10.2008 – „Jak zabopiegać i leczyć przeziębienie.”
Najbardziej dokuczliwymi objawami przeziębienia są: katar, podwyższona temperatura ciała, dreszcze, ból gardła, kaszel, chrypka oraz złe samopoczucie. Objawy te ustępują samoistnie, po około 5 – 10 dniach i zazwyczaj nie wymagają wizyty u lekarza, ani przyjmowania leków, choć odpowiednio dobrane farmaceutyki mogą złagodzić przebieg choroby oraz przyspieszyć powrót do zdrowia. W odróżnieniu od grypy, w przebiegu przeziębienia bardzo rzadko dochodzi do powstania powikłań, jednakże takowe zagrożenie istnieje, dlatego też warto przestrzegać kilku zasad umożliwiających ich uniknięcia. Przede wszystkim, podczas choroby należy więcej odpoczywać i wysypiać się, jak również dbać o właściwy ubiór, chroniący organizm przed wychłodzeniem. Zalecane jest także przyjmowanie dużej ilości płynów, ale zawsze o temperaturze pokojowej. W przebiegu przeziębienia nie jest konieczne, jak w przypadku grypy, przebywanie w łóżku, dlatego zastosowanie się do wymienionych porad umożliwi utrzymanie w miarę normalnej aktywności zawodowej.
W ciągu ostatnich lat na rynku pojawiła się ogromna ilość preparatów mających w cudowny sposób likwidować objawy przeziębienia i grypy. W zdecydowanej większości zawierają one działający przeciwbólowo i przeciwgorączkowo paracetamol (w dawkach 500-650mg), witaminę C, środki przeciwkaszlowe (np. dekstrometorfan), zmniejszające przekrwienie błony śluzowej nosa (np. chlorowodorek pseudoefedryny, chlorowodorek fenylefryny) oraz przeciwalergiczne (maleinian feniraminy) i dostępne są w postaci tabletek do połykania, rozpuszczania, lub proszków do sporządzania roztworu doustnego. Preparaty te są często wybierane przez pacjentów ze względu na bardzo szybkie działanie, oraz znaczącą redukcję odczuwanych objawów przeziębienia, jednakże ich stosowanie wiąże się z wieloma działaniami niepożądanymi – m.in. występowaniem tachykardii, kołatania serca, zwiększenia ciśnienia krwi, zwłaszcza u pacjentów z nadciśnieniem tętniczym oraz uczucia splątania lub pobudzenia. Środków tych nie należy stosować w przypadku istniejącej niewydolności wątroby lub nerek, astmie, ciężkim nadciśnieniu tętniczym, chorobie niedokrwiennej serca oraz w trakcie ciąży i okresie karmienia piersią. Istotnym zagrożeniem dla pacjenta jest również groźba nieświadomego przedawkowania substancji w nich zawartych, w wyniku łączenia różnych preparatów o podobnym składzie. Kolejną grupą leków chętnie i często kupowanych w celu zwalczenia objawów przeziębienia są krople do nosa. Większość z nich jako główny składnik czynny zawiera sympatykomimetyk działający na receptory α-adrenergiczne (ksylometazolinę, nafazolinę, oksymetazolinę lub tetryzolinę), i w efekcie zwężający naczynia krwionośne, zmniejszający przekrwienie i obrzmienie błony śluzowej, co prowadzi do udrożnienia przewodów nosowych i ułatwienia oddychania. Długotrwałe stosowanie tych leków prowadzi do uszkodzenia i zmian w nabłonku pokrywającym błony śluzowe i wystąpienia polekowego nieżytu nosa, dlatego nie należy ich stosować dłużej niż 3-5 dni. Alternatywą dla tych kropli są fizjologiczne roztwory soli lub wody morskiej do nosa, które zapewniają właściwe nawilżenie błony śluzowej nosa, upłynniają zalegającą wydzielinę i polepszają drożność przewodów nosowych.
Cennymi lekami stosowanymi w profilaktyce przeziębienia i grypy są preparaty zwierające witaminę C, która jest związkiem niezbędnym w przebiegu wielu procesów metabolicznych, działa jako przeciwutleniacz oraz wspomaga układ odpornościowy. Korzystne jest łączenie jej z rutyną – naturalnym glikozydem flawonowym o działaniu wzmacniającym naczynia włosowate oraz zmniejszającym ich przepuszczalność. Najlepszym źródłem naturalnej, najbardziej aktywnej witaminy C są warzywa i owoce, w szczególności zaś owoc róży (Rosae fructus).
Alternatywą dla leków syntetycznych są preparaty zawierające wyciągi roślinne oraz izolowane z nich składniki czynne. Szczególnie cenne w leczeniu objawów przeziębienia są surowce roślinne o działaniu napotnym i przeciwgorączkowym, zawierające korę wierzby (Salicis cortex), kwiat lipy (Tilliae inflorescentia), kwiat bzu czarnego (Sambuci flos), kwiat wiązówki błotnej (Ulmariae flos) i owoc maliny (Rubi idaei fructus). Szczególnie warte polecenia są syropy zawierające wyciągi z kwiatostanu lipy, liścia podbiału, kwiatu bzu i kory wierzby o działaniu napotnym i przeciwzapalnym. Mogą one być stosowane nawet u małych dzieci (powyżej 1 r.ż.).
Śluzy roślinne łagodzą stany zapalne poprzez działanie osłaniające i powlekające, zmniejszają podrażnienia i zmniejszają dzięki temu częstotliwość kaszlu a jednocześnie zwiększają czynność nabłonka rzęskowego i usuwanie zaległej wydzieliny. Do najczęściej stosowanych surowców śluzowych należą: korzeń prawoślazu (Althaeae radix), szczególnie w postaci syropu prawoślazowego, kwiat ślazu (Malvae flos), kwiat malwy czarnej (Malvae arboreae flos) oraz liść babki lancetowatej (Plantaginis lanceolatae folium), zawierający oprócz śluzów przeciwzapalnie oraz przeciwbakteryjnie działające glikozydy irydoidowe – aukubinę i katalpol.
Saponiny należą do substancji o działaniu wykrztuśnym i sekretolitycznym. W wyniku podrażnienia receptorów znajdujących się w błonach śluzowych zwiększają, na drodze odruchu wydzielanie rzadkiego śluzu. Preparaty zwierające saponiny ułatwiają odkrztuszanie wydzieliny zalegającej w oskrzelach. Należy stosować je ściśle według zalecanego dawkowania, gdyż w przypadku przedawkowania mogą powodować wymioty. Saponiny występują w liściu bluszczu (Hederae helicis folium), korzeniu lukrecji (Glycyrhizzae radix), korzeniu mydlnicy (Saponariae radix), korzeniu pierwiosnka (Primulae radix) oraz kwiecie dziewanny (Verbasci flos), który dodatkowo zawiera duże ilości (do 2.5%) śluzów roślinnych. Ekstrakty z wymienionych surowców wchodzą w skład licznych jedno i wieloskładnikowych syropów, jak i stałych postaci leków.
Cennymi substancjami wykrztuśnymi i mukolitycznymi są olejki eteryczne i surowce olejkowe. Olejki eteryczne, zarówno po podaniu doustnym (wchłonięte w jelicie cienkim i wydalane przez drogi oddechowe), jak i w inhalacjach drażnią błonę śluzową oskrzeli, pobudzają ruch nabłonka rzęskowego i wydzielanie rzadkiego śluzu. Wykazują również działanie przeciwbakteryjne i przeciwzapalne. W lecznictwie stosowane są surowce olejkowe oraz otrzymywane z nich olejki eteryczne. Najpopularniejsze z nich to owoc anyżu (Anisi fructus), owoc kopru włoskiego (Foeniculi fructus), ziele macierzanki (Serpylli herba), ziele tymianku (Thymi herba) i majeranku (Majoranae herba). Na uwagę zasługuje maść majerankowa, która skutecznie zmniejsza obrzęk błony śluzowej nosa i jest szczególnie przydatna w zwalczaniu kataru u małych dzieci. Warto również pamiętać o inhalacjach przy użyciu olejków eterycznych, które mogą w znaczący sposób złagodzić objawy przeziębienia. Do inhalacji najlepiej jest użyć olejku eukaliptusowego, sosnowego, anyżowego, miętowego, cynamonowego, goździkowego, jałowcowego lub rozmarynowego, jak również gotowych mieszanek olejków eterycznych. Należy pamiętać, aby kupowane olejki spełniały normy farmakopealne, co zagwarantuje ich czystość i najwyższą jakość.
Działanie wykrztuśne wykazują również alkaloidy roślinne, głównie emetyna występująca w korzeniu wymiotnicy (Ipecacuanhae radix), jednakże ze względu na niezwykle silne działanie (według FP VI, wykaz B) jej zastosowanie jest ograniczone.
W okresie zwiększonej zapadalności na choroby infekcyjne warto wzmocnić swoją odporność poprzez przyjmowanie leków immunostymulujących. Najpopularniejszym i najlepiej poznanym roślinnym immunostymulantem jest ziele i korzeń jeżówki (Echinaceae herba). Surowiec leczniczy pozyskiwany jest z jeżówki purpurowej (Echinacea purpurea L – korzeń i ziele), jeżówki wąskolistnej (Echinacea angustifolia DC – korzeń i ziele) oraz jeżówki bladej (Echinacea pallida Nutt – ziele). Związki czynne jeżówki stymulują układ odpornościowy, nasilają fagocytozę oraz wydzielanie interferonów działających przeciwwirusowo. Następuje również pobudzenie limfocytów do swoistej obrony organizmu w wyniku wydzielania interleukiny 1 (IL1) przez makrofagi. W efekcie dochodzi do zwiększenia odporności na infekcje wirusowe i bakteryjne. Należy pamiętać, że preparatów zawierających jeżówkę nie należy stosować u małych dzieci (poniżej 4 roku życia) bez wcześniejszej konsultacji lekarskiej. Ponadto nie mogą one być stosowane w przypadku uczulenia na rośliny z rodziny Compositae, uszkodzenia wątroby, u chorych na gruźlicę, białaczki, kolagenozy, astmę, stwardnienie rozsiane, AIDS, a także u nosicieli wirusa HIV oraz kobiet w ciąży i karmiących piersią. Składniki czynne jeżówki wykazują szereg interakcji lekowych, m.in. z steroidami anabolicznymi, amiodaronem, metotreksatem, ketokonazolem oraz cyklosporyną i innymi immunosupresantami.
Immunostymulująco działają również preparaty przygotowane z różnych gatunków aloesu (Aloe vera Burm., Aloe ferox Mill., Aloe arborescens Mill.) zawierające frakcję glikoproteinową (aloktyny A i B, acemannan) oraz kwasy organiczne. Udowodniono również, że regularne przyjmowanie leków i suplementów diety zawierających olej z wątroby rekina grenlandzkiego, zawierający alkoksyglicerole i skwalen, prowadzi do zwiększenia bezwzględnej ilości granulocytów oraz produkcji przeciwciał, a w efekcie do stymulacji naturalnej odporności organizmu.
W walce z powszechnie panującą epidemią jesienno-zimowego przeziębienia i grypy doskonałym orężem mogą okazać się leki pochodzenia roślinnego. Stanowią one skuteczną, bezpieczną i niejednokrotnie tańszą alternatywę dla syntetycznych leków zwalczających objawy przeziębienia i grypy. Należy jednak pamiętać, że najważniejsza jest profilaktyka choroby przeziębieniowej – dbanie o ubiór dostosowany do panujących warunków atmosferycznych, zróżnicowana dieta dostarczająca niezbędnych składników odżywczych oraz regularna aktywność fizyczna. Zdrowy tryb życia pozwoli na utrzymanie dobrej kondycji fizycznej oraz sprawnego działania układu immunologiczngo.
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
