10.2010 – „Żywność funkcjonalna i zdrowy tryb życia w profilaktyce miażdżycy.”

październik 2010, nr 50/28 online

 

ŻYWNOŚĆ FUNKCJONALNA

 

I ZDROWY TRYB ŻYCIA

 

W PROFILAKTYCE MIAŻDŻYCY

   Miażdżyca jest chorobą metaboliczną o złożonej etiopatogenezie. Jej istotą jest przede wszystkim tworzenie się złogów lipidowych w błonie wewnętrznej tętnic, ale istotną rolę odgrywają także procesy przerostowe komórek mięśni gładkich i odkładanie się szeregu substancji tj. kolagen, proteoglikany czy sole wapnia. Powstająca blaszka miażdżycowa zwęża światło naczynia i ogranicza przepływ krwi, co upośledza ukrwienie i odżywienie tkanek zaopatrywanych przez zajętą tętnicę. Blaszka miażdżycowa od strony naczynia posiada rdzeń lipidowy oddzielony czepcem włóknistym, zbudowanym z tkanki łącznej. Blaszka posiada także tzw. region zawiasowy, który pod wpływem enzymów proteolitycznych ulega strawieniu. Konsekwencją tego procesu jest pęknięcie czepca włóknistego i bezpośredni kontakt krwi z częścią lipidową blaszki. Aktywuje to proces krzepnięcia i zasklepienie naczynia (zator). Najbardziej dramatyczne następstwa tej kaskady zdarzeń to zablokowanie przepływu krwi w sercu lub mózgu, a więc – zawał serca i udar. W niektórych przypadkach nagłego pęknięcia blaszki może nastąpić zgon. Proces powstawania zmian miażdżycowych – wbrew powszechnej opinii – trwa całe życie, jednak objawy kliniczne pojawiają się najczęściej dopiero w wieku dojrzałym.

   Miażdżyca może obejmować różne odcinki układu krążenia, powodując liczne objawy kliniczne w zależności od miejsca występowania. Najczęściej występują:

 

•    miażdżyca tętnic wieńcowych – wywołuje dusznicę bolesną (angina pectoris) i zawał serca;
•    miażdżyca tętnic zaopatrujących ośrodkowy układ nerwowy – wywołuje przejściowe ataki niedokrwienne oraz udar mózgu;
•    miażdżyca tętnic kończyn dolnych – daje objawy tzw. chromania przestankowego – cechują je silne bóle podudzi pojawiające się podczas chodzenia, zmuszające chorego do przerywania ruchu;
•    miażdżyca aorty – nie daje objawów miejscowych w postaci zamknięcia światła tętnicy, jednak stwarza duże prawdopodobieństwo oderwania się blaszki miażdżycowej i przeniesienia jej do mniejszych tętniczek (np. w mózgu);

   Jest ponad 250 różnych przyczyn, które mogą powodować proces miażdżycowy, ale najważniejsze czynniki predestynujące do rozwoju tego schorzenia to:

 

 

CZYNNIKI EGZOGENNE
•    Złe żywienie
•    Palenie tytoniu
•    Mała aktywność fizyczna

 

CZYNNIKI ENDOGENNE
•    Wysokie stężenie cholesterolu LDL
•    Małe stężenie cholesterolu HDL
•    Nadciśnienie tętnicze
•    Cukrzyca
•    Otyłość brzuszna
•    Podwyższone stężenie homocysteiny w surowicy

 

   Narodowy Program Profilaktyki Cholesterolowej przygotował materiały dydaktyczno-informacyjne w celu zapoznania społeczeństwa z profilaktyką miażdżycy. Bardzo wiele informacji w tym zakresie dystrybuują media, na temat przeciwdziałania miażdżycy coraz częściej z pacjentami rozmawiają także lekarze i farmaceuci. Bardzo dużą rolę w zwalczaniu tej choroby odgrywa żywienie. Wprowadzenie zmian dietetycznych jest sposobem nieinwazyjnym, wymagającym jedynie przezwyciężenia niezdrowych nawyków. Zalecane punkty, jakie powinny pojawić się w programie pacjenta z zaburzeniami lipidowymi, dotyczące tzw. zdrowego trybu życia to m.in.:

 

•    zmniejszenie stężenia cholesterolu LDL, zmniejszenie stężenia trójglicerydów, zwiększenie stężenia cholesterolu HDL, do czego można doprowadzić przede wszystkim poprzez ograniczenie spożycia nasyconych kwasów tłuszczowych, izomerów trans kwasów tłuszczowych (1) oraz ograniczenie spożycia cholesterolu pokarmowego (2);
•    zmniejszenie masy ciała u otyłych (3);
•    zwiększenie spożycie błonnika pokarmowego (4);
•    wprowadzenie do diety stanoli i steroli roślinnych (5);
•    zwiększenie wysiłku fizycznego;
•    zaprzestanie palenia papierosów;

 

(1) Głównym źródłem nasyconych kwasów tłuszczowych są twarde margaryny, tłuszcze cukiernicze i smażalnicze, a także pieczywo cukiernicze oraz produkty typu fast food. Zminimalizowanie spożycia kwasów tłuszczowych trans oznacza, że ich udział w ogólnym spożyciu energii powinien być mniejszy niż 1%. Praktycznie oznacza to eliminację z diety ww. produktów.

(2) Cholesterol pokarmowy występuje w produktach pochodzenia zwierzęcego. Należy spożywać taką ilość produktów, aby ilość cholesterolu nie przekraczała 200 mg/dzień. Co ciekawe zagrożenia miażdżycą nie powodują tłuszcze mlekowy. Wręcz przeciwnie – mleko zawiera szereg składników, które prowadzą do obniżenia poziomu cholesterolu. Cholesterol w mleku jest ponadto jest skutecznie zabezpieczony przed utlenieniem przez bardzo aktywne antyoksydanty (CLA, witaminę A, D₃, fosfolipidy czy α-tokoferol).

(3) Należy dążyć do zmniejszenia wskaźnika masy ciała (BMI). Podstawowe wskazówki dietetyczne to zmniejszenie spożycia tłuszczów ogółem, a w szczególności nasyconych kwasów tłuszczowych. W diecie mogą pozostać rozsądne ilości nienasyconych kwasów tłuszczowych z rodziny n-3 (zawarte głównie w rybach). Zalecane jest zwiększenie spożycia owoców i warzyw, oraz zmniejszenie spożywania soli kuchennej.

(4) Błonnik, zwany też włóknem pokarmowym, stanowi tę część żywności pochodzenia roślinnego, która jest odporna na działanie enzymów trawiennych w przewodzie pokarmowym człowieka. Błonnik występuje w naturze pod wieloma postaciami, ale wyróżnia się jego dwie zasadnicze postaci: rozpuszczalny oraz nierozpuszczalny w wodzie. Każda z tych frakcji charakteryzuje się odmiennymi właściwościami funkcjonalnymi, a zatem i zróżnicowanym oddziaływaniem na organizm. Szczególnie pożądane jest spożycie błonnika frakcji rozpuszczalnej na poziomie 10-25 gramów dziennie. Błonnik wpływa na stężenie cholesterolu we krwi poprzez wiązanie go w tworzące się w przewodzie pokarmowym struktury żelowe, co powoduje zmniejszenie wchłaniania i zwiększenie wydalania cholesterolu z kałem. Błonnik w sposób fizjologiczny przeciwdziała otyłości, będącej istotnym czynnikiem ryzyka zachorowania na miażdżycę.

 

   Szczególnie interesujące jest zastosowanie steroli i stanoli roślinnych w diecie przeciwmiażdżycowej, a związki te zasługują na bardziej szczegółowe omówienie. Sterole i stanole roślinne należą do szerszej grupy związków nazywanych ogólnie „fitosterolami”. Są składnikami błon komórkowych roślin. Sterole występują przede wszystkim w olejach roślinnych, a także w owocach, warzywach, ziarnach i orzechach, ale w bardzo małych ilościach. Stanole to nasycona postać steroli. W naturze występują śladowo, a pozyskiwane są przede wszystkim w procesie przemysłowego uwodornienia steroli. Niewielkie ilości związków z obu grup występujące w przeciętnej diecie (do 400 mg) są znacznie poniżej dawki terapeutycznej (2 gramy). Spośród występujących powszechnie w żywności fitosteroli na uwagę zasługują trzy związki: sitosterol (24-etylocholesterol), kampesterol (24-metylocholesterol) i stigmasterol (Δ22-24-etylocholesterol) oraz ich nasycone pochodne: sitostanol, kampestanol, i stigmastanol. Stanole są wprowadzane na nośniku tłuszczowym w formie estrów, rozpuszczalnych w tłuszczach. W czystej formie są bardzo słabo rozpuszczalne w tłuszczach (ok. 2%), a w wodzie są nierozpuszczalne.

 

   Produkty zawierające dodatek steroli lub stanoli roślinnych określane są jako „nowa żywność” lub „żywność funkcjonalna”. Żywność funkcjonalna to żywność o udowodnionym korzystnym efekcie na jedną lub więcej funkcji organizmu. Ten korzystny wpływ może manifestować się poprawą stanu zdrowia lub/i zmniejszeniem ryzyka chorób. Żywność funkcjonalna nie różni się od żywności konwencjonalnej postacią, a jej prozdrowotny efekt musi ujawniać się w ilościach normalnie przyjmowanych z dietą.

 

   Proces pozyskiwania fitosteroli nie jest pozbawiony pewnego stopnia skomplikowania, co niestety przekłada się na relatywnie wysoką cenę produktów z ich dodatkiem.

 

 

   Zalecane dziennie spożycie fitosteroli to 2 gramy dziennie. Mniejsze ilości nie dają pożądanego efektu terapeutycznego, a dawki większe – nie wzmagają dobroczynnego działania i nie są zalecane. Z codzienną dietą do naszego organizmu dostarczane jest dziennie 20-25 mg stanoli i 100-300 mg steroli, co – jak wspomniano powyżej – nie jest ilością wywierającą efekt terapeutyczny. Uzyskana korzyść ze spożywania zalecanej dawki to obniżenie się poziomu cholesterolu LDL o 10-15%, co przekłada się na zmniejszenie ryzyka choroby niedokrwiennej serca aż o 20%. Fitosterole nie wpływają jednocześnie na poziom „dobrego” cholesterolu HDL, co jest faktem niezwykle pożądanym. Warto odnotować, iż nie mają one niestety również wpływu na poziom triglicerydów.

   Każdy produkt zawierający dodatek funkcjonalny w postaci sterolu lub stanolu powinien zawierać stosowną informację o składzie oraz o wielkości zalecanej porcji (ilości produktu, który zawiera zalecaną, dobroczynną ilość dodatku). Stenole i sterole roślinne można znaleźć przede wszystkim w tłuszczach do smarowania pieczywa, ale również w mleku, serach, jogurtach, lodach czy sosach sałatkowych.

 

   Wystarczające jest przyjęcie dziennej dawki w postaci jednorazowej porcji z posiłkiem.

 

MECHANIZM DZIAŁANIA

 

•    Sterole oraz stanole roślinne mogą wypierać cholesterol ze struktur, z których zachodzi jego absorpcja, czyli z soli żółciowych i miceli fosfolipidów. Są one swoją budową zbliżone do cholesterolu, ale bardziej hydrofobowe i mają większe powinowactwo do tych konstrukcji. Efektem jest zwiększone wydalania cholesterolu z kałem.

•    Za możliwy mechanizm działania uważa się także nasilenie transportu zwrotnego cholesterolu z komórek jelitowych (enterocytów) do światła jelita. Tłumaczyłoby to jednakową skuteczność pojedynczej dawki fitosteroli w porównaniu z przyjmowaniem ich 3 razy dziennie z każdym większym posiłkiem.

 

 

   Warto zwrócić uwagę na fakt, że efekt obniżania poziomu cholesterolu przez stanole roślinne i statyny sumuje się, ponieważ obie grupy mają inne punkty uchwytu. Włączenie do diety produktów wzbogaconych w sterole i stanole przez osoby stosujące farmakologiczne środki obniżające poziom cholesterolu powinno zostać skonsultowane z lekarzem. Nie zaleca się spożywania produktów wzbogaconych z sterole lub stanole przez kobiety w ciąży, karmiące oraz przez dzieci do 5 roku życia, ze względu na specyficzne potrzeby żywieniowe u tych grup ludzi.

   Pewne zagrożenie wynikające z przewlekłego spożywania steroli lub stanoli wiąże się z obniżeniem stężenia karotenoidów (głównie karotenu, czyli prowitaminy A oraz likopenu) w surowicy. Łatwo temu jednak przeciwdziałać wprowadzając do jadłospisu zwiększone ilości zielonych i żółtych warzyw i owoców, co zresztą pozostaje w zupełnej zgodzie z ideą zdrowego żywienia. Przy spożywaniu diety wzbogaconej w stanole nie stwierdzono natomiast zmian w stężeniu w organizmie witaminy K i witaminy D.  

Fot. dreamstime.com

 

Piśmiennictwo:
1.    Cichosz G., Tłuszcz mlekowy- nierozpoznany Nutraceutyki, 2009, Żywność wzbogacona i Nutraceutyki, monografia, str. 42-51
2.    Cybulska B.,  Zdrowe żywienie dla zdrowego serca,. Top medical Trends 2007, Przewodnik lekarza, 49-54
3.    Gylling H. i wsp.: Reduction of serum cholesterol in postmenopausal women with previous myocardial infarction and cholesterol malabsorption inducet bydietary sitostanol ester margarine. Nol Circulation 1997; 96: 4226–4231
4.    Jakubowski A., Braczko M., Fitosterole jako składnik żywności funkcjonalnej. Tłuszcze jadalne 2000, 35, 1-2, str. 28-42
5.    Kliza K., Choroby związane z zaburzeniami metabolizmu lipidów. www. bioinfo.mol.uj.edu.pl/CategoryBiochemistry
6.    Kłosiewicz-Latoszek L., Ziółkowska A., Rola steroli i stanoli w leczeniu hipercholesterolemii i profilaktyce choroby niedokrwiennej serca. Bromatologia i chemia toksykologiczna, 2002, 35, 4, str.395-402.
7.    Kozłowska- Wojciechowska M., Sterole i Stanole roślinne- nową szansą w profilaktyce miażdżycy. Czynniki ryzyka 2002, 35,1, str. 5-12
8.    Law M.: Plant sterol and stanol margarines and health. BMJ 2000; 320: 861–864
9.    Przysławski J., Stelmach M., Rola i znaczenie steroli roślinnych w żywieniu człowieka, 2009, Bromat. Chem. Toksykol-XLII, 1, str.1-9.
10.    Szostak W. B., Cybulska B., Miażdżyca – profilaktyka i leczenie. Przewodnik lekarza, str. 39-43
11.    Tabaszewska M., Grzegorczyk A., Grega T., Stanole i ich rola biologiczna, Acta Scientiarium Premysliensia, Przemyśl, 2009,WSG str.306-315
12.    Włodarek D., Stanole — znaczenie w leczeniu hipercholesterolemii, Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2005, tom 1, nr 2, s. 31–34