10.2015 – „Zaburzenia czynności przewodu pokarmowego. Część I.”

   W skład układu pokarmowego wchodzi przewód pokarmowy oraz gruczoły. Przewód pokarmowy to „rura” o długości 7-9 m, obejmująca jamę ustną, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube. Wątroba, trzustka, wyrostek robaczkowy i pęcherzyk żółciowy produkują i wydzielają enzymy trawienne oraz kwasy wspomagające trawienie.  Układ ten jest zaangażowany w trawienie i absorpcję składników odżywczych oraz płynów, eliminację resztek pokarmowych, odtruwanie organizmu oraz jest integralną częścią układu odpornościowego. Prawidłowe funkcjonowanie układu pokarmowego jest więc bardzo istotne dla dobrego ogólnego stanu zdrowia.

   Przyczyny bólu brzucha mogą być różnorodne. Jama brzuszna znajduje się między klatką piersiową a miednicą. Zaliczmy tu dolną część przełyku, żołądek, jelito cienkie i grube (z wyjątkiem esicy i odbytnicy), wątrobę, pęcherzyk żółciowy, śledzionę, trzustkę, nerki i nadnercza, moczowody oraz pęcherz moczowy. Tak, więc odczuwany „ból brzucha” może pochodzić z dowolnego z tych organów, dlatego ważne jest określenie dokładnej lokalizacji dolegliwości oraz jej przyczyny. W wielu przypadkach, nasilenie bólu nie jest wykładnikiem ciężkości choroby. Łagodne zaburzenia, np. infekcja wirusowa czy nagromadzenie gazów w przewodzie pokarmowym może spowodować silnie odczucie bólu. Natomiast poważne schorzenia, takie jak rak jelita grubego, nie powodują znacznego dyskomfortu.

   Odczuwane przez pacjentów dolegliwości mogą pochodzić z górnej lub dolnej części przewodu pokarmowego. Zaburzenia wyższych odcinków tego układu mogą powodować odczucie bólu w klatce piersiowej, przewlekłe i nawracające bóle brzucha, niestrawność, ucisk w gardle, nieprzyjemny oddech, czkawkę, nudności i wymioty.

   Do leków najczęściej stosowanych w zaburzeniach żołądkowo-jelitowych pochodzących z górnej części przewodu pokarmowego zaliczamy preparaty dostępne bez recepty, takie jak leki zobojętniające, antagoniści receptorów histaminowych H2 czy inhibitory pompy protonowej (IPP).

   Leki zobojętniające sok żołądkowy zwykle są związkami działającymi najłagodniej i najbezpieczniej. Jednakże mogą wywoływać pewne objawy uboczne. Sole magnezu mogą powodować biegunki, zaś sole glinu – zaparcia. Dlatego też związki te często są łączone dla zrównoważenia zaburzeń defekacji.

   Antagoniści receptora H2 (ranitydyna, famotydyna) są lekami dostępnymi zarówno na receptę, jak i bez recepty. Łagodzą objawy pieczenia i bólu w przewodzie pokarmowym przez zmniejszenie produkcji kwasu żołądkowego. Działają dłużej niż leki zobojętniające sok żołądkowy. Objawy niepożądane mogą obejmować między innymi ból głowy, nudności, zaparcia czy biegunkę.

    Inhibitory pompy protonowej (IPP) (omeprazol, lansoprazol, pantoprazol, rabeprazol, ezomeprazol) są dostępne zarówno na receptę, jak i w sprzedaży odręcznej. IPP są najbardziej skuteczną grupą związków w leczeniu objawów choroby wrzodowej. Do działań niepożądanych obserwowanych podczas stosowania tych leków zaliczamy bóle pleców, ból i zawroty głowy, gazy, nudności, wymioty, zaparcia i biegunkę.
    
    Prokinetyki, takie jak metoklopramid mogą być pomocne dla osób, które mają problem ze zbyt wolnym opróżnianiem żołądka. Prokinetyki powodują dosyć poważne działania niepożądane, takie jak zmęczenie, senność, depresja, niepokój czy mimowolne skurcze mięśni, które ograniczają ich zastosowanie.

    Należy pamiętać, że jeżeli objawy ze strony przewodu pokarmowego utrzymujące się dłużej niż dwa tygodnie należy skonsultować się z lekarzem, który postawi konkretną diagnozę i opracuje plan leczenia, zleci leki, które są dostępne wyłącznie na receptę. Jeżeli dolegliwości utrzymują się mimo leczenia lub pojawiają się nowe, niepokojące objawy, chory powinien być podany wnikliwej diagnozie.

    Nudności to nieprzyjemne uczucie pojawiające się najczęściej w okolicy żołądka, prowadzące często do wymiotów. Wymioty są mechanizmem obronnym organizmu mającym na celu usunięcia substancji szkodliwych z przewodu pokarmowego. Odruch ten może występować w wielu niepowiązanych z zaburzeniami tego układu chorobach, np. infekcjach ogólnoustrojowych czy stanach zapalnych zachodzących w organizmie.

    Najczęstsze przyczyny nudności to:

• stosowanie niektórych leków. Nudności i wymioty mogą być działaniem niepożądanym stosowania prawie każdego leku. Aczkolwiek niektóre leki mają wyjątkowo silny potencjał emetogenny, np. środki stosowane w chemioterapii oraz znieczulające

• zakażenia przewodu pokarmowego. Mogą być wywołane przez wirusy lub bakterie oraz dotyczyć infekcji czy zapalenia pęcherzyka żółciowego, wyrostka robaczkowego czy wątroby;

• infekcje niedotyczące przewodu pokarmowego, np. infekcje płuc, pęcherza moczowego, nerek, zapalenie opon mózgowych i zakażenia ucha;

• toksyny bakteryjne w żywności (zatrucie pokarmowe);

• ciąża;

• choroba lokomocyjna;

• zatrucie alkoholem;

• zapalenie narządów jamy brzusznej, takich jak trzustka, choroba Leśniowskiego-Crohna lub wrzodziejące zapalenie jelita grubego;

• niedrożność jelit mogąca wystąpić na skutek wrzodów żołądka lub jelit, nowotworów lub chorób zapalnych, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna;

• zaburzona perystaltyka jelit i zwolnione opróżnianie żołądka;

• migrenowe bóle głowy;

• zaburzenia układu nerwowego, w tym guzy mózgu, drgawki, uraz głowy czy stwardnienie rozsiane;

• zaburzenia hormonalne, np. cukrzyca, nadczynność nadnerczy (choroba Addisona);

• radioterapia;

• zaburzenia psychiatryczne, takie jak lęk, depresja, jadłowstręt psychiczny i bulimia;

• zespół wymiotów cyklicznych;

• ból fizyczny lub emocjonalny;

• zawał mięśnia sercowego;

• niewydolność nerek.

    Przyczyna ostrego epizodu nudności i wymiotów jest zazwyczaj określana poprzez przeprowadzenie szczegółowego wywiadu z pacjentem i badanie przedmiotowe. Jeśli nudności i wymioty są wynikiem niegroźnych chorób lub problemów krótkoterminowych, pacjent nie powinien mieć powodów do niepokoju. Jednakże, czasami lekarz decyduje o konieczności przyjęcia do szpitala lub dalszych badań. Hospitalizacja jest częściej konieczna w przypadku osób starszych i dzieci, gdyż osoby z tych grup wiekowych mogą się szybko odwodnić. Przy intensywnych i trwających długo wymiotach odwodnienie i zaburzenia równowagi elektrolitów i minerałów w organizmie mogą być niebezpieczne dla zdrowia i życia pacjenta. Przy długotrwałych wymiotach może wystąpić utrata masy ciała lub objawy niedożywienia.

    Wiedza o objawach poprzedzających wystąpienie nudności i wymiotów może pomóc określić przyczyny tych zaburzeń:
a.    Nagłe wystąpienie objawów, którym towarzyszy gorączka, bóle mięśniowe, katar, kaszel i biegunka, może wskazywać na możliwość zakażenia, zwykle wirusem, ale czasem bakterią;
b.    Jeśli objawy zaczęły się po znieczuleniu lub po chemioterapii, to leczenie jest najbardziej prawdopodobną przyczyną. Podobnie, nudności i wymioty mogą wystąpić po zastosowaniu substancji psychoaktywnych;
c.    Poranne wymioty często występują podczas ciąży, ale mogą pojawić się również u pacjentów z niewydolnością nerek;
d.    Wymioty kilka godzin po posiłku mogą sugerować blokadę w żołądku lub jelitach, ale mogą  być związane z zaburzeniami psychiatrycznymi, takimi jak anoreksja i bulimia;
e.    Ból brzucha, a następnie wymioty mogą sugerować stan zapalny w jamie brzusznej, taki jak zapalenie trzustki lub niedrożności jelit;
f.     Nagłe wymioty mogą być związane ze wzrostem ciśnienia w mózgu, wywołanym zapaleniem opon mózgowych lub nowotworem.

    Terapia nudności i wymiotów zależy od ich przyczyny. Jednakże wyrównanie gospodarki wodnej i elektrolitowej organizmu jest wskazane u każdego pacjenta, gdyż nadmierna utrata płynów ustrojowych powoduje odwodnienie i zmiany ilościowe składników mineralnych we krwi. Epizodycznym nudnościom i wymiotom o znanej przyczynie, takiej jak choroba lokomocyjna, chemioterapia lub znieczulenie przed zabiegami chirurgicznymi, można zapobiec podając leki przeciwwymiotne przed planowanym leczeniem lub zdarzeniem. Objawy wynikające z zatrucia toksynami łagodzone są po eliminacji czynnika szkodliwego. Jeśli zaś nudności i wymioty spowodowane zakażeniem ogólnoustrojowym czy stanem zapalnym prawdopodobnie ustąpią po wyleczeniu choroby pierwotnej.