11.2010 – „Naturalne antybiotyki.”

listopad 2010, nr 51/29 online

 

NATURALNE ANTYBIOTYKI

 

 

   Przypadek sprawił, że w 1928 roku Aleksander Fleming odkrył działanie penicyliny. Zanieczyszczenie pleśnią podłoża zawierającego kultury bakterii zahamowało ich wzrost. Już prawie stulecie upłynęło od tego przełomowego odkrycia, a jednak nadal nie umiemy zwalczyć niektórych szczepów bakterii, co więcej, tych opornych szczepów przybywa. Mimo, iż w lecznictwie przeważają antybiotyki syntetyczne i półsyntetyczne, należy pamiętać, że to związki pochodzenia naturalnego dały im początek. Obecnie nauka powraca do źródeł w poszukiwaniach związków hamujących wzrost drobnoustrojów. Cechą charakteryzującą wszystkie antybiotyki, według zasady selektywnej toksyczności Ehrliha,  jest zdolność do uszkodzenia, albo wywołania śmierci organizmu drobnoustrojów, bez uszkodzenia tkanek ludzkich, lub zwierzęcych. Efekt ten osiąga się poprzez oddziaływanie na struktury obecne w komórkach bakterii, nieobecne natomiast u człowieka i zwierząt. Mimo, iż istnieje wiele mechanizmów działania antybiotyków (zakłócanie syntezy ściany komórkowej bakterii, zaburzenie przepuszczalności błony komórkowej, zakłócanie syntezy materiału genetycznego i białek) niektóre mikroorganizmy potrafią przetrwać w ich obecności. Nierzadko zdarzają się sytuacje, kiedy pacjent nie reaguje na podany antybiotyk, a choroba rozwija się dalej do momentu zastosowania właściwego leku. Antybiotykooporność jest związana z nadużywaniem stosowania antybiotyków, jak również z zastosowaniem ich w przemyśle spożywczym i hodowli zwierząt.

   Na szczęście nie wykorzystaliśmy jeszcze wszystkich możliwości jakie dała nam natura i nadal możemy się skutecznie i bezpiecznie bronić przed bakteriami, wirusami i grzybami. Zarówno w profilaktyce przeziębienia i grypy, jak również podczas ich pierwszych objawów. Co więcej, naturalne substancje przeciwbakteryjne mogą być stosowane doustnie, jak również są skuteczne we wszelkiego rodzaju stanach zapalnych i nadkażeniach skóry i błon śluzowych. Z tych najpopularniejszych i najbardziej skutecznych należy wymienić: czosnek, cebulę, miód, propolis, tymianek, szałwię, czy korę dębu. Pod względem chemizmu wyróżnić można występujące w tych substancjach roślinnych związki siarkowe, białkowe, lotne pochodne seskwiterpenowe zawarte w olejkach eterycznych, związki fenolowe i polifenolowe.

   Ząbki czosnku zawierają do 0,2% olejku eterycznego, glikozyd aromatyczny allinę, dwu- i trisiarczki allilowe i metylowe. Są to składniki działające bakteriobójczo. Oprócz nich w czosnku obecne są: związki cukrowe, inulina, białka, minerały, witaminy C i B, fitosterole, glicyna i cysteina. Allina, ponieważ jest glikozydem, jest rozkładana podczas miażdżenia ząbków przez enzym allinazę. Z pośrednictwem produktu niestabilnego powstaje allicyna, która w produktach przetworzonych jest często głównym składnikiem i odpowiada za ostry zapach czosnku. Produktem rozpadu alliny są także ajoeny, organiczne tlenki o działaniu bakteriostatycznym. Allinaza traci swoją aktywnośc w pH poniżej 3, dlatego też jest nieaktywna w organizmie człowieka, gdyż pH soku żołądkowego wynosi 1,5. Czosnek hamuje w znacznym stopniu wzrost bakterii beztlenowych z rodzaju Bacteroides, Prevotella, Fusobacterium oraz Actinomyces. Wrażliwe są nań paciorkowce Streptococcus, gronkowce Staphylococcus, szczepy Pseudomonas, Proteus, mykobakterie i Escherichia coli. W 2004 angielscy badacze sprawdzili wrażliwość 30 metycylinoopornych szczepów Staphylococcus aureus na wodne ekstrakty czosnku. Uzyskano bardzo dobre rezultaty wobec kontrolnej mupirocyny. Okazało się, iż wodne preparaty zapewniają większą trwałość cząsteczce allicyny. Powodem jest prawdopodobnie zablokowanie reaktywnego atomu tlenu i rozcieńczenie wodą składników ekstraktu, które mogą destabilizowac allicynę. Olejek czosnkowy już w niskich stężeniach pomaga zwalczać bakterie beztlenowe wywołujące zakażenia jamy ustnej i górnych dróg oddechowych. Poprzez hamowanie syntezy lipidów, składniki aktywne czosnku uniemożliwiają rozwój grzybni Candida albicans, co znajduje zastosowanie w terapii grzybic. Czosnek jest również skuteczny w schorzeniach wirusowych, takich jak opryszczka, czy grypa. Zewnętrznie, zmiażdżony czosnek nadaje się do leczenia trądziku i czyraków. Oprócz działania przeciwdrobnoustrojowego, czosnek hamuje agregację płytek krwi, działa przeciwmiażdzycowo, poprawia odporność.

 

 

   Bulwa cebuli to bogate źródło witaminy C i organicznych związków siarki. Cebula zawiera prowitaminę A, witaminy B₁, B₂, PP, sole wapnia, fosforu, magnezu, żelaza, cynku i selenu, jak również olejek eteryczny, saponiny triterpenowe i flawonoidy. Oprócz wymienionych składników, w cebuli znajdują się również związki cukrowe, śluz, oraz pektyny o działaniu podobnym do prostaglandyn. Organiczne związki siarki to S-tlenki, SS-ditlenki, mono-, di- i trisulfidy, cicloallina i siarczek allilu. Związki te odpowiadają za bakteriostatyczne działanie soku cebulowego i wodnych ekstraktów z cebuli. W eksperymentach in vitro ekstrakt z cebuli ma zdolność hamowania wzrostu bakterii gram-dodatnich: Streptococcus species, Lactobacillus odontolyticus oraz gram ujemnych: Escherichia coli, Serratia marcescens, Pseudomonas aeruginosa i Salmonella typhosa. Olejek eterynczy z cebuli wykazuje aktywnośc przeciwko różnym szczepom grzybów, wliczając Aspergillus niger, Cladosporium werneckii, Candida albicans, Fusarium oxysporium, Saccharomyces cerevisiae, Geotrichum candidum, Brettanomyces anomalus, i Candida lipolytica. Warto również wiedzieć, iż zawarte w cebuli organiczne związki siarki są aktywne nawet w bardzo małych stężeniach, dlatego syrop z cebuli często stosuje się w terapii schorzeń górnych dróg oddechowych, grypy i przeziębienia. Preparaty z cebuli mogą być również stosowane w infekcjach dróg moczowych, zakażeniach pasożytniczych przewodu pokarmowego czy zapaleniu węzłów chłonnych. Zewnętrznie, rozgnieciona cebula działa zmiękczająco, wygładzająco, przeciwzapalnie, wpływa na syntezę kolagenu, leczy trądzik i wybiela piegi. Cebula jest znanym lekiem na blizny. Preparaty zawierające wyciąg z cebuli rozluźniają i zmiękczają tkankę bliznowatą, oraz zapobiegają jej przerostowi. Cebulę najlepiej stosować w postaci surowej, wtedy poprawia przemianę materii, trawienie i perystaltykę jelit.

   Propolis jest lepką, żywiczną substancją produkowaną przez pszczoły. Wytwarzany jest  głównie z substancji zebranych z pączków niektórych drzew, a jego barwa zależy od gatunku drzewa, z którego został zebrany (topola-brązowy, brzoza-czarny, olcha-żółty). Kit pszczeli służy do zabezpieczania ula przed bakteriami, roztoczami, owadami, grzybami i pasożytami. Pszczoły pokrywają nim wszystkie elementy gniazda. Propolis jest bardzo bogaty pod względem składu chemicznego. Zawiera flawonoidy, kwasy aromatyczne, alkohole, kumaryny, terpeny, sterole, kwasy tłuszczowe, białko, sole miedzi, magnezu, manganu, cynku, krzemu oraz witaminy z grupy B, witaminę E i PP. Dzięki kwasowi benzoesowemu, galanginie i pinocembrynie, propolis jest antybiotykiem o szerokim spektrum działania. Wykazano, iż propolis w stężeniach 10-20% hamuje wzrost wielu szczepów bakterii gram-dodatnich, natomiast etanolowy 0,1% roztwór hamuje rozwój paciorkowców. Propolis, oprócz działania bakteriostatycznego, zapobiega rozwojowi grzybów chorobotwórczych, wirusów i pierwotniaków. Właściwości lecznicze propolisu wykorzystuje się w anginie, przeziębieniu i grypie w preparatach na błonę śluzową gardła. Wewnętrzne zastosowanie ma nalewka na bazie propolisu. Kit pszczeli przyśpiesza gojenie ran, czyraków, odleżyn, odmrożeń, oparzeń. Zwykle jest stosowany w postaci maści, płynu lub tabletek do ssania o stężeniu 3% lub 5%. Propolis może uczulać, dlatego należy zachować ostrożność podczas pierwszej aplikacji leku oraz u alergików.

 

 

   Lotne związki zawarte w roślinnych olejkach eterycznych posiadają silne działanie bakterio- i fungistatyczne. Zawarte w nich związki fenolowe z grupy terpenów (pinen, cymen, limonen, mentol, geraniol, linalol) hamują wzrost wielu szczepów bakteryjnych między innymi gronkowców i paciorkowców. Wykorzystywane są w terapii schorzeń górnych dróg oddechowych, zakażeń błony śluzowej jamy ustnej i gardła oraz w odkażaniu skóry. Preparaty na bazie olejku tymiankowego, sosnowego, szałwiowego, eukaliptusowego stosuje się w postaci aerozoli, pastylek do ssania, maści na skórę. Można również wykonywać inhalacje z czystych olejków, lecz należy pamiętać o ostrożności u dzieci, ze względu na możliwość podrażnień.

 

Fot. Fotolia

Piśmiennictwo:
Eric Block (1985). "The chemistry of garlic and onions". Scientific American 252 (March): 114–119
Brodnitz, M.H. Pascale, J.V., and Derslice, L.V. Flavor components of garlic extract. J. Agr. Food. Chem. 19(2):273-275, 1971
Yu, Tung-HSI; Wu, Chung-MAY (1989). "Stability of Allicin in Garlic Juice". Journal of Food Science 54: 977.  
Ankri, S; Mirelman D (1999). "Antimicrobial properties of allicin from garlic". Microbes Infect 2 (2): 125–9.  
BRITISH JOURNAL OF BIOMEDICAL SCIENCE 2004 61 (2) R R. CUTLER* and P. WILSON†Antibacterial activity of a new, stable, aqueous extract of allicin against methicillin-resistant Staphylococcus aureus
Anna Kędzia Działanie olejku czosnkowego na bakterie beztlenowe wyodrębnione z jamy ustnej i górnych dróg oddechowych Postępy Fitoterapii 1/2000, s. 28-31
Didry N, Pinkas M, Dubreuil L. Activité antibactérienne d’espèces du genre Allium.
Pharmazie, 1987, 42:687–688.
Arunachalam K. Antimicrobial activity of garlic, onion, and honey. Geobios, 1980,
7:46–47.
Elnima EI et al. The antimicrobial activity of garlic and onion extracts. Pharmazie,
1983, 38:747–748.
 Sangmachachai K. Effect of onion and garlic extracts on the growth of certain bacteria
[Thesis]. Bangkok, Chiangmai University, 1978.
Abou IA et al. Antimicrobial activities of Allium sativum, Allium cepa, Raphanus sativus,
Capsicum frutescens, Eruca sativa, Allium kurrat on bacteria. Qualitas plantarum et
materiae vegetabiles, 1972, 22:29–35