11.2011 – „Zmęczenie oczu.”

listopad 2011, nr 63/41 online

 

ZMĘCZENIE OCZU

 

   Przewlekłe i nadmierne obciążanie narządu wzroku związane z pracą zawodową, nauką, a nawet sposobami spędzania wolnego czasu może powodować dolegliwości składające się na efekt określany jako „zmęczenie oczu”. Znajomość czynników wpływających na komfort pracy wzrokowej, zarówno tych zależnych od otoczenia, jak i wynikających ze stanu narządu wzroku, umożliwia wdrożenie wielokierunkowych działań ograniczających negatywne następstwa zbyt intensywnego wysiłku. Problemu nie należy bagatelizować, a konieczność skutecznej ochrony oczu przed zmęczeniem dotyczy osób w każdym wieku.

   Pod określeniem „zmęczenie oczu” kryje się cały szereg dolegliwości, kojarzonych zwykle z wytężonym wysiłkiem wzrokowym, szczególnie podczas wielogodzinnej pracy przed ekranem komputera lub innym monitorem (używa się wówczas określenia computer vision syndrome), oraz podczas długotrwałego czytania, nauki, prowadzenia pojazdu, oglądania telewizji, szycia itp. Czynności tego typu mogą powodować uczucie wzmożonego napięcia, bólu gałek ocznych, suchości i pieczenia oczu, wrażenie ciała obcego, piasku pod powiekami, ciężkości powiek, zaburzenia ostrości widzenia (czasem przemijające po kilkakrotnym mrugnięciu, u innych osób odczuwalne przy spoglądaniu na przedmioty znajdujące się w różnej odległości), podwójne widzenie, bóle głowy, pleców, karku i ramion, pogorszenie koncentracji uwagi. W badaniu można stwierdzić zaczerwienienie oczu, łzawienie, zapalenie brzegów powiek, wzmożone napięcie akomodacji. Problem dotyka zarówno ludzi młodych, aktywnych zawodowo, jak też osób w starszym wieku, a coraz częściej również dzieci. Z drugiej strony, nie wszystkie osoby narażone na duży wysiłek wzrokowy odczuwają tego typu dolegliwości, a ich charakter i nasilenie bywają indywidualnie zróżnicowane, na co mogą mieć wpływ różnorodne czynniki.

 

 

Czynniki zewnętrzne:
1. długotrwała praca wzrokowa, szczególnie z bliskiej odległości, bez regularnych przerw;
2. niewłaściwe oświetlenie miejsca pracy (zarówno zbyt jasne, jak i nadmiernie przyciemnione);
3. niewłaściwe ustawienie pola pracy wzrokowej (np. ekranu monitora);
4. przebywanie w otoczeniu o dużym zadymieniu, zapyleniu, w pomieszczeniach klimatyzowanych, zbyt suchych lub nadmiernie wilgotnych.

 

Czynniki zależne od stanu narządu wzroku i ogólnego stanu zdrowia:
1. zespół suchego oka (ZSO);
2. wada refrakcji (nadwzroczność, krótkowzroczność, astygmatyzm), szczególnie nie wyrównana lub źle skorygowana;
3. starczowzroczność (presbyopia);
4. zaburzenia widzenia obuocznego;
5. zaburzenia konwergencji;
6. alergiczne choroby powierzchni oka, zapalenia brzegów powiek i inne choroby powierzchni oka;
7. zaburzenia osadzenia i ruchomości gałek ocznych (wytrzeszcz, zez);
8. ogólne osłabienie, przemęczenie.

 

 

   „Zmęczenie oczu” jest problemem coraz częściej skłaniającym chorych do szukania pomocy u okulisty. Nie ma uniwersalnego sposobu lub środka farmakologicznego pozwalającego całkowicie wyeliminować tego typu dolegliwości, jednak korzystny efekt można uzyskać poprzez poprawę stanu i funkcjonowania narządu wzroku oraz zmniejszenie negatywnego oddziaływania warunków otoczenia (z uwzględnieniem specyfiki długotrwałej pracy wzrokowej z bliskiej odległości).

Badanie okulistyczne pozwala na zdiagnozowanie istniejących zaburzeń narządu wzroku, dlatego jest zalecane co 1-2 lata u osób przewlekle narażonych na wytężony wysiłek wzrokowy lub rozpoczynających pracę zawodową z tym związaną. W efekcie możliwe jest podjęcie różnorodnych działań poprawiających komfort pracy wzrokowej:

 

• skorygowanie istniejącej wady refrakcji;
• korekcja presbyopii (starczowzroczności) wynikającej z osłabiającej się z wiekiem zdolności akomodacji soczewki; moc szkieł okularowych do bliży uwzględnia odległość wymaganą do pracy wzrokowej (bywa inna np. do czytania z 33-40 cm, do pracy przy komputerze z 45-70 cm, czy do zajęć z użyciem narzędzi trzymanych w wyciągniętej ręce), a także stwierdzoną wadę refrakcji, indywidualne wymagania pacjenta itp.;
• w przypadku zaburzeń widzenia obuocznego i dwojenia związanego np. z zezem ukrytym (forią), nieprawidłową funkcją mięśni gałkoruchowych – próba doboru szkieł korekcyjnych, zastosowania szkieł pryzmatycznych lub nawet leczenia zabiegowego.
• określenie przyczyn i właściwe leczenie ZSO. Nasilenie uczucia pieczenia, podrażnienia oczu i pogorszenie ostrości obrazu może być skutkiem zwiększonego wysychania powierzchni oka podczas pracy wzrokowej. Jest to min. rezultat spowolnienia odruchu mrugania (z ok. 22- 24 mrugnięć/min. w normalnych warunkach do 5-7/ min., a nawet do 1/minutę przy intensywnej koncentracji wzroku). Jednoczesne ustawienie oczu na wprost, np. podczas jazdy samochodem lub w kierunku zbyt wysoko umieszczonego ekranu, wymusza uniesienie powieki górnej i dodatkowo zwiększa ekspozycję powierzchni oka na wysychanie. Przewlekłe nadmierne wysychanie może ponadto nasilać objawy alergicznych chorób powierzchni oka, co z kolei sprzyja zaburzeniom filmu łzowego i dodatkowo zwiększa uczucie zmęczenia oczu. Dlatego podczas pracy wzrokowej zaleca się:
• zachowanie właściwej częstości mrugania zapewniającej regularne rozprowadzanie filmu łzowego i usuwanie drobnych zanieczyszczeń z powierzchni oka;
• ustawianie gałek ocznych nieznacznie ku dołowi podczas długotrwałej pracy z bliskiej odległości (podobnie jak podczas czytania książki trzymanej w rękach), co powoduje obniżenie powiek, a tym samym zmniejsza nieosłoniętą powierzchnię oka i częściowo niweluje nadmierne parowanie filmu łzowego;
• stosowanie co kilka godzin preparatów sztucznych łez, najlepiej nie zawierających konserwantów.

 

   Niestety, pewnych zaburzeń, np. utrwalonego niedowidzenia, nieprawidłowości widzenia obuocznego, nie jesteśmy w stanie całkowicie wyeliminować, przez co zmęczenie oczu może pojawiać się szybciej i być bardziej nasilone. Dlatego równie ważne jest wykluczenie niekorzystnych czynników zewnętrznych, co dotyczy zresztą każdej osoby narażonej na przemęczenie oczu.

   Zapewnienie optymalnych warunków do pracy wzrokowej, szczególnie przed ekranem komputera, obejmuje kilka aspektów:

 

• Ograniczanie czasu spędzanego przed monitorem oraz regularne przerwy (!). Najbardziej efektywny odpoczynek zapewniający rozluźnienie akomodacji oka uzyskuje się poprzez krótkotrwałe, ale częste oderwanie oczu od patrzenia na ekran, np. według reguły 20/20/20 (co 20 minut popatrz przez co najmniej 20 sekund na odległość 20 stóp = ok. 6 m). Inna zasada: w ciągu 1-2 godzin pracy przy komputerze należy przez 10-15 minut wykonywać inne zajęcie, najlepiej związane z patrzeniem na dalszą odległość. Efekt: zmniejszenie uczucia napięcia oczu, poprawa koncentracji na wykonywanej pracy, a dzięki zmianie pozycji ciała- także odpoczynek dla układu mięśniowego.
• Zachowanie zalecanej odległości oczu od ekranu komputera (ok. 45- 70 cm). Zbyt bliska odległość zwiększa wysiłek akomodacji, a przy długotrwałej pracy wzrokowej może czasem powodować utrzymujący się skurcz akomodacji skutkujący uczuciem napięcia oczu, bólami głowy, a nawet zaburzeniami ostrości widzenia przy przenoszeniu wzroku na inne odległości.
• Ustawienie monitora na odpowiedniej wysokości (ok. 15º poniżej linii oczu) – sprzyja obniżeniu gałek ocznych i powiek, zmniejszając powierzchnię parowania łez i nadmierne wysychanie oczu.
• Ustawienie krzesła i biurka na odpowiedniej wysokości – zapobiega dolegliwościom bólowym ze strony układu mięśniowego i kostno – stawowego.
• Odpowiednie oświetlenie miejsca pracy (dla pracy przy komputerze – około połowa normalnego natężenia światła dla pomieszczeń). Niekorzystne jest zarówno oświetlenie zbyt jasne, jak też nadmiernie przyciemnione.
• Zapewnienie dobrej jakości obrazu poprzez wyeliminowanie odblasków na powierzchni ekranu (odpowiednie ustawienie monitora względem źródeł światła, regularne oczyszczanie powierzchni z kurzu), dobór parametrów monitora do warunków otoczenia, zastosowanie szkieł okularowych z powłoką antyrefleksyjną zmniejszającą odbicie światła od powierzchni soczewki.

 

   Istotnym problemem staje się w obecnych czasach występowanie objawów zmęczenia oczu u dzieci, które od pierwszych lat życia (znacznie powszechniej, niż ich rodzice w dzieciństwie) korzystają z komputerów i oglądają telewizję, a w wieku szkolnym dodatkowo wiele godzin w ciągu doby spędzają na pracy wzrokowej podczas nauki. Od pierwszych lat życia należy kształtować właściwe nawyki związane z tego typu zajęciami, tym bardziej, że dziecko zwykle nie zwraca uwagi na wiele ważnych czynników. Zalecenia w tym zakresie nie odbiegają zasadniczo od wskazówek kierowanych do dorosłych.

 

• Badanie okulistyczne u dziecka- pozwoli wykluczyć zaburzenia widzenia i ewentualnie skorygować wadę refrakcji. Nie skorygowana nadwzroczność, nawet przy dobrej ostrości widzenia, może powodować uczucie napięcia oczu i bóle głowy.
• Kontrolowanie czasu i regularne przerwy (minimum 10 minut w ciągu godziny spędzonej przed ekranem).
• Dostosowanie miejsca, w którym dziecko spędza czas przy biurku lub przed komputerem do jego wieku i wzrostu (dobór wysokości krzesła i biurka, zapewnienie oparcia dla stóp, umieszczenie monitora w odpowiedniej odległości od oczu i na wysokości umożliwiającej kierowanie spojrzenia nieznacznie ku dołowi). Przy biurku dostosowanym dla osoby dorosłej, małe dziecko będzie zmuszone unosić głowę, spoglądać na wprost lub nawet ku górze, a ponadto będzie miało trudności z dosięgnięciem klawiatury. Może to skutkować zarówno nadmiernym wysychaniem powierzchni oczu, jak też bólami szyi, pleców i barków. Podobny efekt występuje podczas oglądania telewizji w pozycji leżącej przed ekranem.
• Łagodne natężenie oświetlenia otoczenia, wyeliminowanie refleksów z monitora – zapewni dobrą jakość obrazu.

 

   Wprowadzanie do powszechnego użytku komputerów oraz innych urządzeń wyposażonych w monitor i wymagających stałej koncentracji wzroku, sprawia, że nie tylko podczas pracy, ale także w czasie przeznaczonym na odpoczynek „zmuszamy” narząd wzroku do intensywnego wysiłku. W rezultacie coraz częściej mamy do czynienia z problemem zmęczenia oczu. Dlatego koniecznością staje się wielokierunkowe postępowanie zapewniające dogodne warunki pracy wzrokowej i możliwie najlepszą kondycję narządu wzroku. Stwierdzono, że wdrożenie przedstawionych powyżej zaleceń pozwala skutecznie, a zarazem w prosty sposób wpływać na złagodzenie dolegliwości wywołanych wysiłkiem wzrokowym, przez co zyskujemy nie tylko poprawę komfortu codziennego życia, ale także większą efektywność wykonywanej pracy.

dr n. med. Aneta Baryluk
specjalista chorób oczu

 

fot. dreamstime.com