11.2008 – „Dosolić chorobie.”
Balneoterapia jest jedną z najstarszych metod leczniczych wykorzystywanych przez ludzkość, a wynika to z faktu, że woda, w tym ta zawierająca rozpuszczone związki mineralne była z reguły w pobliżu osad ludzkich.
Nie dziwi zatem fakt, że metodę tą wykorzystywał w lecznictwie już Hipokrates, a w czasach rzymskich balneoterapia przeżywała okres największego rozkwitu.
Ciepła kąpiel mineralna działa na organizm kompleksowo poprzez czynniki termiczna, mechaniczne (ciśnienie hydrostatyczne) i chemiczne, zależne od składu jakościowego i ilościowego roztworu soli w wodzie. Optymalne stężenie roztworu jak i odpowiednio dobrana temperatura (35-36°C) działają zarówno miejscowo (kontaktowo) na skórę i błony śluzowe, jak i pośrednio na cały organizm. Skutkiem działania wymienionych czynników jest rozpulchnienie (poprzez macerację) naskórka, co w znacznym stopniu ułatwia wchłanianie składników mineralnych.
Powstający na skórze tzw. „płaszcz wodny” dostarcza długotrwałych bodźców osmotycznych, związane jest to ze zjawiskiem inwersji wodnej, a ma bezpośredni wpływ na przemieszczanie się jonów zgodnie z gradientem stężeń.
Roztwory soli leczniczych, wykorzystywane w balneoterapii mają też właściwości antyseptyczne i poprawiają znacząco stan zdrowej jak i zmienionej chorobowo skóry.
Zabiegi wodne z wykorzystaniem soli leczniczych działając ogólnie na ustrój człowieka powodują zmniejszenie wydzielania aldosteronu, amin katecholowych i wazopresyny, czego skutkiem jest spadek ciśnienia krwi, zwolnienie tętna i wzrost diurezy w tym natriudiurezy. Seria kilku kąpieli powoduje uregulowanie czynności wegetatywnego układu nerwowego, zmniejszenie dolegliwości związanych z nerwobólami oraz nerwowości i nadmiernego pobudzenia.
Jedna z najbardziej popularnych soli leczniczych w Polsce jest „Bocheńska sól lecznicza”. Ta jodowo-bromowa sól (zawierająca tez jony magnezu, wapnia i żelaza) wskazana jest w schorzeniach reumatycznych (reumatoidalnym zapaleniu stawów, zesztywniającym zapaleniu stawów kręgosłupa, chorobie zwyrodnieniowej kręgosłupa i stawów, zapaleniu reumatycznym mięśni i ścięgien, zapaleniu korzonków nerwowych, schorzeniach pourazowych narządów ruchu), chorobach przemiany materii, ginekologii (zapalenie przydatków), dermatologii (pomocniczo w łuszczycy, wypryskach przewlekłych i nerwicy naczyniowej). Wskazaniem są też zaburzenia ukrwienia obwodowego kończyn. Kąpiele i inhalacje doskonale sprawdzają się w leczeniu przewlekłych chorób dróg oddechowych i zatok obocznych nosa.
Drugą równie znaną solą jest „Iwonicka sól lecznicza jodowo – bromowa” , używana w lecznictwie domowym. Służy do kąpieli i zmywania ciała. Wskazania lecznicze obejmują przewlekłe schorzenia: stawów, ścięgien, mięśni, nerwów, kości i okostnej na tle gośćcowym, zapalnym, toksycznym, urazowym i zwyrodnieniowym, nerwobóle, przewlekłe zapalenia przydatków, skazę limfatyczną oraz przewlekłe choroby dróg oddechowych. Obok soli jodowo – bromowej, od lat produkuje się sole kosmetyczne „ELIN” oraz „IWONICZANKĘ”
Sal Ems, czyli sól emska naturalnie występuje w niemieckim Bad Ems, nad brzegiem rzeki Lahn. Sztuczna sól jaką możemy nabyć w naszych aptekach to mieszanina soli alkalizujących takich jak wodorowęglan sodu, bromek sodu, bezwodny wodorofosforan sodu, chlorek sodu, bezwodny siarczan sodu, siarczan potasu. Roztwór 4,5 g soli w litrze wody ma skład zbliżony do naturalnej wody emskiej.
Na drodze odruchowej pobudza wydzielanie śluzu (podrażnienie błony śluzowej dróg oddechowych), działa wykrztuśnie, rozkurczająco na oskrzela. Stosuje się ją w stanach zapalnych dróg oddechowych, trudnościach z odkrztuszaniem gęstej plwociny prowokującej kaszel, pomocniczo w astmie oskrzelowej, nieżyty górnych dróg oddechowych.
Podobnym składem charakteryzuje się sól Vichy, mieszanina soli nieorganicznych występująca w naturalnej wodzie mineralnej uzdrowiska Vichy. W aptekach dostępna jest sztuczna mieszanina soli o podobnym składzie. Preparat zobojętnia kwaśną treść żołądka, zwiększa rezerwę alkaliczną krwi, działa żółciopędnie i żółciotwórczo, zapobiega tworzeniu się kamieni żółciowych. Sal Vichy stosowana jest w nieżytach przewodu pokarmowego, nadkwasocie oraz kamicy żółciowej i moczowej. Sól wpływa również na zmniejszenie kwaśności moczu, co niekiedy przeciwdziała tworzeniu się kamieni moczowych.
Ze znanego czeskiego uzdrowiska pochodzi sól karlsbardzka, będąca mieszaniną głównie siarczanu sodu (soli glauberskiej), siarczanu potasu, chlorku sodu i wodorowęglanu sodu. Roztwór 6 g proszku sztucznej soli karlsbardzkiej (18 tabletek) w 1 litrze wody ma skład zbliżony do składu naturalnej wody karlsbardzkiej. Stosowana jest pomocniczo w zaparciach, przewlekłym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, kamicy żółciowej, zaburzeniach czynności dróg żółciowych, otyłości. Sama sól glauberska, określana czasem jako „cudowna sól”, stosowana jest jako środek przeczyszczający. Odkryta była przez chemika i lekarza J. R. Glaubera, który podczas otrzymywania kwasu solnego przez działanie kwasu siarkowego na sól kuchenną uzyskał siarczan sodowy.
We wszystkich przypadkach ze względu na zawartość w tabletkach sodu należy stosować ostrożnie u osób na diecie ubogosodowej.
Bardzo popularna sól gorzka (sól angielska, sól z Epsom) to siarczan magnezu. Nazwy sól angielska oraz epsomit pochodzą stąd, że związek ten był początkowo produkowany poprzez odparowywanie naturalnej wody mineralnej ze źródeł niedaleko miejscowości Epsom w środkowej Anglii. W USA i Wielkiej Brytanii sól ta jest wciąż nazywana solą z Epsom (Epsom salt). Siarczan magnezu działa przeczyszczająco, żółciopędnie, a podawany dożylnie – znieczulająco i narkotycznie. Powoduje ona gromadzenie wody w jelicie grubym i rozpulchnia twardą masę kałową, ułatwiając jej wydalenie. Może jednak wywołać dotkliwy ból.
Przeczyszczające właściwości wykazuje także winian sodowo – potasowy (sól sodowo-potasowa kwasu winowego, nazwa łacińska Natrium Kalium tartaricum, Sal Seignetti, sól z Rochelle).
Mówiąc o solach leczniczych pamiętać należy też o popularnych w XVIII i XIX w solach trzeźwiących. W skład soli wchodził przede wszystkim amoniak, wodorowęglan sodu, karbaminian, lawenda oraz substancje o silnej woni np. azotan amylu. Pomocne były w czasie omdleń, zawrotów głowy.
Dobre właściwości odkażające, bakterio- i grzybobójcze ma manganian (VII) potasu (nazywany nadmanganianem potasu). Są to drobne, fioletowe kryształki, bardzo dobrze rozpuszczalne w wodzie. Stosowany jest do odkażających kąpieli noworodków.
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
