Kapsułkarka ręczna w recepturze aptecznej
Pulveres perorales – proszki doustne
Proszki recepturowe dzielone są stałą postacią leku do stosowania doustnego. Substancje lecznicze wchodzące w skład proszków powinny być odpowiednio sproszkowane i homogennie rozproszone. Proces sporządzania proszków dzielonych w aptece obejmuje rozdrobnienie substancji leczniczych, dokładne wymieszanie i podzielenie na dawki. Rozdozować masę proszkową można do kapsułek skrobiowych lub żelatynowych.
Pierwsze kapsułki żelatynowe opatentowano w 1834 roku. Spopularyzowane zostały dopiero w latach sześćdziesiątych XX wieku.
Do największych zalet kapsułek żelatynowych należą: trwałość i wytrzymałość mechaniczna, skuteczne zabezpieczenie substancji leczniczych przed działaniem powietrza, światła i wilgoci, obojętność fizjologiczna substancji tworzących otoczkę, możliwość zamaskowania nieprzyjemnego smaku i zapachu substancji oraz dokładność dozowania. Zastosowanie kapsułki pozwala także znacznie zmniejszyć ilość substancji pomocniczych w porównaniu z tabletką. Istotną wadą kapsułek żelatynowych jest ich podatność na skażenia mikrobiologiczne oraz mięknięcie pod wpływem wilgoci, ale w porównaniu z kapsułkami skrobiowymi ich zalety, łatwość przygotowania oraz przyjemność dozowania przekonują do ich wykonywania i stosowania.
W Farmakopei Polskiej X monografię proszków doustnych znajdziemy w tomie I na stronie 974, a monografię kapsułek – w tomie I na stronie 939.
Kapsułkarka ręczna:
- ułatwia i usprawnia sporządzanie proszków dzielonych w nowoczesnej recepturze aptecznej;
- umożliwia bardzo dokładne rozdozowanie proszku w kapsułkach żelatynowych twardych;
- eliminuje konieczność ważenia poszczególnych dawek;
- umożliwia jednorazowe napełnienie do 100 kapsułek;
- pozwala zachować maksymalną czystość wykonania leku;
- zapewnia estetykę formy końcowej;
- jest prosta w obsłudze;
- nie wymaga zasilania elektrycznego.
Pozycjoner (dozownik) kapsułek (zdjęcie 1) pozwala szybko odliczyć i nałożyć na kapsułkarkę jednocześnie 50 kapsułek. Pozycjoner nie jest niezbędnym elementem wyposażenia kapsułkarki, ponieważ kapsułki można nakładać ręcznie.
Mając jedną kapsułkarkę możemy napełniać kapsułki różnych rozmiarów, jeśli dysponujemy odpowiednimi zestawami płyt (zdjęcie 2).
Każdy zestaw płyt jest dokładnie oznaczony do jakiego rozmiaru kapsułek jest przeznaczony. Na rynku dostępne są różne rozmiary kapsułek. Najczęściej używane są te pokazane poniżej (zdjęcie 3).
Instrukcje obsługi kapsułkarek podają do rozmiarów kapsułek zakres mas i objętości laktozy i glukozy, które stosuje się jako substancje pomocnicze do uzupełnienia masy proszkowej. Chcąc ułatwić pracę z kapsułkarką poniżej przedstawiamy tok postępowania i praktyczne wskazówki.
- Przystępując do wykonania proszków dzielonych z wykorzystaniem kapsułkarki ręcznej farmaceuta powinien przeanalizować receptę pod względem merytorycznym: należy sprawdzić dawki maksymalne jednorazowe i dobowe, przeanalizować ewentualne niezgodności w fazie farmaceutycznej.
- Ponadto należy przygotować odpowiednie utensylia: moździerz, pistel, kliszkę do zgarniania ze ścian moździerza masy proszkowej, cylinder miarowy do ustalenia objętości masy proszkowej. Warto pamiętać, że do wykonania masy proszkowej zawierającej w składzie substancje z wykazu A oraz silnie barwiące, niezbędne jest użycie osobnych moździerzy i pistli.
- Kapsułkarkę ręczną należy ustawić na stole recepturowym, dokładnie wypoziomować oraz dobrać zestaw płyt odpowiadający rozmiarowi kapsułek, których użyjemy.
- Przygotowując masę proszkową należy odważać składniki w odpowiedniej kolejności (od najmniejszej ilości). Jeśli w składzie recepty znajdują się substancje bardzo silnie i silnie działające, przed ich dodaniem należy zatrzeć pory moździerza składnikiem o najsłabszym działaniu.
- W przypadku konieczności użycia preparatu gotowego w postaci tabletek, trzeba obliczyć odpowiednią ilość tabletek z uwzględnieniem dawki. Lek gotowy rozcieramy w pierwszej kolejności. Nie można stosować tabletek o zmodyfikowanym uwalnianiu.
- Składniki należy mieszać w moździerzu przez 3 do 5 minut w celu uzyskania homogennej, miałko sproszkowanej masy. Następnie masę proszkową należy przesypać do cylindra miarowego (nie ubijać) – trzeba zmierzyć jej objętość i podzielić na ilość przepisanych kapsułek.
- Na tej podstawie można dobrać odpowiedni rozmiar kapsułek. Jeśli niezbędne jest dodanie substancji wypełniającej – laktozy lub glukozy (np. w przypadku proszków o masie mniejszej niż 0,1g), dodajemy ją do cylindra z masą proszkową do odpowiedniej objętości, kierując się tabelą (zdjęcie 4). Zawartość cylindra przenosimy ponownie do moździerza i dokładnie mieszamy.
- Dobieramy możliwie najmniejsze kapsułki ze względu na łatwość stosowania i użycie jak najmniejszej ilości substancji wypełniającej.
- Substancja wypełniająca powinna być przepisana na recepcie, w przeciwnym wypadku, fakt ten należy odnotować na rewersie recepty oraz na sygnaturze i poinformować pacjenta o jej dodaniu do leku.
- Rozsypując proszki kapsułkarką ręczną wszystkie czynności należy wykonywać dokładnie i z największą starannością. Uwaga! Konieczne jest stosowanie się do zaleceń producenta zawartych w instrukcji obsługi.
Sporządzenie proszków dzielonych kapsułkarką ręczną
1. Odważenie i przygotowanie masy proszkowej w moździerzu.
- odważenie składników recepty z zachowaniem odpowiedniej kolejność dodawania
- sporządzenie homogennej masy proszkowej
2. Ustalenie objętości masy proszkowej w cylindrze miarowym (zdjęcie 5).
- przesypanie masy proszkowej do cylindra miarowego
- zmierzenie objętość masy proszkowej
3. Ustalenie objętości jednego proszku.
- wybór odpowiednich kapsułek
4. Obliczenie ilości substancji pomocniczej ( np. laktozy) do ewentualnego uzupełnienia masy kapsułek.
5. Umieszczenie kapsułek w kapsułkarce przy użyciu pozycjonera (zdjęcie 6, 7, 8).
6. Umieszczenie kapsułek w kapsułkarce ręcznie (bez pozycjonera) – w przypadku zapisania mniejszej ilości kapsułek np. 30 sztuk (zdjęcie 9, 10).
7. Otwieranie pustych kapsułek (zdjęcie 11, 12, 13).
8. Napełnianie kapsułek masą proszkową (zdjęcie 14, 15, 16).
Ponieważ farmaceuta podejmuje decyzję o rozmiarze kapsułki i wypełnieniu jej substancją pomocniczą (np. laktoza) do określonej objętości, na recepcie powinna być określona ilość tej substancji jako quantum satis. Dołączony do kapsułkarki ubijak ułatwia umieszczenie i ubijanie masy proszkowej w kapsułkach (zdjęcie 16).
9. Zamykanie napełnionych kapsułek (zdjęcie 17, 18, 19).
Ściskając ręcznie podstawę z płytą górną kapsułkarki zamykamy kapsułki (zdjęcie 18).
10. Wyjęcie kapsułek (zdjęcie 20), zapakowanie i oznakowanie białą sygnaturą.
Kapsułki można zapakować w torebki papierowe koloru białego. W przypadku substancji higroskopijnych torebki papierowe dodatkowo należy umieścić w torebkach foliowych szczelnie zamykanych (np. strunowych). Funkcjonalnymi opakowaniami dla kapsułek są pudełka z tworzyw sztucznych oraz szklane słoiki.
Termin przydatności do użycia proszków można określić mając na względzie trwałość fizykochemiczną poszczególnych składników leku, ilość kapsułek przepisanych na recepcie i sposób dawkowania. Zwykle termin przydatności do użycia wynosi 14 dni, a dla proszków, które są trwałe fizykochemicznie – 30 dni.
mgr farm. Edyta Banaczkowska-Duda,
mgr farm. Agnieszka Chodkowska
Zakład Farmacji Stosowanej,
Warszawski Uniwersytet Medyczny
agnieszka.chodkowska@wum.edu.pl,
Zdjęcia własne autorów.
Piśmiennictwo:
- Farmakopea Polska X
- Gajewska M., Sznitowska M. (red.). Podstawy receptury aptecznej. Materiały do ćwiczeń dla studentów farmacji. Fundacja pro Pharmacia Futura 2018.
- Instrukcja Użytkownika, Kapsułkarka Ręczna CAPSUNORM®- Eprus 2011.
