Kto i dlaczego powinien szczepić się przeciwko grypie?
Według szacunków Światowej Organizacji Zdrowia co roku na grypę choruje od 330 mln do 1,76 mld ludzi, a umiera od 500 tysięcy do miliona osób na świecie. Wirusami grypy na całym świecie zakaża się co roku 5-10% dorosłych i 20-30% dzieci. Pojawienie się nowego szczepu wirusa może spowodować pandemię. Taka sytuacja może wystąpić co kilkanaście – kilkadziesiąt lat. W historii ludzkości odnotowano kilka pandemii grypy. Wśród nich najwięcej ofiar pochłonęły: 1918-1919 – Hiszpanka (A/H1N1/) – około 50-100 mln zgonów, 1957-1958 – Grypa Azjatycka (A/H2N2/) – około 1-4 mln zgonów i 1968-1970 – Hongkong (A/H3N2/) – około 1-4 mln zgonów. Ostatnia pandemia grypy (A/H1N1/v) rozpoczęła się w 2009 roku i w okresie od czerwca 2009 roku do sierpnia 2010 roku spowodowała około 100-400 tysięcy zgonów na świecie.
Wirus grypy cechuje się dużą zmiennością. Ma zdolność do dużych zmian antygenowych (tzw. skok antygenowy) występujących co kilkadziesiąt lat oraz mniejszych zmian (tzw. przesunięcie antygenowe) występujących praktycznie co roku. Dlatego wirus grypy łatwo omija mechanizmy odporności związane z pamięcią immunologiczną. Przeciwciała skierowane przeciwko jednemu typowi lub podtypowi wirusa grypy mogą nie zapobiec zakażeniom innym podtypem lub typem wirusa. Zasadnicze znaczenie przypada przeciwciałom antyhemaglutyninowym klasy IgG i IgA, które mają zdolność neutralizacji wirusa.
Grypa należy do najbardziej zaraźliwych chorób zakaźnych. Do zakażenia wirusem grypy dochodzi drogą kropelkową, a także przez kontakt bezpośredni z zanieczyszczonymi przedmiotami. Wirusy grypy są wydalane przez osobę chorą podczas kaszlu, kichania czy mówienia. Wirus może być przeniesiony przez ręce i ubranie. Ze skóry rąk wirus przedostaje się do dróg oddechowych podczas dotykania ust, nosa i oczu. Dodatkowo istnieje możliwość przeniesienia wirusa poprzez zanieczyszczone nim przedmioty, choć wirus krótko przeżywa w takich warunkach.
Okres wylęgania grypy wynosi zwykle 1-4 dni. Osoba zakażona może stanowić zagrożenie dla innych osób, nawet przez kilka dni zanim jeszcze pojawią się objawy choroby i przez cały czas ich trwania, nawet do 10 dni od ich wystąpienia. Osoby zakażone z ciężkimi niedoborami odporności mogą stanowić źródło zakażenia znacznie dłużej (przez wiele tygodni lub miesięcy).
Wirusy grypy atakują komórki nabłonka dróg oddechowych, w których się namnażają i powodują ich zniszczenie, co ułatwia rozwój infekcji bakteryjnych. Objawy grypy są podobne do objawów wielu innych ostrych chorób infekcyjnych i są to: kaszel, ból gardła, katar, nagła gorączka powyżej 38ºC, dreszcze, bóle mięśniowo-stawowe, bóle głowy, ból w klatce piersiowej, osłabienie, uczucie rozbicia, a także brak łaknienia, nudności i wymioty. Choroba trwa, o ile nie dojdzie do powikłań, około 7 dni. Kaszel i osłabienie mogą utrzymywać się nawet ponad 2 tygodnie.
Aby ustrzec się przed grypą należy zachować odstęp co najmniej 1 metr w kontakcie z osobą chorą. Utrzymanie dystansu może nie pomóc, zwłaszcza w okresie kontaktu z osobą zakażoną, u której jeszcze nie wystąpiły objawy chorobowe. Duże znaczenie w zapobieganiu zakażeniu ma częste i dokładne mycie rąk, wietrzenie pomieszczeń, higiena kaszlu i kichania, izolacja chorych, ograniczanie czasu przebywania w zatłoczonych pomieszczeniach, zdrowy tryb życia (wypoczynek, właściwe odżywianie, aktywność fizyczna) i oczywiście szczepienia ochronne.
W Polsce dostępne są szczepionki inaktywowane (zabite) zawierające rozszczepione cząstki wirusa grypy (typu „split”) lub powierzchniowe białka wirusa grypy (typu „subunit”). Szczepionki te podawane są domięśniowo lub podskórnie. W USA dopuszczona jest również do użytku szczepionka atenuowana (zawierająca żywe wirusy) stosowana donosowo.
Co sezon epidemiczny opracowywana jest nowa szczepionka przeciwko grypie w oparciu o szczepy wirusa krążące na półkuli północnej. Od ubiegłego sezonu zachorowań 2017/2018 dostępne są szczepionki 4-walentne i 3-walentne. W kolejnych sezonach szczepionki zawierają hemaglutyninę i neuraminidazę szczepów podtypów A/H1N1/ i A/H3N2/ oraz typu B (jednego lub dwóch szczepów) zalecanych na dany sezon przez WHO. Szczepienia przeciw grypie zapobiegają zachorowaniom u ok. 40-70% szczepionych osób. Jest to uzależnione od sezonu i grupy osób szczepionych.
Szczepienia przeciwko grypie należą do szczepień zalecanych zgodnie z polskim Programem Szczepień Ochronnych na rok 2018. Podanie szczepionki przeciwko grypie i badanie kwalifikacyjne wykonywane przed tym szczepieniem, zgodnie z obowiązującymi w naszym kraju przepisami prawnymi są wykonywane u osób ubezpieczonych nieodpłatnie przez świadczeniodawców, z którymi Narodowy Fundusz Zdrowia zawarł umowę o udzielanie tych świadczeń.
W ostatnich latach w Polsce liczne lokalne samorządy finansowały szczepienia seniorów przeciw grypie. W tym roku seniorzy mogą skorzystać z bezpłatnych szczepień przeciwko grypie m.in. w Łodzi, Białymstoku, Krakowie, Zielonej Górze czy Kołobrzegu. Samorządy w tych miastach finansują szczepienia przeciwko grypie zwykle dla osób powyżej 65 roku życia, choć w Białymstoku już dla 60-latków, a w Kołobrzegu dla osób powyżej 67 roku życia. Zainteresowanie tymi szczepieniami wzrasta w kolejnych latach.
Od dnia 1 września br. zgodnie z Obwieszczeniem Ministra Zdrowia z dnia 29 sierpnia 2018 r. w sprawie wykazu refundowanych leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego oraz wyrobów medycznych, wprowadzona została refundacja dla osób powyżej 65 roku życia w wysokości 50% na preparat szczepionkowy typu „split”. Z takiego rozwiązania mogą skorzystać osoby, które mieszkają w gminach nierealizujących programów bezpłatnych szczepień przeciw grypie lub które nie zdążą zgłosić się na bezpłatne szczepienie.
Szczepienia przeciw grypie figurują w polskim PSO od 1994 roku, a wskazania do nich stale się rozszerzają. Szczepienia zalecane są w związku z przesłankami klinicznymi i indywidualnymi oraz przesłankami epidemiologicznymi. Wskazania ujęte w PSO na rok 2018 zostały wymienione w tabeli i są one spójne z zaleceniami opracowanymi w innych krajach i międzynarodowymi (m.in. ACIP, WHO).
| W związku z przesłankami klinicznymi i indywidualnymi: | W związku z przesłankami epidemiologicznymi – wszystkim osobom od ukończenia 6 miesiąca życia do stosowania zgodnie z charakterystyką produktu leczniczego, w szczególności: |
|
|
Zalecenia do szczepień przeciwko grypie zostały opracowane przez wiele towarzystw naukowych w Polsce (m.in. Polskie Towarzystwo Wakcynologiczne, Polskie Towarzystwo Medycyny Rodzinnej, Kolegium Lekarzy Rodzinnych, Polskie Towarzystwo Kardiologiczne, Polskie Towarzystwo Chorób Płuc, Polskie Towarzystwo Zakażeń Szpitalnych, Polskie Towarzystwo Alergologiczne, Polskie Towarzystwo Diabetologiczne, Polskie Towarzystwo Nefrologiczne i inne). Polska w porównaniu z innymi krajami Unii Europejskiej plasuje się na przedostatnim miejscu pod względem poziomu wyszczepialności.
W dniu 20.06.2012 roku z inicjatywy Zakładu Badania Wirusów Grypy Krajowego Ośrodka ds. Grypy w NIZP-PZH i Polskiego Towarzystwa Oświaty Zdrowotnej została powołana Grupa Robocza ds. Grypy (z czasem działająca pod nazwą Ogólnopolski Program Zwalczania Grypy) w związku z wysoką zachorowalnością na grypę i niską wyszczepialnością przeciw tej chorobie w Polsce. W Grupie Roboczej znaleźli się niezależni eksperci ze środowiska medycznego, prawniczego, Firma Ernst & Young i przedstawiciele przemysłu skupieni w grupie szczepionkowej INFARMY. Grupa Robocza uzyskała poparcie Naczelnej Izby Lekarskiej, Naczelnej Izby Pielęgniarek i Położnych, towarzystw medycznych i związków pracodawców oraz m.in. dokonała analizy bezpośrednich i pośrednich kosztów grypy i korzyści wynikających ze szczepień, a także opracowała założenia i rekomendacje eksperckie do stworzenia Narodowego Programu Zwalczania Grypy i plan kampanii edukacyjnej skierowanej do środowiska medycznego i kampanii społecznej.
W bieżącym roku eksperci Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Grypy zwracają szczególną uwagę na pogrypowe powikłania układu sercowo-naczyniowego. Grypa i inne zakażenia układu oddechowego znacznie zwiększają ryzyko wystąpienia i zaostrzenia chorób układu sercowo-naczyniowego. Mogą one prowadzić do ostrych incydentów wieńcowych, przewlekłej niewydolności serca czy zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia. Powikłania te mogą doprowadzić do śmierci chorego. Szczególnie narażone są na nie osoby chorujące na choroby układu krążenia oraz osoby starsze.
W ramach Ogólnopolskiego Programu Zwalczania Grypy co roku 1 października obchodzony jest Ogólnopolski Dzień Profilaktyki Grypy. Celem tego przedsięwzięcia jest popularyzacja korzyści związanych ze szczepieniami ochronnymi przeciw grypie wśród dzieci, osób starszych oraz przewlekle chorych i zmobilizowanie społeczeństwa do walki z grypą. Data 1 października została wybrana z uwagi na fakt, że tego dnia przypada również Dzień Seniora, a właśnie ta grupa osób znajduje się w jednej z grup ryzyka.
Szczepienia przeciwko grypie zapewniają wysoką ochronę przed powikłaniami pogrypowymi. Wśród powikłań najczęściej wymienia się zapalenie oskrzeli, płuc, ucha środkowego, zatok przynosowych, zapalenie mięśnia sercowego i osierdzia, zaostrzenie istniejących chorób przewlekłych i powikłania neurologiczne. Jednak lista możliwych powikłań jest dłuższa. Powikłania mogą zakończyć się zgonem.
Niepożądane odczyny poszczepienne po szczepionkach przeciwko grypie są rzadko rejestrowane. Po szczepieniu najczęściej mogą wystąpić reakcje miejscowe, takie jak zaczerwienienie, bolesność i obrzęk w miejscu wstrzyknięcia oraz rzadziej reakcje ogólne (wzrost temperatury ciała, bóle mięśni, stawów i głowy) ustępujące po kilku dniach i reakcje alergiczne. Bardzo rzadko (około 1/mln podanych dawek) może wystąpić zespół Guillain-Barré. O bezpieczeństwie szczepień przeciwko grypie świadczy fakt, iż są one zalecane kobietom w ciąży. Celem szczepień ciężarnych jest zmniejszenie ryzyka zachorowania na grypę u ich dzieci w pierwszych miesiącach życia.
Przeciwwskazaniem do szczepienia przeciw grypie jest m.in. reakcja anafilaktyczna po wcześniejszym podaniu szczepionki, ciężka reakcja alergiczna na białko jaja kurzego, ostra infekcja i wysoka gorączka powyżej 38ºC oraz zespół Guillaina-Barrégo, stwierdzony w ciągu 6 tygodni od poprzedniego szczepienia przeciwko grypie.
Szczepienie najlepiej wykonać przed rozpoczęciem aktywności wirusa grypy w danej populacji, gdy tylko szczepionka obowiązująca w danym sezonie będzie dostępna. Można je jednak przeprowadzić przez cały okres epidemiczny, jeśli nie udało się tego zrobić wcześniej. Pełną odporność nabywa się po 10-15 dniach od szczepienia. Odporność poszczepienna utrzymuje się do 6 miesięcy.
Szczepienie przeciwko grypie to najskuteczniejsza, a zarazem najprostsza i najmniej pracochłonna metoda zapobiegania tej chorobie i jej powikłaniom. Szczepiąc się chronimy się przed zachorowaniem i jego powikłaniami, unikamy dyskomfortu związanego z chorobą i kosztów związanych z leczeniem, nie tracimy okazji oraz możliwości zawodowych i prywatnych, nie ograniczamy swoich dochodów związanych z nieobecnością w pracy oraz co jest nie mniej ważne – nie stanowimy źródła zakażenia dla swojego otoczenia, a w szczególności osób z grup ryzyka, które są bardziej narażone na cięższy przebieg choroby i wystąpienie powikłań. Szczepienie przeciw grypie ma bowiem istotny wpływ na ograniczenie transmisji wirusa w otoczeniu chorego.
lek. med. Anna Guzek
specjalista epidemiolog
