub zawiesin do użytku wewnętrznego są syropy, z których cztery mają swoje monografie szczegółowe w części narodowej FP XI.

Syropy (Sirupi) według definicji FP XI są preparatami wodnymi charakteryzującymi się słodkim smakiem i lepką konsystencją. Przeznaczone są do podawania doustnego. Syropy stanowią stężone roztwory sacharozy, co najmniej 45% (m/m), bądź innych cukrów lub alkoholi wielowodorotlenowych w wodzie, wyciągach roślinnych, sokach owocowych lub ich mieszaninach. W powszechnie stosowanym syropie prostym stężenie sacharozy wynosi 64%. Tak wysokie stężenie sacharozy (64% i powyżej) utrzymuje wysokie ciśnienie osmotyczne, które zapobiega rozwojowi drobnoustrojów przez to, że tracą wodę na skutek plazmolizy komórek. Roztwory takie wykazują więc działanie bakteriostatyczne. W związku z tym drobnoustroje nie giną, a po rozcieńczeniu syropu szybko namnażają się w nim dzięki obecności sacharozy jako dobrej pożywki. Przy stężeniu sacharozy poniżej 64% rozwijające się mikroorganizmy osmofilne powodują enzymatyczną hydrolizę sacharozy na cukry proste (cukier inwertowany) z udziałem inwertazy. W wyniku dalszego rozkładu cukru inwertowanego następuje zakwaszenie preparatu. W syropie może także nastąpić fermentacja alkoholowa wywołana przez drożdże lub zjawisko ześluzowacenia ze względu na obecność Leuconostoc mesenteroides. Z tego względu stosuje się substancje konserwujące  oraz przeciwutleniacze. Można stosować dodatek etanolu, który działa konserwująco, ale wtedy należy zmniejszyć stężenie cukru ze względu na zmniejszoną rozpuszczalność.  Należy podkreślić, że sama sacharoza nie ma właściwości bakteriobójczych. Wysokie stężenie sacharozy w syropie ma słabe działanie przeciwkaszlowe, działanie osłaniające i powlekające błony śluzowe. Sacharoza może zostać zastąpiona częściowo lub w całości innym cukrem lub alkoholem wielowodorotlenowym (glicerol, sorbitol), np. sorbitol stosowany jest w syropach dla chorych na cukrzycę. W tak wysokich stężeniach cukru zwłaszcza w przypadku zmian temperatury przechowywania istnieje możliwość krystalizacji cukru. Temu zjawisku można zapobiec przez dodanie do syropu glicerolu lub sorbitolu. Krystalizacji zapobiega też obecność cukru inwertowanego. Ze względu na to, że słodki smak często nie jest wystarczający, aby zamaskować nieprzyjemny smak substancji czynnej, to syropy mogą zawierać dodatek substancji aromatyzujących i sztucznych środków słodzących (sacharyna, cyklaminian sodu, aspartam). Stałe substancje lecznicze rozpuszczają się w syropie bardzo powoli, dlatego zalecane jest rozpuszczanie w ogrzanym syropie. Do zwiększenia rozpuszczalności substancji leczniczych w syropach stosuje się dodatki glicerolu, glikolu propylenowego lub etanolu.

Oprócz syropów o właściwościach leczniczych (syrop tymiankowy złożony i syrop z sulfogwajakolem) w lekach recepturowych stosowane są syropy pełniące funkcję nośników substancji leczniczych (syrop prosty, prawoślazowy i pomarańczowy) lub dodawane jako środki  poprawiające smak i zapach. Do korekty smaku i zapachu stosowane są syropy wiśniowy i malinowy, które mają odczyn kwasowy, dlatego mogą powodować występowanie niezgodności z obecnymi w preparacie substancjami leczniczymi.

Syropy mogą być otrzymywane na ciepło lub na zimno. Przygotowanie na ciepło ma dwie zalety: szybciej i lepiej rozpuszcza się sacharoza oraz następuje zniszczenie drobnoustrojów. W metodzie przepisaną ilość cukru należy wsypać do naczynia, dodać wodę lub inny płyn i ogrzewać, utrzymując syrop krótko w stanie wrzenia do 2 minut. Ograniczenie czasu ogrzewania zapobiega zwiększeniu hydrolizy sacharozy. Gorący syrop należy przecedzić przez gęstą tkaninę, uzupełniając go wrzącą wodą do przepisanej ilości. Po ochłodzeniu syrop należy rozlać do suchych, uprzednio wyjałowionych butelek i szczelnie zamknąć. Jeśli do butelek został rozlany gorący syrop, to należy pamiętać, żeby po ostudzeniu dokładnie przemieszać zawartość butelek, ponieważ skraplająca się woda w szyjce rozcieńcza górną warstwę preparatu, co stwarza odpowiednie warunki do rozwoju mikroorganizmów. Ewentualnie dopuszcza się dodanie kilku kropel etanolu na powierzchnię syropu przed zamknięciem butelek. Alkohol nie rozpuszcza się w stężonym syropie, a jego pary hamują rozwój pleśni i drożdży. Przykładem syropów wykonywanych na ciepło jest syrop prosty i prawoślazowy.

Jeśli w syropie znajdują się substancje czynne wrażliwe na podwyższoną temperaturę, to należy syrop przygotować metodą na zimno. W tym sposobie cukier rozpuszcza się w wodzie bez ogrzewania, w perkolatorze lub innym naczyniu o zbliżonym kształcie. Na dnie naczynia umieszcza się warstwę filtracyjną, wsypuje cukier i z góry wlewa wodę lub inny płyn, w którym ma być on rozpuszczony. Pierwsze porcje syropu są zwykle bardzo rozcieńczone, dlatego wlewa się je z powrotem do naczynia, i tak postępuje aż do całkowitego rozpuszczenia cukru. Uzyskany syrop jest klarowny i już nie wymaga sączenia. Jednak obecnie taka metoda jest rzadko stosowana. Na zimno syropy otrzymuje się również przez zmieszanie z syropem prostym składników płynnych (np. syrop z owocni pomarańczy gorzkiej) albo przez rozpuszczenie stałej substancji leczniczej w odpowiednim syropie (np. syrop z sulfogwajakolem).

Farmakopea Polska XI zawiera pięć monografii szczegółowych syropów.

Syrop prosty (Sirupus Simplex, syrop zwykły) (FP XI).

Syrop prosty jest wodnym roztworem sacharozy o stężeniu 64%. Przygotowuje się go na gorąco przez rozpuszczenie 64 części sacharozy w 36 częściach wody, po czym roztwór należy doprowadzić do wrzenia, przesączyć i uzupełnić gorącą wodą do przepisanej ilości. Prawidłowy skład syropu sprawdza się przez pomiar gęstości syropu, współczynnika załamania światła i skręcalność właściwą. Gęstość syropu powinna mieścić się w zakresie od 1,31 g/ml do 1,32 g/ml, a pH 6,5-7,5.

Syrop prosty jest stosowany do przygotowania postaci leku jako nośnik substancji leczniczych, do poprawy smaku w mieszankach, do przyrządzania innych syropów, a także jako środek wiążący i utrzymujący wilgoć w granulatach, tabletkach oraz powlekający w drażetkach. Ze względu na właściwości słabo redukujące może być korzystnym środowiskiem dla substancji leczniczych łatwo utleniających się, jak np. kwas askorbowy.

Syrop prawoślazowy (Althaeae sirupus, syrop ślazowy) (FP XI). Otrzymuje się przez rozpuszczenie na gorąco sacharozy w maceracie z korzenia prawoślazu.

Najpierw przygotowuje się macerat. Rozdrobniony, czyli przesiany przez sito 5 mm korzeń prawoślazu w ilości 5 części przemywa się na sicie małą ilością wody w celu usunięcia pyłu surowca, zawierającego ziarna skrobi, co zapobiega otrzymaniu mętnego maceratu. Surowiec zalewa się mieszaniną 40 części wody i 1 części etanolu 96% i pozostawia na 3 godzinną macerację w zamkniętym naczyniu. W tym czasie ekstrakcji powinny ulegać pożądane śluzy, a skrobia pozostaje w surowcu. Następnie macerat zlewa się znad surowca i cedzi. Surowca nie należy wyciskać, bo macerat będzie mętny. W 36 częściach maceratu należy rozpuścić 64 części sacharozy i 0,1 część kwasu benzoesowego (konserwant) ogrzewając do zagotowania. Wytrącające się substancje balastowe pływające na powierzchni syropu trzeba zebrać. Wyparowaną wodę należy uzupełnić do 100 części, całość przecedzić i syrop rozlać wyjałowionych butelek.

Syrop prawoślazowy stosuje się w podrażnieniach błony śluzowej jamy ustnej i gardła. Jednak ze względu na niewielką zawartość związków śluzowych powinien być stosowany tylko z dodatkiem odpowiednich substancji leczniczych w preparatach o działaniu wykrztuśnym i przeciwkaszlowym. Syrop prawoślazowy jest też składnikiem leku Liquor pectoralis.

Syrop z owocni pomarańczy gorzkiej (Aurantii amari epicarpii et mesocarpii sirupus, syrop pomarańczowy) (FP XI).

Syrop pomarańczowy otrzymuje się na zimno przez zmieszanie 90 części syropu zwykłego z 5 częściami nalewki z owocni pomarańczy gorzkiej i z 5 częściami płynnego wyciągu z owocni pomarańczy gorzkiej.

Zawartość sacharozy w syropie wynosi 55-58% (m/m). Trwałość zapewnia mu obecność etanolu i olejków eterycznych. Służy jako corrigens smaku i zapachu w płynnych postaciach leku oraz jako nośnik substancji leczniczych. Wchodzi w skład syropu z sulfogwajakolem.

Syrop z sulfogwajakolem (Sulfoqaiacoli sirupus, syrop tiokolowy) (FP XI).

Syrop ten otrzymuje się przez rozpuszczenie 6 części sulfogwajakolu w 94 częściach łagodnie ogrzanego syropu z owocni pomarańczy gorzkiej. Do przygotowania niewskazane jest stosowanie żelaznych naczyń czy szpatułek, ponieważ w kontakcie z żelazem gwajakolosulfonian potasowy barwi roztwór na lekko fioletowy. Należy też zwrócić uwagę, że zastosowanie zbyt kwaśnego syropu pomarańczowego może wpływać na dysocjację soli i doprowadzić do wytrącenia kwasu gwajakolosulfonowego w postaci osadu. Substancją leczniczą w syropie jest sulfogwajakol (6%), który  ulega w organizmie przekształceniu do gwajakolu, czyli czynnej formy leku. Łatwo wchłania się z przewodu pokarmowego i wydala przez drogi oddechowe drażniąc błonę śluzową oskrzeli, zwiększa sekrecję i upłynnia wydzielinę oskrzeli oraz wspomaga odruch kaszlowy. Syrop z sulfogwajakolem ma działanie wykrztuśnie, ale także wykazuje słabe działanie odkażające.

Syrop tymiankowy złożony (Thymi sirupus compositus) (FP XI).

Ogólnie jest otrzymywany przez zmieszanie płynnego wyciągu z ziela tymianku z syropem zwykłym z dodatkiem tymolu. Przygotowując go należy 150 części płynnego wyciągu tymiankowego zmieszać z 3 częściami 10% roztworu amoniaku i pozostawić na kilka dni w celu wytrącenia substancji balastowych. Po tym czasie wytrącony osad trzeba oddzielić przez sączenie. Do uzyskanego przesączu należy dodać etanolowy roztwór tymolu (0,1 cz. tymolu w 5 cz. etanolu 96%) i wyciąg płynny, po czym uzupełnić syropem prostym do 1000 części. W tym miejscu należy dodać, że według FP IV syrop ten miał w składzie bromki sodu, potasu i amonu, stąd jego nazwa złożony. Syrop tymiankowy złożony ma działanie wykrztuśne ze względu na obecne w nim saponiny, olejki eteryczne i jony amonu. Tymol obecny w składzie ma właściwości antyseptyczne i działa odkażająco wydalając się przez drogi oddechowe.

 

dr n. farm. Regina Kasperek-Nowakiewicz

Specjalista Farmacji Aptecznej

Katedra i Zakład Farmacji Stosowanej

Uniwersytetu Medycznego w Lublinie

email: regina.kasperek@umlub.pl

 

Piśmiennictwo:

[1] Farmakopea Polska XI. Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych PTF, Warszawa 2017.

[2] Jachowicz R. (red.). Receptura apteczna. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2015.

[3] Pluta J., Haznar-Garbacz D., Karolewicz B., Fast M. Preparaty galenowe. MedPharm Polska, Wrocław 2010.

[4] Sznitowska M. (red.). Farmacja stosowana technologia postaci leku. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2017.

 

 

Podobne wpisy