Olejki eteryczne stosowane miejscowo w łagodzeniu objawów przeziębienia.

PrzezRedakcja Aptekarza Polskiego

Czym jest przeziębienie?

Termin „przeziębienie” odnosi się zwyczajowo do łagodnych infekcji górnych dróg oddechowych, najczęściej o podłożu wirusowym. Zwykle przeziębienie powodują rinowirusy, które są odpowiedzialne za około 30–50% infekcji dróg oddechowych, a w sezonie jesiennym nawet za 80% infekcji górnych dróg oddechowych [1]. Choroba może zostać również wywołana przez koronawirusy (7–18% infekcji górnych dróg oddechowych u osób dorosłych), wirusa RSV (ang. Respiratory Syncytial Virus), wirusa paragrypy (wirusa grypy rzekomej, ang. parainfluenza virus, PIV), adenowirusy (ang. adenoviruses, AdV), enterowirusy (ang. enteroviruses, EV) czy niedawno odkrytego metapneumowirusa człowieka (ang. human metapneumovirus, hMPV) [1, 2].

Występowanie przeziębienia wykazuje dużą sezonowość i w rejonie półkuli północnej przejawia się wzrostem zachorowalności w okresie jesiennym oraz zimowym, a następnie spadkiem na wiosnę. W rejonach tropikalnych większość przypadków przeziębienia notowana jest w okresie pory deszczowej. Istnieją badania dowodzące, że psychologiczny stres zwiększa podatność organizmu na infekcje [3], niektórzy autorzy wskazują ponadto, że ciężki wysiłek fizyczny jest związany z większym ryzykiem wystąpienia zakażeń układu oddechowego, podczas kiedy umiarkowana aktywność fizyczna może to ryzyko obniżyć [1].

Transmisja wirusa może nastąpić poprzez jeden z trzech mechanizmów – kontakt skóry dłoni z wydzielinami zawierającymi wirusa (bezpośrednio od zarażonej osoby lub pośrednio poprzez inne powierzchnie użytkowe), wdychanie aerozolu zawierającego małe cząstki (ang. small-particle aerosol) lub też poprzez bezpośrednie „uderzenie” aerozolu zawierającego duże cząstki (ang. large-particle aerosol), pochodzącego od osoby chorej. Przykładowo, uważa się, że najbardziej skuteczną drogą zarażenia dla rinowirusów jest przeniesienie zakażenia na dłoniach do oczu czy nosa [1].

Pierwotnym miejscem replikacji rinowirusów jest jama nosowo-gardłowa, a infekcja rozpoczyna się od przeniesienia wirusa na błonę śluzową nosa lub do oka, skąd przez przewód nosowo-łzowy dostaje się on do nosa. Następnie poprzez ruch rzęsek nabłonka błony śluzowej jamy nosowej wirusy zostają przemieszczone do nosogardzieli, gdzie w rejonie migdałka gardłowego wiążą się ze specyficznymi receptorami na powierzchni komórek nabłonka, a następnie wnikają do środka komórki, gdzie zaczynają się gwałtownie namnażać. Nie każda infekcja prowadzi do klinicznych objawów choroby – wykazano, że objawy przeziębienia występują u około 75% zainfekowanych osób [1].

Symptomy przeziębienia ujawniają się dopiero po okresie inkubacji, który może być różny dla poszczególnych wirusów. W przypadku rinowirusów jest to zwykle 10–12 godzin. Z reguły objawy narastają szybko, osiągając apogeum 2–3 dni po zarażeniu, a zaraz potem ustępują. Przeciętny czas trwania przeziębienia to około 7–10 dni, ale u niektórych pacjentów poszczególne objawy mogą utrzymywać się nawet do 3 tygodni [1].

Pierwszym symptomem infekcji jest ból gardła, po którym w krótkim czasie następuje katar i uczucie zatkania nosa, nasilone kichanie oraz kaszel. Ból gardła szybko ustępuje, podczas kiedy wodnisty katar przechodzi w gęstą, ropną wydzielinę. Gorączka rzadko występuje podczas infekcji rinowirusami u dorosłych, jest natomiast częstym objawem towarzyszącym infekcjom górnych dróg oddechowych u dzieci. Inne, mniej popularne objawy przeziębienia to chrypka, ból głowy, złe samopoczucie i ospałość. Rzadko pacjenci skarżą się na bóle mięśni [1].

U dorosłych i dzieci powikłaniem infekcji wirusowej górnych dróg oddechowych często jest dysfunkcja przewodu Eustachiusza, co jest uważane za najbardziej istotny czynnik w patogenezie ostrego zapalenia ucha środkowego, które występuje u około 20% dzieci z wirusowymi infekcjami górnych dróg oddechowych. Powikłaniem przeziębienia może być też zapalenie zatok (0,5 – 2%) lub płuc na tle bakteryjnym [1].

Czym są olejki eteryczne?

Olejki eteryczne to złożona mieszanina wielu różnych związków chemicznych, będąca wtórnym metabolitem wielu roślin. W skład tej mieszaniny wchodzą substancje o charakterze terpenowym (mono-, seskwi- oraz diterpeny), jak również pochodne aromatyczne w postaci alkoholi, kwasów, estrów, epoksydów, aldehydów, ketonów, amin czy siarczków. Nazwa „olejki eteryczne” jest myląca, ponieważ nie są to oleje, aczkolwiek najczęściej mają charakter hydrofobowy i nie rozpuszczają się w wodzie. Uważa się, że rośliny produkują olejki eteryczne w odpowiedzi na czynniki stresowe i z tego powodu skład tych mieszanin różni się w zależności od warunków środowiskowych wzrostu i rozwoju rośliny, jak również zależy od części rośliny, z której dany olejek jest otrzymywany [4, 5].

Już w czasach starożytnych wykorzystywano olejki eteryczne z lawendy, cedru oraz cyprysu w celach leczniczych, składano je również w ofierze bóstwom lub używano do namaszczenia. W 1928 francuski chemik René-Maurice Gattefossé odkrył, że olejek lawendowy przyspiesza gojenie ran i zaczął studiować właściwości terapeutyczne olejków eterycznych [6].

Aktywność biologiczna składników olejków eterycznych od dawna jest przedmiotem wielu badań. Wykazano, że terpeny zawarte w tych mieszaninach mają działanie bakteriobójcze lub bakteriostatyczne, najpewniej związane z działaniem tych związków na ścianę oraz błonę komórkową bakterii z uwagi na ich dużą lipofilność, co ostatecznie prowadzi do lizy komórki. Wykazano, że olejki eteryczne są bardziej skuteczne w stosunku do bakterii Gram-dodatnich, w mniejszym stopniu do bakterii Gram-ujemnych, co przypuszczalnie wynika z różnic w budowie ściany komórkowej tych drobnoustrojów. Ogromną zaletą składników olejków eterycznych jest brak możliwości powstawania oporności oraz ich mała toksyczność wobec komórek ludzkiego organizmu. Rozliczne badania wielu autorów wykazały ponadto aktywność różnych olejków wobec wirusa opryszczki zwykłej (ang. herpes simplex virus, HSV), jak również wobec wirusa grypy, koronawirusa powodującego zespół ostrej ciężkiej niewydolności oddechowej (ang. Severe Acute Respiratory Syndrome, SARS), wirusów wywołujących gorączki krwotoczne (wirus żółtej febry czy wirus Denga), czy w końcu wobec wirusa Junin, powodującego argentyńską gorączkę krwotoczną. Badania te są obiecujące przede wszystkim ze względu na bardzo małą ilość dostępnych obecnie skutecznych środków przeciwwirusowych. Istnieją również doniesienia na temat aktywności przeciwgrzybiczej, przeciwpasożytniczej, przeciwzapalnej oraz immunostymulującej olejków eterycznych [4].

Olejki eteryczne dostępne w preparatach łagodzących objawy przeziębienia

Na rynku polskim znajduje się wiele różnych produktów, zawierających w swoim składzie olejki eteryczne i przeznaczonych do łagodzenia objawów przeziębienia. Mogą to być płynne mieszanki różnych olejków, dedykowane do inhalacji, ale również tabletki do ssania, sztyfty przeznaczone do kontaktu z błoną śluzową nosa czy preparaty aplikowane miejscowo w postaci maści lub żelu, które uwalniają lotne związki zawarte w olejkach eterycznych podczas wcierania w skórę klatki piersiowej.

Poniżej krótko scharakteryzowano najczęściej występujące w tych produktach olejki eteryczne.

  1. Olejek eteryczny sosny zwyczajnej (łac. Pini sylvestris aetheroleum) – jest otrzymywany na drodze destylacji z parą wodną świeżych, pociętych igieł sosnowych oraz drobnych gałązek sosny zwyczajnej (Pinus sylvestris L.). Surowiec wykazuje działanie bakteriobójcze i miejscowo rozgrzewające, stosowany jest w nieżytach górnych i dolnych dróg oddechowych, pobudzając czynność wydzielniczą błon śluzowych [7]. Niektórzy autorzy twierdzą, że znosi uczucie zmęczenia [8]. Nie należy go stosować u osób chorych na astmę i krztusiec. Po aplikacji może wystąpić podrażnienie błon śluzowych i skóry [9]. Surowiec ten jest dostępny samodzielnie lub jako składnik mieszanin do inhalacji, sztyftów do nosa czy preparatów półstałych do nacierania. Wyciąg etanolowy z młodych pędów sosny jest składnikiem znanych od dawna syropów.
  2. Olejek eteryczny terpentynowy (łac. Terebinthinae aetheroleum) – jest otrzymywany na drodze destylacji z parą wodną oleożywicy otrzymanej poprzez nacięcie sosny nadmorskiej (Pinus pinaster Aiton) i/lub sosny Massona (Pinus massoniana D. Don.) [7, 10]. Olejek ten wykazuje działanie antyseptyczne, zmniejsza wydzielanie śluzu w oskrzelach, ma też działanie rozgrzewające. Zalecany jest w postaci inhalacji do terapii przewlekłych chorób oskrzeli z silnym wydzielaniem śluzu [7].
  3. Olejek eteryczny eukaliptusowy (łac. Eucalypti aetheroleum) – jest otrzymywany na drodze destylacji z parą wodną świeżych liści lub świeżych szczytowych gałązek różnych gatunków eukaliptusa, bogatych w 1,8-cyneol. Najczęściej wykorzystywane gatunki to eukaliptus gałkowy (Eucalyptus globulus Labill.), Eucalyptus polybractea R. T. Baker oraz Eucalyptus smithii R. T. Baker [7, 11, 12]. Olejek eukaliptusowy działa sekretolitycznie oraz sekretomotorycznie, co oznacza, że rozrzedza zalegającą wydzielinę i ułatwia jej usuwanie. Wykazuje również działanie wykrztuśne, miejscowo rozgrzewające oraz bakteriostatyczne [7]. Dodatkowo, olejek eukaliptusowy stymuluje układ immunologiczny do walki z grypą, przeziębieniem, odrą czy wietrzną ospą. Jest również polecany w różnych infekcjach dróg oddechowych, takich jak zakażenia gardła, katar, kaszel, zapalenie oskrzeli czy zapalenie zatok [8]. Stosowanie olejku eukaliptusowego datuje się od 1789 roku [6]. 1,8-cyneol, nazywany również eukaliptolem, główny składnik olejku eukaliptusowego, wykazuje działanie przeciwzapalne, hamując szlak przemian kwasu arachidonowego oraz wytwarzanie cytokin prozapalnych [4, 9]. Prawidłowo przygotowana inhalacja powinna zawierać 12 kropli olejku eukaliptusowego na 150 ml gorącej wody [9, 12] i może być powtarzana do trzech razy dziennie, podobnie jak aplikacja maści zawierających ten surowiec. Preparaty, w których skład wchodzi olejek eukaliptusowy, nie powinny być stosowane na twarz, a szczególnie w okolice nosa, niemowląt i małych dzieci [12]. Nieostrożne stosowanie tego surowca może wywołać podrażnienie skóry twarzy. Surowiec ten jest przeciwwskazany u dzieci poniżej 12 roku życia oraz kobiet ciężarnych i karmiących piersią [9].
  4. Olejek eteryczny jałowcowy (łac. Juniperi aetheroleum) – otrzymany na drodze destylacji z parą wodną dojrzałych, nie sfermentowanych szyszkojagód jałowca pospolitego (Juniperus communis L.) [7, 11]. Wykazuje działanie rozgrzewające [7], a ponadto ściągające oraz detoksykujące [6].
  5. Olejek eteryczny miętowy (łac. Menthae piperitae aetheroleum) – otrzymywany poprzez destylację z parą wodną świeżych części nadziemnych kwitnącej mięty pieprzowej (Mentha piperita L.) [11]. Olejek wykazuje działanie przeciwbakteryjne, sekretolityczne oraz chłodzące. Może być stosowany w postaci inhalacji lub miejscowo na skórę w postaci maści i balsamów w nieżytach górnych dróg oddechowych [7]. Wspomaga funkcje układu oddechowego i ułatwia leczenie zapalenia zatok [6]. Wielu autorów wskazuje na jego przeciwzapalne, przeciwdrobnoustrojowe, antyseptyczne czy grzybobójcze właściwości [8]. Zgodnie z zapisem w monografii wspólnotowej wydanej przez Europejską Agencję Leków (ang. European Medicines Agency, EMA) dla olejku miętowego jest on zalecany jako składnik tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych dedykowanych do łagodzenia objawów przeziębienia i kaszlu po podaniu na skórę oraz w postaci inhalacji [13].
  6. Olejek eteryczny goździkowy (łac. Caryophylli floris aetheroleum) – otrzymywany jest poprzez destylację z parą wodną wysuszonych pączków kwiatowych goździkowca korzennego, zwanego również czapetką pachnącą (Syzygium aromaticum (L.) Merr. et L.M. Perry) [11]. Surowiec wykazuje działanie przeciwbakteryjne i przeciwgrzybicze, a stosowany zewnętrznie działa miejscowo znieczulająco. Stosowany jest w terapii przeziębienia, katarze, w stanach zapalnych błon śluzowych gardła, jamy ustnej czy nosa, stanowi też składnik maści rozgrzewających [7].

W skład dostępnych w aptece preparatów przeznaczonych do łagodzenia objawów przeziębienia mogą wchodzić również inne olejki, np. olejek eteryczny lawendowy, cytrynowy, rozmarynowy, kajeputowy czy cytronelowy. W lecznictwie wykorzystuje się też wyizolowane z olejków pojedyncze substancje o znanym działaniu biologicznym, jak na przykład tymol, geraniol, czy bardzo popularny mentol.

Warto sięgać po preparaty zawierające substancje o znanym, od dawna ugruntowanym działaniu terapeutycznym, pamiętając jednocześnie, że naturalne związki, stosowane bez umiaru, również mogą szkodzić. Dlatego istotne jest, aby w razie jakichkolwiek wątpliwości odnośnie działania lub stosowania specyfiku zawsze poradzić się lekarza lub farmaceuty.

dr n. farm. Maria Żebrowska

mgr farm. Weronika Krzynówek

Piśmiennictwo:

  1. T. Heikkinen, A. Järvinen “The common cold” The Lancet, 2003, 361, 51–59
  2. A. Panasik, K. Pancer “Zakażenia metapneumowirusem człowieka (hMPV) u małych dzieci” Przegląd Epidemiologiczny, 2009, 63, 371–376
  3. S. Cohen, D. A. J. Tyrrell, A. P. Smith “Psychological stress and susceptibility to the common cold” New England Journal of Medicine, 1991, 325, 606–612
  4. S. K. Król, K. Skalicka-Woźniak, M. Kandefer-Szerszeń, A. Stepulak „Aktywność biologiczna i farmakologiczna olejków eterycznych w leczeniu i profilaktyce chorób infekcyjnych” Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 2013, 67, 1000–1007
  5. J. R. Calo, P. G. Crandall, C. A. O’Bryan, S. C. Ricke “Essential oils as antimicrobials in food systems – a review’ Food Control, 2015, 54, 111–119
  6. S. C. Garg “Essential oils as therapeutics” Natural Product Radiance, 2005, 4, 18–26
  7. H. Strzelecka, J. Kowalski “Encyklopedia zielarstwa i ziołolecznictwa” Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2000
  8. B. Ali, N. A. Al-Wabel, S. Shams, A. Ahamad, S. A. Khan, F. Anwar “Essential oils used in aromatherapy” Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 2015, 5, 601–611
  9. G. Nowak, J. Nawrot „Surowce roślinne i związki naturalne stosowane w chorobach układu oddechowego” Herba Polonica, 2009, 55, 178–213
  10. Farmakopea Europejska (European Pharmacopoeia) wydanie 8.2
  11. Farmakopea Europejska (European Pharmacopoeia) wydanie 8.0
  12. G. Horváth, K. Ács „Essential oils in the treatment of respiratory tract diseases highlighting their role in bacterial infections and their anti-inflammatory action: a review” Flavour and Fragrance Journal, 2015, 30, 331–341
  13. http://www.ema.europa.eu/docs/en_GB/document_library/Herbal_-_Community_herbal_monograph/2010/01/WC500059313.pdf

Podobne wpisy