Kwas masłowy w leczeniu zespołu jelita drażliwego

Przyczyn choroby może być wiele – od czynników genetycznych, poprzez zaburzenia składu flory bakteryjnej, aż po stres, zaburzenia emocjonalne oraz złe nawyki żywieniowe. Patomechanizm choroby nie jest dokładnie poznany. [1]

Pacjent z IBS może odczuwać ostre, skurczowe bóle brzucha. Ponadto innymi objawami są wzdęcia, odbijanie i gazy. Co charakterystyczne – dolegliwości te nasilają się po posiłkach, a rzadko występują w nocy. W zależności od postaci IBS występują zaparcia lub biegunki, czasem naprzemiennie. [3]

W zależności od rodzaju objawów IBS dzielimy na :

• D-IBS – z dominującymi biegunkami, charakteryzujący się oddawaniem luźnego, wodnistego stolca, częściej niż 3 razy na dobę;
• C-IBS – z dominującymi zaparciami, charakteryzujący się oddawaniem twardego, grudkowatego stolca, rzadziej niż 3 razy w tygodniu;
• M-IBS – postać mieszana, w której biegunka występuje naprzemiennie z zaparciami;
• U-IBS – postać niezidentyfikowana. [2]

Należy zaznaczyć, że IBS nie wpływa na długość życia oraz nie niesie ze sobą ryzyka ciężkich powikłań, jednak to schorzenie bardzo wpływa na jakość życia i znacznie obniża komfort życia.

Szczególną uwagę przy wywiadzie z pacjentem należy zwrócić na występowanie takich dolegliwości jak gorączka, utrata masy ciała, krwawienie z odbytu, pozytywny wywiad rodzinny w kierunku nowotworów przewodu pokarmowego, wiek powyżej 50-ciu lat czy też występowanie objawów szczególnie w porze nocnej. W takich sytuacjach należy skierować pacjenta na konsultację lekarską w celu wykluczenia innych chorób. [2]

Do zdiagnozowania IBS wykorzystywano kryteria Manninga, według których IBS występuje, gdy ból brzucha i/lub dyskomfort występują przez co najmniej 3 miesiące, przy czym dolegliwości te zmniejszają się lub ustępują po defekacji. Pacjent może również odczuwać parcie lub poczucie niepełnego wypróżnienia oraz występuje wyraźne wzdęcie brzucha. W stolcu może pojawiać się znaczna ilość śluzu. Następuje również zmiana częstości wypróżnień – od 3 dziennie przy postaci D-IBS do 3 tygodniowo przy C-IBS. [2]

Od 2006 roku zalecane są kryteria rzymskie III, według których IBS diagnozuje się gdy w ciągu ostatnich 3 miesięcy nawracający ból lub dyskomfort (określony jako nieprzyjemne odczucia nieopisywane jako ból) w obrębie brzucha trwa przez co najmniej 3 dni oraz jest powiązany z co najmniej dwoma z wymienionych objawów:

1. poprawa po wypróżnieniu;
2. początek dolegliwości związany jest ze zmianą częstotliwości wypróżnień;
3. początek dolegliwości związany jest ze zmianą wyglądu stolca. [2]

W leczeniu IBS stosuje się leki z różnych grup terapeutycznych, między innymi probiotyki, antybiotyki, leki rozkurczowe, leki prokinetyczne – przyspieszające pasaż jelitowy, leki przeciwdepresyjne, leki przeciwbiegunkowe (takie jak rifaksymina oraz doraźnie loperamid) oraz leki przeczyszczające, a także preparaty z błonnikiem i preparaty ziołowe. [2]

Pacjentowi cierpiącemu na IBS można również zalecić zmianę diety oraz zaproponować psychoterapię. Dieta powinna być uzależniona od postaci choroby oraz zmieniana przy współudziale pacjenta. Przy zaparciach należy wzbogacić dietę w błonnik, pacjentowi można polecić preparaty zawierające nasiona babki płesznik. Otręby pszenne zmniejszają częstość zaparć, jednak w zbyt dużych ilościach mogą nasilać wzdęcia. Ważne również jest picie minimum 1,5 litra płynów dziennie. Zbyt duże spożycie sztucznych słodzików może nasilać wzdęcia i nadmierną produkcję gazów oraz powodować biegunkę. Można również rozważyć zastosowanie tzw. diety Low FODMAP, bazującej na produktach o małej zawartości fermentujących oligo-, di- i monosacharydów oraz polioli (FODMAP – fermentable oligosaccharides, disaccharides, monosaccharides and polyols). Fermentujące oligo-, di- i monosacharydów oraz poliole powodują wzrost procesów fermentacyjnych w jelitach oraz nasilenie objawów takich jak uczucie dyskomfortu oraz ból w jamie brzusznej oraz uczucie przelewania, biegunki lub zaparcia i wzdęcia. Przykładami polecanych produktów o małej zawartości są drób, ryby, jaja, ryż, masło, mleko sojowe, pomidory, marchew, dynia, banany, pomarańcze. [4]

Pacjentowi z zespołem jelita drażliwego warto również zarekomendować suplementy zawierające maślan sodu. Związek ten jest źródłem kwasu masłowego. Kwas masłowy wraz z kwasem octowym i propionowym jest zaliczany do krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (ang. Short Chain Fatty Acids – SCFA). SCFA odgrywają rolę w utrzymaniu prawidłowej struktury oraz funkcjonowaniu jelit, stymulują również wzrost fizjologicznej flory bakteryjnej, hamując przez to rozwój drobnoustrojów chorobotwórczych. Ponadto SCFA wywierają efekt troficzny na nabłonek jelitowy, przyspieszają procesy gojenia oraz regeneracji. Spośród SCFA to właśnie kwas masłowy jest głównym źródłem energii dla komórek nabłonka jelit. [5]

Kwas masłowy powstaje w jelicie grubym w wyniku rozkładu niestrawionych węglowodanów przez bakterie jelitowe fermentujące cukry, których źródłem są produkty pełnoziarniste, otręby, orzechy oraz ciemne makarony, pieczywo razowe, grube kasze a także warzywa takie jak groch, fasola, bób, soja, marchew, kapusta, buraki, szpinak, ziemniaki, śliwki, gruszki, jabłka.

Jednak w sytuacjach, gdy niemożliwe jest dostarczenie z pokarmem odpowiedniej ilości substratów niezbędnych do wytworzenia endogennego kwasu masłowego rozwiązaniem jest  suplementacja preparatami zawierającymi maślan sodu. [6]

Kwas masłowy oprócz silnego działania troficznego na nabłonek jelitowy, odgrywa również istotną rolę w utrzymaniu pH oraz w obronie błony śluzowej jelita przed patogenami poprzez normalizację flory bakteryjnej. Kwas masłowy ma działanie przeciwzapalne, hamuje aktywność mediatorów zapalnych w nabłonku jelit. Efekt ten jest największy w aktywnej fazie zapalenia. Dlatego preparaty z maślanem sodu mogą być również polecane pacjentom z przewlekłymi stanami zapalnymi przy wrzodziejącym zapaleniu jelit czy w chorobie Leśniewskiego-Crohna. [5] Kwas masłowy również pozytywnie wpływa na regulację procesów wchłaniania zwrotnego sodu i wody, regulując motorykę jelit, dlatego może być polecany przy biegunkach niezależnie od ich patogenezy. Poprawia również kurczliwość mięśniówki okrężnej jelit oraz poprawia perystaltykę jelita grubego. Maślan sodu zmniejsza także nadwrażliwość receptorów jelitowych, co zmniejsza odczuwanie dolegliwości bólowych u pacjentów z IBS.

Warto również wspomnieć o tzw. „paradoksie maślanu”, który może jednocześnie indukować proliferację i apoptozę komórek. Jak wykazano w badaniach, związek ten stymuluje proliferację prawidłowych komórek nabłonka błony śluzowej jelita, jednocześnie hamując proliferację komórek nowotworowych. Dzięki temu może powstrzymać onkogenezę w jelicie grubym. Mając na uwadze ten paradoks można polecać preparaty maślanu sodu również pacjentom po leczeniu przeciwnowotworowym. [6, 8]

Minusem jest to, że kwas masłowy ma nieprzyjemny smak i zapach oraz jest szybko metabolizowany przez organizm. Jednak na rynku dostępne są dietetyczne środki spożywcze specjalnego przeznaczenia medycznego zawierające maślan sodu. Są to preparaty o kontrolowanym uwalnianiu, w których maślanu sodu w formie mikrogranulatu jest rozproszony w matrycy trójglicerydowej. Dzięki temu zamaskowany jest nieprzyjemny smak i zapach oraz zmniejszone jest wchłanianie kwasu masłowego w górnym odcinku przewodu pokarmowego. [7, 8]

Maślan sodu jest substancją bezpieczną, która zmniejsza dolegliwości bólowe u pacjentów z zespołem jelita drażliwego. Jednak może być z powodzeniem rekomendowany również dla pacjentów z biegunką czy przewlekłymi zaparciami, w zaburzeniach flory bakteryjnej, chorobach jelita grubego oraz w chorobach zapalnych jelit.

mgr farm Aleksandra Piaskowska

Piśmiennictwo:

1. Irritable bowel syndrome: A disease still searching for psychopatogenia, diagnosis and therapy. Massimo Bellini, Dario Gambaccini, Cristina Stasi, Maria Teresa Urbano, Santino Marchi, and Paolo Usai-Satta World J Gastroenterol. 2014 Jul 21; 20(27): 8807–8820. Published online 2014 Jul 21. doi: 10.3748/wjg.v20.i27.8807
2. Zespół jelita nadwrażliwego – podstawowe zasady rozpoznawania i leczenia. Irritable bowel syndrome – diagnostics and treatment principles, Andrzej Żelowski, Stanisław Wojtuń, Jerzy Gil, Przemysław Dyrla , Pediatr Med Rodz 2013, 9 (3), p. 250–255
3. Banasiewicz T., Kaczmarek E., Maik J., Stojcev Z., Marciniak R., Krokowicz P. i wsp.: Jakość życia i objawy kliniczne u chorych z zespołem jelita nadwrażliwego, leczonych uzupełniająco chronionym maślanem sodu. Gastroenterologia Praktyczna 2011; 5: 45-53.
4. Low-FODMAP Diet for Treatment of Irritable Bowel Syndrome Suma Magge, MD and Anthony Lembo, MD, Gastroenterol Hepatol (N Y). 2012 Nov; 8(11): 739–745
5. Kwas masłowy w przewodzie pokarmowym Butyric acid in gatrointestinal tract Anna Kotunia, Piotr Pietrzak, Paul Guilloteau, Romuald Zabielski Katedra Nauk Fizjologicznych Wydziału Medycyny Weterynaryjnej Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie Polska 2 INRA, U1079, Unité Mixte de Recherche – Systeme Elevage, Nutrition Animale et Humaine (UMR SENAH), Domaine de la Prise, 35590 Saint-Gilles, France Przegląd Gastroenterologiczny 2010; 5 (3
6. Krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe – mechanizmy działania, potencjalne zastosowania kliniczne oraz zalecenia dietetyczne. Barbara Kuczyńska, Agnieszka Wasilewska, Maciej Biczysko, Tomasz Banasiewicz, Michał Drews. Nowiny Lekarskie 2011, 80, 4, 299–304
7. Ulotka Żywność specjalnego przeznaczenia medycznego.
8. Ulotka przylekowa. Dietetyczny środek spożywczy specjalnego przeznaczenia medycznego.