10.2009 – „Ziołowa tarcza przed grypą.”

październik 2009, nr 38/16 online

 

ZIOŁOWA TARCZA PRZED GRYPĄ

 

     Jeśli towarzyszy nam uczucie chłodu, termometr wskazuje coraz większą temperaturę ciała, ból głowy staje się coraz bardziej dokuczliwy, męczy nas suchy kaszel oraz katar i pojawiają się bóle mięsni to istnieje bardzo duże prawdopodobieństwo, że od mniej więcej doby w naszym organizmie namnaża się Myxovirus influenzae, który jest odpowiedzialny za rozwój choroby zwanej grypą. Jest ona ostrą wirusową chorobą układu oddechowego.
    Za większość epidemii i pandemii grypy odpowiedzialny jest typ A, wirusa grypy, który oprócz ludzi atakuje także zwierzęta (świnie, konie, foki, norki, wieloryby oraz ptaki). Przyczyną tego są duże zdolności tego wirusa do podlegania skokom antygenowym. Wirus potrafi relatywnie szybko zmieniać strukturę białkową swojej otoczki, dzięki czemu przeciwciała osób, które już raz chorowały na grypę nie są w stanie rozpoznać nowego szczepu wirusa jako zagrożenia.
    Objawy grypy mylone są często z podobnymi objawami przeziębienia, które jest ostrym stanem zapalnym błon śluzowych gardła, krtani i nosa o podłożu infekcyjnym. Infekcje te wywołane są w 90 % przypadków przez wirusy (rinowirusy). W przypadku grypy objawy chorobowe występują nagle i często powodują ostry stan chorobowy, natomiast przeziębienie ma zwykle przebieg powolny. Cechą charakterystyczną w przebiegu grypy jest bardzo wysoka gorączka (sięgająca nawet 41°C), która w przypadku przeziębienia raczej nie występuje (temperatura ciała jest zwykle nieznacznie podwyższona). Do innych dokuczliwych objawów typowych dla infekcji grypowej należą bóle stawów i mięśni, uporczywe bóle głowy czy suchy, męczący kaszel. Z kolei w przebiegu przeziębienia bardzo często pojawia się obfity katar oraz chrypka.
Przyczyną infekcji wirusami wywołującymi przeziębienie (rinowirusami) nie jest jak się powszechnie uważa niska temperatura powietrza w okresie zimy, lecz nadmierne wychłodzenie organizmu, często spowodowane niewłaściwym ubiorem lub przemoczeniem nóg, połączone z obniżoną odporności, jak również przegrzanie organizmu i wystawienie go na działanie zimna i wiatru.
    Pierwszą linię obrony układu oddechowego stanowią tkanki błony śluzowej, które stanowią rodzaj bariery mechanicznej dla usiłujących przeniknąć do organizmu antygenów. Dzięki obecności rzęsek, które są maleńkimi wypustkami nabłonka wyściełającego górne drogi oddechowe, śluz wraz z zatrzymanymi przez siebie antygenami przesuwany jest ku jamie gardła (ulega połknięciu) oraz przedsionków nosa skąd może ulec wydaleniu w czasie odruchu kichania. Wreszcie ciągłość i zwarta struktura tkanki nabłonkowej  nie dopuszczają do niekontrolowanej penetracji mikrooorganizów w głąb błony śluzowej, a stamtąd do krwioobiegu.
Wszystkie te mechanizmy działają bez zarzutu dopóty, dopóki błona śluzowa jest dobrze ukrwiona, a temperatura w drogach oddechowych nie przekroczy fizjologicznego zakresu lub dopóki nie zostanie uszkodzona na drodze chemicznej lub fizycznej.
Zaburzenie równowagi między siłami obronnymi organizmu a patogenami sprzyja infekcjom i rozwijającym się na ich tle stanom chorobowym.
Wirusy przeziębieniowe atakują w pierwszym rzędzie błonę śluzową nosa i gardła powodują ich obrzęk i zwiększone wytwarzanie płynnej wydzieliny. Następnie infekcja wirusowa może rozprzestrzenić się na kolejne obszary układu oddechowego o skrzela i zatok przynosowe. Ponieważ przed zakażeniem broni się cały system immunologiczny organizmu, a nie tylko sam zaatakowany narząd, stopniowo rozwijają się dolegliwości ogólnoustrojowe, które składają się na całość charakterystycznych dla przeziębienia objawów.
W związku z tym, że sprawny układ immunologiczny zapobiega wszelkim infekcjom, w okresie zwiększonej zachorowalności na grypę i przeziębienie warto pomyśleć o możliwości poprawy jego funkcjonowania.
Istnieje cały szereg roślin wykorzystywanych w lecznictwie jako związki immunostymulujące, których skuteczność działania została potwierdzona badaniami farmakologicznymi. Wśród najbardziej znanych wymienić należy jeżówkę purpurową i wąskolistną, żeń-szeń, cytryniec chiński, aloes czy eleuterokok kolczasty.
Substancje immunostymulujące działają poprzez aktywację nieswoistych mechanizmów obronnych ustroju, niezależnych od przeciwciał np. pobudzenie leuko i erytropoezy szpikowej i limfatycznej, nasilanie nieswoistej fagocytozy czy też stymulacja produkcji cytokin.
Oprócz stosowanych preparatów ziołowych do zabiegów bodźcowych zaliczyć należy stawianie baniek, kąpiele ziołowe i leczenie klimatyczne.
Kiedy mimo immunostymulacji, a często wskutek jej braku dojdzie już do infekcji wirusowej rozpoczyna się proce leczenia mający na celu głownie eliminację przyczyn choroby, ale także co jest w odczuciu chorego ważniejsze zwalczenie uciążliwych objawów towarzyszących stanowi zapalnemu.
Leki pochodzenia roślinnego stosowane w leczeniu przeziębień i grypy dzielą się na:
•    środki przeciwgorączkowe (remedia antipyretica)
•    środki napotne (remedia diaphoretica)
•    środki wykrztuśne (remedia expectorantia)
•    środki antyseptyczne (remedia anispetica)
Podział ten jak większość klasyfikacji ma charakter umowny, ponieważ większość ziół wykazuje zwykle wielokierunkową aktywność i można je z powodzeniem zaliczyć do kilku z wyżej wymienionych kategorii.
Doskonałym przykładem jest tutaj dziewanna, a dokładniej jej kwiat (Flos Verbasci). Bogaty skład chemiczny surowca sprawia, że kwiaty dziewanny mają wielorakie właściwości lecznicze. Do najbardziej cennych należy przeciwwirusowe działanie w odniesieniu do kilku szczepów wirusów grypy oraz wirusa opryszczki. Działanie to wykazują flawonoidy oraz werbaskozyd. Ponadto wodne wyciągi z kwiatów dziewanny działają przeciwzapalnie, mają właściwości powlekające i osłaniające oraz ułatwiają odkrztuszanie. Preparaty z dziewanny są więc doskonałym środkiem leczącym przyczynę jak i większość objawów wirusowych chorób górnych dróg oddechowych.
Środki przeciwgorączkowe wśród których wymienić należy przede wszystkim korę wierzby (Cortex Salicis), kora, liść i pączki topoli, liść osiki czy wiązówki, utrudniają rozwój stanu zapalnego, wskutek tworzenia jego mediatorów (prostaglandyn) poprzez hamowanie aktywności enzymu COX (cyklooksygenazy), który jest niezbędny do ich syntezy. W skutek tego obniżają zarówno temperaturę ciała, jak i znoszą tez inne objawy zapalenia towarzyszące przeziębieniu (bóle głowy i stawów, nadmierny obrzęk śluzówki nosa).
Do środków napotnych zaliczamy m.in. owoce maliny, kwiatostan lipy, kwiat bzu czarnego by wymienić najbardziej znane. R. diaphoretica wzmagają funkcje wydzielnicze skóry, a w szczególności gruczołów potowych. Skutkiem takiej aktywności jest obniżenie temperatury organizmu dotkniętego gorączką oraz samooczyszczenie organizmu poprzez usuwanie nadmiaru toksyn.
    Środki wykrztuśne to wyjątkowo bogata grupa leków roślinnych, obejmująca surowce o różnych mechanizmach działania. Preparaty zawierające w swym składzie śluzy roślinne, które powlekając błonę śluzową, powodują pęcznienie zalegającej wydzieliny, czego skutkiem jest efektywny odruch wykrztuśny. Inne z kolei preparaty zawierają związki sekretolityczne, np. olejki eteryczne, które pobudzają do wydzielania bardziej wodnistego śluzu. Kolejnym mechanizmem działania wykrztuśnego charakteryzują się rośliny zawierające saponiny. Najpopularniejszymi roślinami o działaniu wykrztuśnym są owoc anyżu, ziele tymianku, ziele macierzanki, sosna zwyczajna, korzeń lukrecji, korzeń mydlnicy, korzeń i liść prawoślazu
 Środki antyseptyczne są wykorzystywane w chorobach górnych dróg oddechowych o podłożu infekcyjnym. Cechują się wybitnymi właściwościami bójczymi, lub czasami tylko statycznymi w odniesieniu do mikroorganizmów, zarówno wirusów, bakterii jak i grzybów. Z uwagi na to są skuteczne w leczeniu bakteryjnych powikłań infekcji wirusowych oraz niekorzystnych skutków zwłaszcza długotrwałej antybiotykoterapii, czyli zakażeń grzybiczych. Pełnią one głównie rolę pomocniczą w stosunku do zasadniczych leków stosowanych w zwalczaniu infekcji układu oddechowego.
Do środków antyseptycznych zaliczamy m.in. olejki eukaliptusowy, rozmarynowy, goździkowy, sosnowy i jodłowy. Stosuje się je w postaci inhalacji, płukanek (głównie gardła), maści ziołowych (do miejscowych nacierań klatki piersiowej lub szyi), kąpieli leczniczych czy w końcu tabletek (do ssania lub żucia). Główną zaletą tej grupy leków wielokierunkowa aktywność obejmująca działanie sekreto – i cilimotoryczne, przeciwzapalne, przeciwobrzękowe i przywracające drożność kanałów nosowych.
Leki roślinne, właściwie stosowane mogą w znacznym stopniu pomóc w zwalczeniu infekcji wywołanej rinowirusami (przeziębienie) lub wirusem grypy. Są to leki cechujące się wielokierunkowym działaniem i dużym bezpieczeństwem stosowania.

mgr farm. Jarosław Widelski
Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

 

fot. Stanisław Kwiatkowski