Co warto wiedzieć na temat antyperspirantów i nadmiernej potliwości?

PrzezRedakcja Aptekarza Polskiego
  • gruczoły ekrynowe (wydzielające płyn bez rozpadu komórki bezpośrednio na powierzchnię skóry) – istnieją już w chwili urodzenia i można je znaleźć praktycznie na całej powierzchni ciała. Ich ilość waha się od 1,6 do aż 5 milionów, a gęstość rozmieszczenia to ok. 200/cm2. Największa liczba gruczołów potowych znajduje się na dłoniach i podeszwach stóp (ok. 700/cm2), a najmniejsza na skórze pleców (ok. 64/cm2). Wydzielina gruczołów ekrynowych składa się głównie z wody (ok. 99%), zawiera ponadto aminokwasy, jony nieorganiczne (np. sód, chlorki, potas, wapń, magnez, mleczany), mocznik, peptydy (między innymi o działaniu przeciwdrobnoustrojowym) i białka. Skład potu zależy od nawodnienia organizmu, aktywności fizycznej, stanu zdrowia i części ciała [1].
  • gruczoły apokrynowe (wydzielające płyn do kanałów mieszków włosowych, sekrecja powiązana jest z usunięciem zewnętrznej części komórki) – podobnie jak gruczoły ekrynowe, istnieją już w chwili urodzenia człowieka, jednak aktywne stają się dopiero w okresie dojrzewania. Ponieważ są strukturalnie związane z mieszkami włosowymi, występują na skórze owłosionej (pachy, okolice narządów płciowych). Badania wykazały, że w dole pachowym znajduje się ok. 8–43 gruczołów/cm2. Ilość ta zależy od rasy człowieka (przedstawiciele rasy kaukaskiej mają więcej gruczołów apokrynowych niż Azjaci) oraz od jego płci (mężczyźni mają mniej gruczołów apokrynowych niż kobiety). Struktury te odpowiadają na bodźce emocjonalne (lęk, ból, podniecenie seksualne), a ich wydzielina stanowi oleistą, fizjologicznie bezwonną substancję, zawierającą białka (między innymi nośniki dla feromonów), lipidy i substancje o budowie steroidowej [1].
  • gruczoły apoekrynowe – odkryte dopiero w 1987 roku, stanowią przykład gruczołów typu mieszanego. Podobnie jak gruczoły apokrynowe, występują w okolicach narządów płciowych. Uważa się, że ten typ gruczołów rozwija się w czasie dojrzewania z gruczołów ekrynowych, jako że ilość tych ostatnich maleje wraz z wiekiem, a wydzielina gruczołów apoekrynowych ma postać wodnistego płynu, podobnie jak w przypadku gruczołów ekrynowych [1].

Czy pocenie się jest korzystne dla organizmu?

Skóra jest nie tylko największym, ale również najbardziej wszechstronnym organem ludzkiego ciała. Jedną z jej rozlicznych funkcji jest utrzymanie prawidłowej ciepłoty ciała. Regulacja temperatury wnętrza ciała ma zasadnicze znaczenie dla przetrwania, ponieważ powyżej 40°C dochodzi do denaturacji białek i w rezultacie śmierci komórki, co prowadzi do wielonarządowej niewydolności. Podczas wydzielania potu uwalnia się energia termiczna poprzez odparowanie wody z powierzchni skóry [1].

Można wyróżnić dwie główne przyczyny wydzielania potu – pierwsza z nich to konieczność termoregulacji, czyli utrzymania odpowiedniej temperatury ciała. Czynność ta powiązana jest z funkcjami gruczołów ekrynowych, a niewydolność tego systemu prowadzi do hipertermii i w konsekwencji śmierci organizmu. Aktywność gruczołów jest bezpośrednio kontrolowana przez ośrodkowy układ nerwowy (OUN), gdzie głównym ośrodkiem termoregulacji jest podwzgórze, reagujące nie tylko na zmiany temperatury ciała, ale także na hormony, endogenne pirogeny, aktywność fizyczną oraz emocje. Mechanizm kontroli wydzielania potu nie jest jednak do końca wyjaśniony. Poza temperaturą skóry i ciała, na pocenie się wpływa również wiele czynników wewnętrznych, takich jak płeć, sprawność fizyczna, cykl menstruacyjny i rytm okołodobowy oraz czynniki zewnętrzne, takie jak wilgotność powietrza w otoczeniu. Drugą przyczyną wydzielania potu jest tzw. pocenie emocjonalne, które jest fizyczną reakcją organizmu na bodźce, takie jak stres, lęk, ból. Może ono wystąpić na całej powierzchni ciała, jednak najbardziej widoczne jest na dłoniach, podeszwach stóp oraz w okolicy pachowej. W odróżnieniu od pocenia termoregulacyjnego, pocenie emocjonalne powstaje niezależnie od temperatury otoczenia, a jego spadek obserwowany jest w czasie snu lub odpoczynku. Emocjonalne pocenie dłoni i stóp można zaobserwować już u dzieci, natomiast wydzielanie potu pod wpływem stresu w okolicach dołów pachowych następuje dopiero w okresie dojrzewania [1].

Co to jest nadpotliwość i jak można ją leczyć?

Nadmierne pocenie się, zwane również nadpotliwością (ang. hyperhidrosis) dotyczy ok. 1–3% populacji i powoduje znaczny dyskomfort fizyczny, jak również problemy natury psychicznej [2]. Zjawisko to definiuje się jako wydzielanie potu przez gruczoły ekrynowe w ilościach większych niż potrzebne do ochłodzenia ciała. Uważa się, że wskaźnikiem choroby jest wydzielanie potu w okolicach pachowych w ilości 20 mg/min przez mężczyzn oraz 10 mg/min przez kobiety [3]. Poniżej krótko scharakteryzowano sposoby leczenia tej dolegliwości [2].

  • sympatektomia – jest to metoda chirurgiczna, polega na uszkodzeniu nerwów w układzie współczulnym. Stosowana od prawie 100 lat, zalecana jest w celu ograniczenia nadmiernego pocenia się stóp czy dłoni, które nie reaguje na mniej inwazyjne sposoby leczenia. Ograniczeniem dla tej metody jest często obserwowany wzrost wydzielania potu w innych częściach ciała [2].
  • substancje o działaniu antymuskarynowym – stosowane w terapii od 1950 roku, kiedy po raz pierwszy zauważono, że działaniem niepożądanym podczas leczenia wrzodów jest nadmierna suchość dłoni. Ograniczeniem dla tych substancji są ogólnoustrojowe działania niepożądane, takie jak suchość w jamie ustnej czy zaparcia [2].
  • toksyna botulinowa A – blokuje nerwy współczulne, prowadzące do gruczołów potowych. Metoda ta została po raz pierwszy zastosowana w 1994 roku. Jej ograniczeniami są między innymi wysoki koszt terapii, dyskomfort pacjenta spowodowany wieloma miejscami wstrzyknięć, jak również ograniczony czasowo skutek kliniczny (w przypadku okolicy pachowej to ok. 7–12 miesięcy, w przypadku dłoni 4–6 miesięcy) [2].

Czym się różni antyperspirant od dezodorantu?

Bardzo często konsumenci używają zamiennie obu powyższych nazw, uważając je za synonimy. Tymczasem są to dwie różne kategorie produktów. Antyperspiranty zawierają związki glinu lub cyrkonu i są odpowiedzialne za blokowanie wydzielania potu. Dezodoranty mają za zadanie neutralizować lub maskować nieprzyjemny zapach potu i są przeznaczone dla konsumentów, którzy nie mają problemu z nadmiernym poceniem, ale chcą czuć się świeżo [4]. Należy pamiętać, że żaden dezodorant nie będzie miał aktywności antyperspiracyjnej, natomiast antyperspiranty mogą wykazywać zarówno funkcje blokujące wydzielanie potu, jak i maskowanie lub neutralizowanie jego nieprzyjemnego zapachu [4, 5].

Jakie substancje w antyperspirantach są odpowiedzialne za blokowanie wydzielania potu?

Chyba najbardziej popularną substancją występującą w antyperspirantach, odpowiedzialną za ograniczenie wydzielania potu, jest hydroksychlorek glinu (ang. aluminum chlorohydrate, ACH), sól nieorganicznego polimeru kationowego, który jest klasyfikowany jako oktaedryczny kompleks zasadowego wodorotlenku glinu (ang. aluminum hydroxide), stabilizowany poprzez chlorki o charakterze anionowym w celu utrzymania rozpuszczalności w wodzie. Stosunek jonów glinu do jonów chlorkowych może być różny, tworząc hydroksychlorek glinu, hydroksydichlorek glinu (ang. aluminum dichlorohydrate) czy hydroksyseskwichlorek glinu (ang. aluminum sesquichlorohydrate). Inną substancją aktywną występującą w antyperspirantach, blokującą wydzielanie potu, jest kompleks uwodnionych, kwaśnych, kationowych soli chlorkowych cyrkonu (łac. zirconium, Zr), którego chemiczna nazwa to hydroksychlorek glinowo-cyrkonowy (ang. aluminum zirconium chlorohydrate). Substancja ta jest buforowana aminokwasem glicyną, która po pierwsze stabilizuje kompleks, a po drugie łagodzi kwaśny odczyn produktu, który może powodować podrażnienie skóry [4]. Obecnie stężenia związków glinu w antyperspirantach reguluje zarówno prawo europejskie, jak i amerykańskie – zgodnie z wytycznymi amerykańskiej Agencji Żywności i Leków (ang. Food and Drug Administration, FDA), stężenie ACH w formulacji kosmetycznej nie może być większe niż 25%, natomiast hydroksychlorku glinowo-cyrkonowego nie może być większe niż 20% [6]. Decyzją Komisji Europejskiej w kosmetykach produkowanych na terenie Unii Europejskiej stężenie hydroksychlorku glinowo-cyrkonowego oraz jego kompleksów z glicyną w antyperspirantach nie może przekraczać 20% [6, 7], a na opakowaniu kosmetyku musi pojawić się ostrzeżenie „Nie stosować na podrażnioną lub uszkodzoną skórę”. Dodatkowo, substancja ta nie może być stosowana w postaci spray’u (aerozolu) [7].

Stosowanie soli glinu w ograniczaniu wydzielania potu datuje się od 1916 roku, kiedy to Stillians zaobserwował, że aplikacja co 2–3 dni 25% roztworu wodnego sześciowodnego chlorku glinu hamuje nadmierne pocenie. Od tego czasu intensywnie analizowano działanie innych soli glinu, stosowanych miejscowo, jednak chlorek glinu nadal pozostaje najbardziej skutecznym związkiem w terapii nadpotliwości [2].

Jak dokładnie działają antyperspiranty?

Pierwsze antyperspiranty pojawiły się na rynku amerykańskim w 1919 roku [5]. Częściowo zobojętnione sole glinu lub cyrkonu są aplikowane w postaci kosmetycznej formulacji do ujścia przewodów potowych. W tym miejscu dochodzi do rozpuszczenia soli w pocie i dyfuzji do przewodu potowego. Podczas procesu dyfuzji sól reaguje ze składnikami potu, tworząc nierozpuszczalny wodorotlenek glinu, który blokuje wydostawanie się wydzieliny na powierzchnię skóry. Droga dyfuzji związku glinu do przewodu potowego zależy od stopnia neutralizacji soli glinu – przykładowo, chlorek glinu, który jest dostępny w Stanach Zjednoczonych w preparatach hamujących pocenie, wydawanych z przepisu lekarza, jest aplikowany na skórę bez zobojętniania i skutecznie blokuje ujścia przewodów potowych, co pozwala na jego aplikację co 2–3 dni. Podczas aplikacji tej substancji na skórę dochodzi jednak do wydzielania dużych ilości kwasu chlorowodorowego (HCl), który powoduje podrażnienie skóry w miejscu aplikacji [3].

Czy stosowanie antyperspirantów zwiększa ryzyko zachorowania na chorobę Alzheimera?

W latach sześćdziesiątych XX wieku przeprowadzono pojedyncze badanie, które wykazało, że w mózgach niektórych pacjentów cierpiących na chorobę Alzheimera stwierdzono ponadnormatywnie wysokie stężenia glinu. Jednak, po wielu latach doświadczeń, zgodnie z doniesieniami amerykańskiej Alzheimer’s Association, nie udało się powtórzyć tego badania, a tym samym potwierdzić słuszności uzyskanych wyników. Obecnie uważa się, że glin nie jest kluczowym czynnikiem ryzyka rozwoju choroby Alzheimera [4].

Czy stosowanie antyperspirantów zwiększa ryzyko zachorowania na nowotwór piersi?

W przeprowadzonym w 2001 roku pojedynczym badaniu stwierdzono, na podstawie wyników uzyskanych z udziałem psich komórek, że antyperspiranty zawierające glin powodują nowotwory piersi u ludzi. Od tego czasu nie tylko nie potwierdzono tej hipotezy, ale przeprowadzono wiele badań, których wyniki wskazywały na brak związku między stosowaniem antyperspirantów, a zachorowalnością na nowotwory piersi. Jednym z takich eksperymentów było badanie, w którym porównano grupę kobiet chorych na nowotwór piersi (54 osoby) z grupą kontrolną (50 zdrowych kobiet), gdzie z grupy kobiet zdrowych antyperspiranty stosowało 82%, a w grupie osób chorych 51,8%. Nie wykazano, aby stosowanie antyperspirantów wiązało się ze zwiększonym ryzykiem zachorowania na nowotwór piersi [6]. Podobne wyniki uzyskano w badaniach prowadzonych przez Fred Hutchinson Cancer Research Institute w 2002 roku (w badaniu brało udział 800 pacjentów) oraz w eksperymencie, którego wyniki opublikowano w 2003 roku w czasopiśmie European Journal of Cancer Prevention, w którym brało udział 437 pacjentów. Amerykańska agencja rządowa, National Cancer Institute (NCI) uznała, że obecnie nie istnieje żaden naukowy lub medyczny dowód na powiązanie stosowania produktów w okolicy pachowej z rozwojem nowotworu piersi. Wniosek ten poparła zarówno FDA, jak i American Cancer Society [4].

Warto pamiętać, że nawet jeśli antyperspiranty są stosowane dwa razy dziennie, nie hamują one całkowicie wydzielania potu w okolicach pach, powodując jedynie znaczną redukcję wydzielanej ilości tego płynu. Tego typu produkty stosowane są od ponad 70 lat i należy podkreślić, że na przestrzeni tego czasu nie wykazano, aby stosunek korzyści do ryzyka ich stosowania uległ jakimkolwiek negatywnym zmianom [4].

Pacjentom cierpiącym na nadmierną potliwość należy zalecić unikanie spożywania gorących napojów i umiar w zakładaniu ciepłych ubrań. W przypadku nadpotliwości antyperspirant może być aplikowany dwa razy dziennie (rano i wieczorem), można również rozważyć dwukrotne użycie preparatu, przy czym trzeba pamiętać, że przed kolejną aplikacją należy poczekać, aż poprzednia warstwa całkowicie wyschnie na skórze [5].

dr n. farm. Maria Żebrowska

mgr farm. Weronika Krzynówek

Piśmiennictwo:

  1. Wilke K., Martin A., Terstegen L., Biel S. S.: „A short history of sweat gland biology” International Journal of Cosmetic Science, 2007, 29, 169–179
  2. Lee K. Y. C., Levell N. J.: “Turning the tide: a history and review of hyperhidrosis treatment” Journal of the Royal Society of Medicine, 2013, 5, 1–4
  3. Swaile D. F., Elstun L. T., Benzing K. W.: “Clinical studies of sweat rate reduction by an over-the-counter soft-solid antiperspirant and comparison with a prescription antiperspirant product in male panelists” British Journal of Dermatology, 2012, 166, 22–26
  4. Abrutyn E. S.: “Antiperspirants and deodorants” W: “Cosmetic Dermatology: Products and Procedures” (wyd. John Wiley & Sons, 2016, str. 160–165)
  5. Draelos Z. D.: “Antiperspirants and the hyperhidrosis patient” Dermatologic Therapy, 2001, 14, 220–224
  6. Willhite C. C., Karyakina N. A., Yokel R. A., Yenugadhati N., Wisniewski T. M., Arnold I. M., Momoli F., Krewski D.: “Systematic review of potential health risks posed by pharmaceutical, occupational and consumer exposures to metallic and nanoscale aluminum, aluminum oxides, aluminum hydroxide and its soluble salts” Critical Reviews in Toxicology, 2014, 44, 1–80
  7. http://eur-lex.europa.eu/legal-content/PL/TXT/PDF/?uri=CELEX:32009R1223&from=PL

Podobne wpisy