11.2009 – „Ból – do lekarza, czy do aptekarza?”

listopad 2009, nr 39/17 online

 

 

   Ból definiowany jest jako zmysłowe wrażenie wywołane przez receptory bólu, sygnalizuje on zagrożenie uszkodzeniem bądź uszkodzenie tkanek. Może być inicjowany zarówno przez czynniki zewnętrzne (mechaniczne, termiczne, chemiczne) jak i wewnętrzne (proces zapalny, proces nowotworowy). Podstawą w stosowaniu środków uśmierzających ból jest uprzednie prawidłowe ustalenie jego obszaru. Ból klasyfikowany jest na cztery główne obszary: okolice głowy (ból: karku, uszu, zębów, gardła), klatki piersiowej (możliwa przyczyna: serce, płuca bądź mięśniowe), brzucha (w górnej części bóle wywołane zgagą, ból żołądka, pęcherzyka żółciowego; w dolnej części brzucha: biegunka, menstruacja, zapalenie pęcherza moczowego) oraz aparatu ruchowego (mięśni: w wyniku stłuczenia bądź kontuzji sportowej, bóle reumatyczne, skurcze mięśni, przeziębienie; stawów: w wyniku artretyzmu, dny moczanowej bądź w wyniku kontuzji czy przeziębienia).
   Nasuwa się pytanie: kiedy pacjent winien skonsultować się z farmaceutą, a kiedy konieczna jest wizyta i diagnoza lekarska? Odpowiedź na to pytanie nie jest jednoznaczna, ponieważ zależy ona od problemu, z jakim zgłasza się do farmaceuty pacjent.

BÓL GŁOWY: w przypadku, gdy ból nie jest dłuższy niż 24 godziny, nie występuje częściej niż dziesięć dni w miesiącu, nie ma charakteru napadowego oraz nie towarzyszy mu gorączka bądź objawy neurologiczne (zaburzenia wzroku, wymioty), wystarczy konsultacja z farmaceutą. Jeżeli występują wyżej wymienione dolegliwości, konieczna jest diagnoza lekarska, ponieważ ból może być objawem poważnych schorzeń (zapalenie opon mózgowych, zapalenie zatok przynosowych, grypa). Wśród stosowanych leków OTC znajdują się: kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, paracetamol. Ważne jest, aby przed dobraniem i wydaniem odpowiedniego analgetyku poinformować pacjenta o przeciwwskazaniach i przestrzeganiu prawidłowego dawkowania. Przeciwwskazania do stosowania ibuprofenu i kwasu acetylosalicylowego (ASA): choroba wrzodowa, ciąża, astma, skłonność do krwotoków, wiek poniżej 12 roku życia.  Przeciwwskazania do stosowania paracetamolu: uszkodzenie wątroby, spożycie alkoholu. W przypadku silniejszego bólu stosuje się połączenia wyżej wymienionych substancji z kofeiną bądź kodeiną, które wzmacniają działanie przeciwbólowe.

BÓL ZĘBA: najczęściej spowodowany jest nieleczonym ubytkiem, który drażni zakończenia miazgi zębowej. W przypadku tego rodzaju dolegliwości zawsze konieczna jest wizyta u stomatologa. Nieleczenie próchnicy prowadzi do dalszego rozwoju choroby, w tym zapalenia miazgi zębowej. Aby uśmierzyć ból przed leczeniem, zwykle stosuje się ibuprofen lub paracetamol. Ważne jest, aby pacjent stosujący kwas acetylosalicylowy odstawił lek na kilka dni prze planowanym zabiegiem w celu wyeliminowania wystąpienia krwawienia. Z alternatywnych metod znane jest żucie goździków, które nieznacznie znieczula chory ząb.

BÓL GARDŁA: w przypadku braku gorączki oraz powiększonych węzłów chłonnych w zależności od nasilenia bólu. W ostrym, dokuczliwym bólu stosuje się połączenie miejscowych anestetyków (benzokaina, lidokaina, ambroxol) wraz z analgetykami lub środkami antybakteryjnymi (chlorheksydyna, chlorek benzalkoniowy, amylometakrezol). Popularne są ponadto środki nawilżające podrażnione gardło (szałwia, prawoślaz lekarski, tymianek, podbiał, mech islandzki). Towarzysząca bólowi gardła gorączka jest wskazaniem do wizyty lekarskiej w celu zdiagnozowania możliwej anginy bądź grypy.

BÓL USZU: jest wynikiem ucisku wywołanego poprzez gromadzącą się wydzielinę w trąbce słuchowej. W przypadku stanu gorączkowego, wymiotów, sztywności karku należy bezzwłocznie poradzić pacjentowi skierowanie się na badania lekarskie. W przypadku braku niepokojących objawów stosuje się α-sympatykomimetyki (ksylometazolina, oksymetazolina), w postaci kropli, maści lub sprayów do nosa, które zmniejszają obrzęk błony śluzowej i umożliwiając odpływ zgromadzonej wydzieliny. Zastosowanie znalazły również sekretolityki (acetylocysteina, pierwiosnek, goryczka, werbena, szczaw, bez), które rozpuszczają zalegający czop, ułatwiając usunięcie wydzieliny. W nasilającym się bólu można zastosować także analgetyki w kroplach (salicylan choliny, fenazon).

BÓL KARKU: często wywołany jest nieprawidłową postawą, spędzaniem wielu godzin przed komputerem. W takim przypadku zaleca się stosowanie leków zarówno wewnętrznie (kwas acetylosalicylowy, ibuprofen, paracetamol) jak i zewnętrznie (ibuproftem, indometacyna, piroksykam, naproksen, ketoprofen, diklofenak) w postaci maści, kremów, żeli i sprayów. Ponadto zaleca się stosowanie środków rozgrzewających, zmniejszających napięcie w postaci plastrów i maści. Gdy bólom karku towarzyszy sztywność karku, mrowienie, drętwienie kończyn górnych oraz podwyższona temperatura ciała zaleca się bezwzględną wizytę u lekarza w celu wykluczenia możliwych schorzeń (tężec, borelioza, wypadnięcie dysku, zapalenie opon mózgowych).

 

BÓLE PLECÓW: częstą przyczyną bólu pleców jest nieprawidłowa postawa prowadząca do przeciążenia kręgosłupa i tym samym nasilenia dolegliwości. Leczenie dolegliwości stosując leki OTC jest takie samo jak w przypadku opisanego wyżej bólu karku. Niemniej jednak, kiedy pacjent skarży się na mrowienie, drętwienie rąk bądź trudności w poruszaniu się konieczna jest diagnoza lekarska (wypadnięcie dysku, rwa kulszowa, osteoporoza, schorzenia reumatyczne).

BÓLE STAWÓW: ostre bóle, trwające krócej niż 5 dni, którym nie towarzyszy gorączka uśmierza się stosując NLPZ w kremach, maściach, żelach (diklofenak, piroksykam, naproksen, ketoprofen) jak i doustnie (paracetamol, ibuprofen) oraz miejscowe środki wywołujące przekrwienie (kapsaicyna, nikotynian metylu, salicylan metylu). W przypadku nasilającego się bólu można stosować chłodne kompresy. Bóle stawowe, którym towarzyszy wysoka gorączka mogą być objawem grypy, artrozy, boreliozy, dny moczanowej bądź reumatyzmu.

BÓLE MIĘŚNI: jeżeli pacjent skarży się na ból po przebytym wysiłku fizycznym jest to wynik zakwaszenia masy mięśniowej powstającym podczas treningu kwasem mlekowym.
W tym przypadku stosuje się najczęściej masaże poprawiające przepływ krwi (podobnie jak w przypadku bólów karku, stawów czy pleców), które przyspieszają rozkład zgromadzonego kwasu mlekowego. Ponadto w NLPZ uśmierzające ból przy poruszaniu się.

BÓLE ŻOŁĄDKA: wywołane przez nieodpowiednią dietę (nadmierne spożycie pokarmu, kawa, alkohol), palenie papierosów, nadużycie NLPZ, leczone jest głównie środkami zobojętniającymi (magaldrat, algeldrat, wodorotlenek glinu i magnezu + symetykon), które poprzez neutralizację pH soku żołądkowego uśmierzają dolegliwość. W celu niedopuszczenia do uszkodzenia śluzówki, zastosowanie znalazły leki będące antagonistami receptorów H2 (famotydyna, ranitydyna), które hamują wydzielanie kwasu solnego. Warto jest także stosować łagodniejsze w działaniu leki pochodzenia roślinnego (melisa, mięta pieprzowa, glistnik jaskółcze ziele, pokrzyk). Jeżeli bóle górnej partii brzucha maja skłonność do ostrych nawrotów, występujących zaraz po przyjęciu posiłku i towarzyszy im krew w stolcu bezwzględnie należy skierować pacjenta na wizytę lekarską. Mogą być one objawem wielu poważnych chorób (choroba wrzodowa, zapalenie wyrostka, zapalenie wątroby, infekcja Helicobacter pylori, kolka żółciowa). Bóle brzucha zlokalizowane w dolnej części mogą towarzyszyć menstruacji, biegunce. W bólach menstruacyjnych polecane jest stosowanie leków rozkurczowych (drotaweryna) lub NLPZ (paracetamol, ibuprofen).

    Wykorzystując swoją wiedzę teoretyczną jak i praktyczną wynikającą z pracy w aptece, farmaceuta powinien doradzić pacjentowi najskuteczniejsze i najbezpieczniejsze dla niego leki z grupy OTC uśmierzające ból. Powinien także zaalarmować pacjenta o konieczności wizyty lekarskiej i podjęciu leczenia.
 

Fot. Dreamstime

Piśmiennictwo:
Kostkowski W.: Farmakologia. Podstawy farmakoterapii. Warszawa PZWL, 2001,II
Poleszak E.: Leczenie bólu. Rola niesteroidowych leków przeciwzapalnych (NLPZ) w leczeniu bólów o słabym i średnim nasileniu. Aptekarz Polski.,2008, 25,3
Siemińska-Puciato D.: Unikatowe połączenie. Farmacja i ja. 2009,9,26
Lennecke K., Hagel K, Przondziono K., Filipek B.: Samoleczenie. MedPharm Polska, 2006,I
Anschutz M., Framm J., Heydel E., Chlebda E.: Profile działania leków. MedPharm Polska, 2007,I