11.2013 – „Depresja u pajentów w wieku podeszłym.”

listopad 2013, nr 87/65 online

 

   Depresja jest wśród osób starszych częstym problemem. Pomimo, że dotyka kilku osób na sto (a w placówkach opiekuńczych jej rozpowszechnienie dochodzi nawet do 40%) często pozostaje nierozpoznana. Szacuje się, że w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej jedynie 10% chorych uzyskuje odpowiednią pomoc. Jednym z powodów takiego stanu rzeczy jest nieco inny obraz kliniczny depresji w porównaniu z osobami młodszymi. Ponadto istnieje nieprawidłowe przekonanie, że depresja jest nierozłącznie związana z podeszłym wiekiem i w istocie jest immanentną częścią starości. Prowadzi to sytuacji w której wielu chorych nie otrzyma nigdy odpowiedniego rozpoznania ani leczenia (według powszechnego mniemania, iż na starość nie ma żadnego lekarstwa…). Depresję u osób starszych często traktuje się jako naturalne następstwo chorób somatycznych, często przewlekłych i nieuleczalnych.

 

 

 

   Nierozpoznana i nieleczona depresja niesie jednak za sobą poważne konsekwencje.  Podwaja ryzyko chorób układu krążenia, w tym ostrych incydentów wieńcowych, zwiększa śmiertelność (zarówno w drodze samobójstwa jak i w konsekwencji zaniechania leczenia chorób somatycznych), pogarsza efekty rehabilitacji. Osoby chorujące na depresję częściej korzystają z usług opieki zdrowotnej, uzależniają się od leków (uspokajających i nasennych), alkoholu. W następstwie nieleczonych stanów depresyjnych niejednokrotnie rozwija się niepełnosprawność starszych pacjentów, która prowadzi do konieczności korzystania z  dodatkowych form opieki oraz pogarszania się jakości życia zarówno samych chorych jak i ich opiekunów.

 

 

 

 

   Zapewnienie odpowiedniego leczenia powoduje, że remisję można uzyskać u około 80% chorych. W większości przypadków odpowiednie postępowanie terapeutyczne może rozpocząć lekarz podstawowej opieki zdrowotnej. Konsultacji i leczenia w warunkach specjalistycznej opieki psychiatrycznej wymagają jednak chorzy z ciężkimi, psychotycznymi epizodami depresji, chorobą afektywną dwubiegunową oraz pacjenci cierpiący na kilka różnych chorób oraz przyjmujący wiele leków. Opieka nad chorymi cierpiącymi na wiele różnych schorzeń wymaga często dobrej współpracy pomiędzy lekarzem podstawowej opieki zdrowotnej, psychiatrą oraz innymi specjalistami.

 

 

 

 

   Do najczęstszych objawów depresji w wieku podeszłym należą:

 

•    Utrzymujące się długotrwale poczucie smutku (ponad dwa tygodnie);
•    Poczucie spowolnienia;
•    Nadmierne zamartwianie się sprawami finansowymi;
•    Nadmierne zamartwianie się problemami zdrowotnymi;
•    Częsta płaczliwość;
•    Poczucie braku wartości,;
•    Poczucie braku jakiejkolwiek nadziei;
•    Zmiany masy ciała (zarówno chudnięcie jak i zwiększenie masy ciała);
•    Niepokój ruchowy;
•    Problemy ze snem (zarówno trudności z zaśnięciem, przebudzanie się w nocy oraz wczesne wybudzanie się);
•    Zaburzenia koncentracji uwagi;
•    Problem somatyczne takie jak bóle o niejasnej przyczynie czy zaburzenia ze strony układu pokarmowego.

 

   Należy pamiętać jednak, że osoby starsze często nie mówią wprost o obniżeniu nastroju, smutku, czy depresji. Często skarżą się na osłabienie, zmęczenie, brak energii, co powoduje, że wycofują się ze swoich dotychczasowych aktywności społecznych. Niejednokrotnie podkreślają nasilenie własnych dolegliwości somatycznych (np. bólu, duszności, sztywności stawów) usprawiedliwiając ograniczenie swojej obecności wśród ludzi.

 

 

 

 

   Rozpoznanie depresji u osób w wieku podeszłym stawia się w oparciu o te same kryteria diagnostyczne co u osób młodszych. Kryteria diagnostyczne ICD 10 dla epizodu depresji zostały zebrane w tabeli 1.

   W Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób (ICD 10) objawy depresji zostały podzielone na dwie grupy:

 

1.    objawy podstawowe, osiowe;
2.    objawy dodatkowe.

 

   Aby rozpoznać epizod depresji powinny być obecne przynajmniej dwa z trzech następujących objawów:

 

1) obniżony nastrój,
2) spadek energii/męczliwość
3) utrata zainteresowań, zadowolenia lub anhedonia.

 

   Jak łatwo zauważyć smutek, najbardziej kojarzący się nam wszystkim z depresją wcale nie musi być obecny. Istotny jest natomiast czas utrzymywania się objawów, ich uporczywość. Epizod depresji możemy rozpoznać dopiero wówczas, gdy wystarczająca liczba objawów utrzymuje się minimum dwa tygodnie. Istotne jest, aby w tym okresie objawy utrzymywały się przez większość czasu oraz aby ich nasilenie zdecydowanie różniło się od stanu „normalnego”, typowego dla danej osoby.

   Epizod depresji może mieć nasilenie: lekkie, umiarkowane lub ciężkie

1.    Epizod lekki:
•    Obecne 2 objawy osiowe
•    Przynajmniej 4 objawy depresyjne (podstawowe + dodatkowe)

 

2.    Epizod umiarkowany
•    Obecne 2 objawy osiowe
•    Przynajmniej 6 objawów depresyjnych (podstawowe + dodatkowe)

 

3.    Epizod ciężki
•    Obecne wszystkie objawy osiowe
•    Przynajmniej 5 objawów dodatkowych
•    Dalszy podział w zależności od obecności objawów psychotycznych

   Epizod depresji u osób w wieku podeszłym najczęściej jest kolejnym epizodem w przebiegu zaburzenia depresyjnego nawracającego, które rozpoczyna się zwykle w 4 – 5 dekadzie życia, u części pacjentów jednak pierwszy epizod depresji występuje dopiero w wieku podeszłym. Często jest wówczas jednym z objawów naczyniowego uszkodzenia mózgu czy rozpoczynającego się procesu neurodegeneracyjnego. Należy jednak pamiętać o epizodach depresji w przebiegu choroby afektywnej dwubiegunowej (CHAD) oraz uporczywych zaburzeniach depresyjnych o niezbyt dużym nasileniu, ale za to trwających często latami (dystymia). Dość często u osób wieku podeszłym możemy postawić rozpoznanie organicznych zaburzeń nastroju, gdy stany depresyjne występują w przebiegu schorzeń somatycznych takich jak zaburzenia hormonalne, stany niedoborowe czy naczyniowe uszkodzenie OUN. W tych przypadkach należy jednak wykazać związek przyczynowo-skutkowy. Nie wystarczy powiedzieć, że skoro pacjent przeszedł udar 2 lata temu, to obecna depresja trwająca od miesiąca jest jego konsekwencją.

 

 

 

   Dla wielu z nas depresja jest jedynie naturalną konsekwencją przykrych wydarzeń życiowych. Gdyby to jednak było prawdą, wszyscy byśmy musieli przeżywać epizody depresyjne, bo każdy z nas w przebiegu swojego życia doświadcza różnych sytuacji wywołujących stres. Tak się jednak nie dzieje, nie każda rozpacz czy żałoba to depresja, chociaż utrata bliskich osób, pracy, statusu społecznego może do depresji doprowadzić. W wielu przypadkach depresja pojawia się bez wyraźnej przyczyny. Pacjenci niejednokrotnie mówią, że  powinni być szczęśliwi, niczego im nie brakuje, że nie wiedzą jaką przyczynę ma ich zły stan psychiczny. W istocie depresja jest psychologicznym odzwierciedleniem biologicznych zmian w obrębie mózgu i pod tym względem podobna jest do innych chorób somatycznych takich jak np. cukrzyca czy astma. Na jej przebieg mają wpływ fizjologiczne zmiany występujące w ośrodkowym układzie nerwowym w procesie starzenia, patologie OUN, choroby ogólnoustrojowe czy leki lub substancje psychoaktywne jakie się aktualnie przyjmuje. Czynniki psychologiczne, społeczne, chociaż bardzo istotne, nie są niezbędne do tego aby depresja się pojawiła.

 

 

 

 

   Wraz z wiekiem człowiek doświadcza różnych trudnych przeżyć związanych ze stratami jakich doznaje. Utrata niezależności, zdrowia, zdolności do poruszania się, długoletniej kariery czy kogoś kogo się kocha będzie w naturalny sposób bolesna. Przeżywanie smutku, żałoby w takich sytuacjach jest normalne i zdrowe. Czym innym jest jednak przeżywanie smutku, nawet długotrwałe, a czym innym utrata wszelkiej nadziei czy odczuwania przyjemności, co skutkuje pojawieniem się myśli  dotyczących własnej śmierci czy wręcz  tendencji samobójczych.

   Różnicowanie pomiędzy depresją a żałobą nie jest proste. Oba stany posiadają wiele wspólnych objawów. W przebiegu żałoby pojawia się wiele emocji, na zmianę mogą występować dobre i złe dni. Nawet w najtrudniejszym okresie żałoby mogą pojawić się chwile odczuwania przyjemności czy szczęścia. W przypadku depresji poczucie pustki i braku nadziei jest ciągłe.  Ponadto często pojawia się wszechogarniające poczucie winy, myśli o śmierci i umieraniu, poczucie braku jakiejkolwiek nadziei czy braku wartości. U pacjentów depresyjnych możemy zaobserwować spowolnienie mowy, spowolnienie ruchów całego ciała, trudności w funkcjonowaniu w pracy, szkole czy domu. W skrajnych przypadkach chorzy mogą słyszeć dźwięki  lub widzieć rzeczy, osoby, których nikt inny nie dostrzega. Mówimy wtedy o objawach psychotycznych w przebiegu depresji.

 

 

 

 

   U osób młodszych występowanie depresji często wiąże się z czynnikami genetycznymi, rodzinnymi. W przypadku osób starszych są one jednak mniej istotne. Duże znaczenie przypisuje się natomiast stanowi zdrowia somatycznego. Depresja jest bowiem często powikłanie wielu typowych dla wieku podeszłego chorób. Warto podkreślić, że stany depresyjne mogą być wywołane zarówno psychologiczną reakcją związaną z wystąpieniem przewlekłej choroby, jak i być bardziej biologicznym następstwem wpływu chorób somatycznych na funkcjonowanie mózgu. Właściwie każda przewlekła choroba, związana z odczuwaniem bólu, powodująca ograniczenie sprawności lub stanowiąca zagrożenie życia może prowadzić do rozwoju depresji lub jej nawrotu, czy pogorszenia dotychczasowego przebiegu (w przypadku osób cierpiących na zaburzenie depresyjne wcześniej, w okresie przed ujawnieniem się choroby). Wśród chorób związanych z wystąpieniem depresji należy wymienić:

a)    Przewlekłe infekcje (WZW typu C, infekcja HIV, borelioza)
b)    Choroby naczyniowe ośrodkowego układu nerwowego (OUN) (np. stan po udarze mózgu)
c)    Choroba wieńcowa
d)    Choroba nowotworowa
e)    Choroby zwyrodnieniowe OUN (ch. Parkinsona, ch. Alzheimera)
f)    Cukrzyca
g)    Zaburzenia endokrynologiczne (np. choroby tarczycy, przysadki, nadnerczy)
h)    Stany niedoborowe (np. niedobór witaminy B12, D)
i)    Choroby autoimmunologiczne (toczeń układowy, stwardnienie rozsiane)
j)    Choroby układu oddechowego (przewlekła obturacyjna choroba płuc, zespół bezdechu nocnego)

 

   Lista ta nie wyczerpuje jednak wszystkich chorób związanych z wystąpieniem zaburzeń nastroju. Do tego w patogenezie depresji nie należy pominąć psychotropowego wpływu „leków somatycznych”.

 

 

 

 

   Objawy depresji mogą być objawami ubocznymi  wielu przyjmowanych przez pacjentów leków i to zarówno tych przepisywanych przez lekarzy jak i kupowanych bez recepty (OTC). Ryzyko wystąpienia depresji jako objawu ubocznego rośnie wraz liczbą przyjmowanych przez chorych medykamentów. Osoby starsze są tu szczególnie predysponowane, ze względu na związane ze starzeniem organizmu zmiany metaboliczne oraz zwykle bogatą współchorobowość. Wśród  leków mogących mieć wpływ na przebieg depresji należy wymienić:

 

a) Leki stosowne w leczeniu nadciśnienia tętniczego (klonidyna, metyldopa, rezerpina, inhibitory konwertazy angiotensyny, niejednoznaczne dane dotyczą też beta-blokerów i blokerów kanału wapniowego)
b) Leki obniżające poziom cholesterolu (statyny)
c) Leki hormonalne (sterydy nadnerczowe, hormonalna terapia zastępcza (HTZ)  leczenie hormonalne w nowotworach sutka, chorobach prostaty)
d) Leki przeciwparkinsonowskie
e) Niektóre antybiotyki (szczególnie fluorowane chinolony)
f) Leki zmniejszające wydzielanie kwasu w żołądku (ranitydyna, cymetydyna)
g) Niektóre leki stosowane w chemioterapii (winkrystyna, winblastyna)

 

   Lista ta nie wyczerpuje jednak wszystkich „podejrzanych” leków, gdyż u osób wrażliwych praktycznie każdy przyjmowany preparat może być podejrzany. Jeśli  objawy depresyjne zaczynają  się po rozpoczęciu leczenia nowym lekiem zawsze trzeba o tym fakcie porozmawiać z lekarzem.
W wielu przypadkach osoby z depresją, u których pojawia się lęk, napięcie czy problemy z zaśnięciem próbują „samoleczenia” alkoholem.

 

 

 

 

   Spożywanie alkoholu jest niestety dosyć powszechnym sposobem „radzenia sobie” ze stresem życia codziennego. Pozwala na chwilę zapomnieć o bólu, chorobie, samotności. Wiele osób spożywa alkohol również jako środek nasenny. O ile niewielkie ilości alkoholu mogą mieć korzystny wpływ na nasze zdrowie, o tyle przewlekłe nadużywanie alkoholu może spowodować liczne problemy natury zdrowotnej, zarówno somatycznej jak i psychiatrycznej. Przewlekłe nadużywanie alkoholu może doprowadzić do wystąpienia zaburzeń nastroju, drażliwości, trwałych zmian charakteru czy zespołu zależności alkoholowej. Należy podkreślić, że alkohol wchodzi w liczne interakcje z przyjmowanymi przez chorych lekami, co może dodatkowo komplikować problemy zdrowotne.

   Oprócz alkoholu w ramach „samoleczenia” pacjenci depresyjni wykorzystują leki przeciwbólowe oraz środki nasenne i uspokajające. Ich nadużywanie może jednak prowadzić do niebezpiecznych sytuacji takich jak uzależnienie (z różnymi konsekwencjami), upadki, zaburzenia świadomości, które jeśli występują dość często, mogą być błędnie rozpoznawane jako otępienie.

 

 

 

 

   Problemy z pamięcią, koncentracją, gorsze radzenie sobie w życiu codziennym, zaniedbywanie swoich obowiązków, apatia, spowolnienie psychoruchowe mogą być u osób starszych zarówno objawami depresji jak i rozwijającego się otępienia. Pomimo licznych podobieństw możemy zaobserwować pewne różnice. Zostały one zebrane w tabeli 2. Należy jednak podkreślić, że objawy otępienia i depresji mogą występować równocześnie. Jedna choroba drugiej nie wyklucza.
 

 

 

 

 

   Leczenie depresji u osób w wieku podeszłym w większości przypadków jest równie skuteczne co u osób młodszych. W zaplanowaniu odpowiedniego postępowania należy uwzględnić:

a)    Metody biologiczne (farmakoterapia, terapia elektrowstrząsowa);
b)    Metody psychoterapeutyczne (psychoedukacja, psychoterapia wspierająca, terapia behawioralno-poznawcza);
c)    Interwencje psychospołeczne (pomoc społeczna, wsparcie osób bliskich).

 

   Leczenie depresji zwykle możemy prowadzić w domu pacjenta. W sytuacjach szczególnych: gdy występują myśli i tendencje samobójcze, objawom towarzyszą zaburzenia funkcji poznawczych (podejrzenie otępienia), objawy psychotyczne, podejrzewamy nadużywanie leków czy alkoholu, oraz w sytuacji gdy chory nie ma wystarczającego wsparcia ze strony bliskich należy rozważyć hospitalizację.

   Leczenie depresji możemy podzielić przynajmniej na dwa etapy:

 

1.    Leczenie epizodu depresji;

2.    Leczenie podtrzymujące, zapobiegające wystąpieniu kolejnego nawrotu.

 

   Podczas wyboru leku powinniśmy się kierować profilem oraz  nasileniem objawów choroby, możliwością wystąpienia interakcji lekowych oraz możliwych działań niepożądanych. Zwykle jako leki pierwszego rzutu stosowane są inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny (SSRI). Ze względu na potencjał wchodzenia w interakcje lekowe oraz okres półtrwania najchętniej wybierane są sertralina i citalopram, a w ostatnich latach również escitalopram. Podczas rozpoczynania terapii należy poinformować pacjentów i ich rodziny o fakcie, że efektu przeciwdepresyjnego możemy się spodziewać dopiero po kilku tygodniach leczenia (zwykle 3-4, ale u osób starszych okres ten może być nawet dłuższy). Dobrze jest też uprzedzić pacjenta o możliwym nasileniu się somatycznych objawów lęku  na początku leczenia.

   W sytuacjach szczególnych, gdy w obrazie klinicznym dominuje bezsenność i niepokój na początku leczenia warto rozważyć mianserynę, mirtazapinę czy trazodon. Moklobemid jest natomiast zalecany przy cechach „atypowości” epizodu, takich jak nadmierna senność w ciągu dnia i wzmożone łaknienie. U chorych o niezbyt nasilonych objawach depresji oraz wyraźnym lęku warto jako opcję terapeutyczną rozważyć tianeptynę. Lek ten jest bezpieczny u osób z chorobami somatycznymi i ma stosunkowo niedużo interakcji.

   Leki o podwójnym mechanizmie działania – serotoninowo noradrenergicznym (SNRI)  (wenlafaksyna, duloksetyna) oraz leki trójcykliczne (TCA) mają zastosowanie u pacjentów starszych jedynie jako leki kolejnego wyboru. Zaletą ich jest wysoka skuteczność, ale wadą wyraźnie gorszy niż SSRI profil bezpieczeństwa. SNRI mogą wywoływać trudne do leczenia zwyżki ciśnienia tętniczego oraz  problemy z oddawaniem moczu (uwaga na rozrost gruczołu krokowego). TCA niekorzystnie wpływają na przekaźnictwo mięśnia sercowego, przez co zwiększają ryzyko groźnych dla życia zaburzeń rytmu serca.

   Dawkowanie leków SSRI jest podobne jak u osób młodszych. Zwykle zaczynamy jednak od nieco niższych dawek początkowych, by stopniowo je podnieść do dawek terapeutycznych, monitorując na bieżąco bezpieczeństwo stosowania leków. Bardzo ważny jest odpowiednio długi czas przyjmowania leków przeciwdepresyjnych. Na pierwsze efekty terapii zaleca się oczekiwanie przynajmniej 2-4 tygodni.

   W przypadku nieskuteczności leczenia pierwszego rzutu można rozważyć następujące strategie:

a) Zmiana na inny lek z grupy SSRI;
b) Zmiana na lek z grupy leków o działaniu serotoninowo-noradrenergicznym (SNRI), takich jak wenlafaksyna, duloksetyna, milnacipram (obecnie niedostępny na rynku polskim);
c) Augmentacja dotychczasowego leczenia przeciwdepresyjnego przy pomocy: soli litu, buspironu, bupropionu czy leków przeciwpadaczkowych;
d) Terapia kombinowana SSRI plus mianseryna/mirtazapina (uwaga na ryzyko zespołu serotoninowego);
e) Potencjalizacja leczenia przeciwdepresyjnego lekiem przeciwpsychotycznym (flupentyksol, sulpiryd, amisulpryd, kwetiapina, olanzapina, risperidon).

 

   Stosowanie leków przeciwpsychotycznych jest szczególnie istotne w depresji psychotycznej, gdy typowym objawom zespołu depresyjnego towarzyszą nieprawdziwe sądy (urojenia zgodne lub niezgodne z nastrojem) oraz doznania omamowe.

 

 

 

 

   Po ustąpieniu pierwszego epizodu powinniśmy zaproponować pacjentowi tak zwane leczenie konsolidujące poprawę. Obecnie uważa się, że zastosowane leki oraz dawki powinny być takie same jak w leczeniu epizodu. Zalecany przez większość ekspertów czas trwania takiego leczenia to minimum 6 miesięcy liczone od momentu wystąpienia pełnej poprawy.

   W przypadku pacjentów po kolejnym epizodzie mówimy o leczeniu zapobiegającym nawrotom. Proponowany czas trwania leczenia zapobiegającego po 2 epizodzie to 12-18 miesięcy, w przypadku trzeciego epizodu 18-36 miesięcy, a w przypadku większej liczby dotychczasowych epizodów rozważa się leczenie bezterminowe.

 

 

 

 

   Do metod pozafarmakologicznych pomocnych w leczeniu depresji oraz zapobieganiu jej nawrotom należą:

•    Wsparcie osób bliskich, rodziny, przyjaciół
•    Uczestniczenie w grupach wsparcia/samopomocy
•    Psychoterapia

 

   Osoby starsze, podobnie jak młodsze, mogą odnieść korzyści z psychoterapii. Metoda ta może być alternatywą dla farmakoterapii w przypadku epizodów o łagodnym nasileniu (prawdopodobnie również o nasileniu umiarkowanym) u pacjentów, którzy odnoszą się niechętnie do przyjmowania leków. Psychoterapia może być skuteczna również w zapobieganiu nawrotom. Istnieją doniesienia, że terapia łączona: farmakoterapia plus terapia behawioralno-poznawcza oraz farmakoterapia plus terapia interpersonalna są bardziej skuteczne w zapobieganiu nawrotu depresji niż sama farmakoterapia.

 

   Istnieją doniesienia, że jednym z motorów rozwoju depresji w wieku podeszłym jest brak tzw. pozytywnych wzmocnień. Osoby starsze wycofują się z wielu aktywności, rzadziej uczestniczą w życiu towarzyskim, niechętnie wychodzą z domu. W związku z tym rzadziej „coś im się uda zrobić dobrze”, rzadziej są chwaleni, rzadziej czują się „ważni”. Gdy połączy się to z utrwalonymi schematami poznawczymi – pojawia się depresja. Stąd wydaje się niezmiernie istotne, aby chorych zachęcać do podejmowania nowych aktywności oraz wspólnie z nimi oceniać efekty takiego postępowania. Pacjenci, którzy w trakcie leczenia zaczynają uczęszczać na zorganizowane pod opieką instruktora zajęcia fizyczne  (fitness, yoga, tai chi) rzadziej doświadczają nawrotu choroby. Bardzo dobrą ofertę dla seniorów stanowią również uniwersytety trzeciego wieku, kluby seniora, sanatoria czy inne formy grupowego spędzania wolnego czasu. Dzięki takim aktywnościom można skupiać się na bieżących doświadczeniach oraz tworzyć plany na przyszłość.

 

 

 

   Depresja w wieku podeszłym związana jest często z obecnością chorób somatycznych, w tym w szczególności chorób układu krążenia oraz przewlekłego bólu. Zachowanie „zdrowego stylu życia” w średnim wieku może zapobiegać rozwojowi depresji w wieku podeszłym. Szczególne znaczenie ma tu kontrola „naczyniowych czynników ryzyka” takich jak nadciśnienie, zaburzenia lipidowe, nadmierna masa ciała, palenie tytoniu, zła dieta. Niezmiernie ważna jest również regularna aktywność fizyczna oraz dbanie o utrzymywanie odpowiedniej sieci społecznej, która wraz z wiekiem ma tendencję do ograniczania się.

 

 

 

 

• Depresja u osób starszych może być trudna do rozpoznawania, bo jej objawy (apatia, ciągłe zmęczenie, problemy z pamięcią) są podobne do typowych problemów związanych z wiekiem.
• Pacjenci często skarżą nie na nietypowe dolegliwości somatyczne, bóle, zaburzenia pamięci oraz występowaniem tych dolegliwości tłumaczą wycofanie się z różnych aktywności.
• Samotność, izolacja, problem rodzinne mogą być czynnikami, które wywołują  I podtrzymują depresję.
• Kliniczna depresja powinna być leczona podobnie jak u osób młodszych.
• Leczenie depresji u osób starszych jest skuteczne, możliwe jest uzyskanie pełnej remisji, należy jednak  stosować leki  w dawkach terapeutycznych oraz pamiętać o tym, że odpowiedź na leczenie jest odroczona zwykle o kilka tygodni.
• Należy pamiętać o działaniach pozafarmakologicznych: psychoterapii, zapewnieniu odpowiedniego wsparcia, pozytywnych wzmocnień oraz aktywności fizycznej.

Piśmiennictwo:
Baldwin R.C, Chiu E., Katona C., Graham N.; Guidelines on Depression in Older People: Practising the Evidence. Martin Dunitz 2002
Francis JL, Kumar A. Psychological treatment of late-life depression. Psychiatr Clin North Am. 2013 Dec;36(4):561-75.
Gleason OC, Pierce AM, Walker AE, Warnock JK. The two-way relationship between medical illness and late-life depression. Psychiatr Clin North Am. 2013Dec;36(4):533-44.
Kok RM. What is the role of medications in late life depression? Psychiatr Clin North Am. 2013 Dec;36(4):597-605.
McCall WV, Kintziger KW. Late life depression: a global problem with few resources. Psychiatr Clin North Am. 2013 Dec;36(4):475-81.
Mura G, Carta MG. Physical activity in depressed elderly. A systematic review. Clin Pract Epidemiol Ment Health. 2013 Jul 12;9:125-35.
Sobów T.; Praktyczna psychogeriatria rozpoznawanie i postępowanie w zaburzeniach psychicznych u chorych w wieku podeszłym. Wydawnictwo Continuo 2010
Vu NQ, Aizenstein HJ. Depression in the elderly: brain correlates, neuropsychological findings, and role of vascular lesion load. Curr Opin Neurol. 2013 Dec;26(6):656-61.