09.2013 – „Rola kwasów omega w populacji pediatrycznej.”

wrzesień 2013, nr 85/63 online

   Tłuszcze (lipidy) są grupą związków organicznych występujących we wszystkich żywych organizmach, zarówno roślinnych (nasiona, miąższ owoców)  jak i  zwierzęcych (w postaci tkanki tłuszczowej). Tłuszcze w ludzkim organizmie pełnią wiele różnorodnych funkcji: stanowią materiał energetyczny, są budulcem błon komórkowych i organelli komórkowych (głównie fosfolipidy), są formą energii zmagazynowanej a także izolatorem, który chroni przed utratą ciepła. Są także prekursorem hormonów steroidowych (kortykosterydów, hormonów płciowych), witaminy D3 i kwasów tłuszczowych. Lipidy to także źródło niezbędnych nienasyconych kwasów tłuszczowych. Tłuszcz okołonarządowy pełni funkcję antywstrząsową dla organów wewnętrznych, ponadto lipidy mogą hamować sekrecję soku żołądkowego oraz skurcze żołądka.

   Do lipidów zaliczamy następujące grupy:
*lipidy złożone – to związki, które oprócz kwasów tłuszczowych i alkoholu zawierają także inne składniki np. fosfolipidy, sfingofosfolipidy, glicerofosfolipidy, glikolipidy, glikoglicerolipidy, glikosfingolipidy.
*lipidy pochodne (wtórne) – to pochodne lipidów prostych lub złożonych (kwasy tłuszczowe, węglowodory, alkohole inne niż glicerol).

 

 

 

   Kwasy tłuszczowe nasycone – alkanowe (SAFA) takie jak: palmitynowy, laurynowy, mirystynowy, stearynowy. Źródłem SAFA są przede wszystkim mięso, produkty mleczne oraz olej kokosowy i palmowy.

   Kwasy tłuszczowe nienasycone: jednonienasycone, w których występuje jedno wiązanie podwójne oraz wielonienasycone (nazywane także witaminą F) – posiadające dwa lub większą liczbę wiązań podwójnych.

   Kwasy tłuszczowe nasycone i jednonienasycone są endogenne, natomiast wielonienasycone kwasy tłuszczowe są pochodzenia egzogennego i  muszą być dostarczane z codzienną dietą. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe określane są jako NNKT – niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe. Są grupą związków, która w ostatnich latach jest szczególnie rekomendowana w profilaktyce prozdrowotnej. Kwasy tłuszczowe nasycone wykorzystywane są głównie jako doraźne lub zapasowe źródło energii, nie pełnią natomiast funkcji budulcowej organizmu. Niekorzystny wpływ nasyconych kwasów tłuszczowych objawia się podwyższonym poziomem cholesterolu frakcji LDL w surowicy krwi co przyczynia się niejednokrotnie do chorób serca, miażdżycy, otyłości, nadciśnienia oraz zwiększonej agregacji płytek krwi. Kwas oleinowy (omega-9) to jednonienasycony kwas tłuszczowy występujący w oliwie z oliwek lub oleju rzepakowym niskoerukowym. Zmniejsza on ryzyko występowania choroby niedokrwiennej serca, zmniejszając stężenie cholesterolu w lipoproteinach o niskiej gęstości (LDL) i zwiększając jednocześnie stężenie cholesterolu w lipoproteinach o dużej gęstości (HDL).

   Do wielonienasyconych kwasów tłuszczowych (NNKT) należą kwasy tłuszczowe z grup: omega-6 i omega-3. Do grupy omega-6 (PUFA n-6) należy: kwas linolowy (LA) oraz kwas arachidonowy. Natomiast  do grupy omega-3 (PUFA n-3) należą: kwas alfa-linolenowy (ALA), kwas eikozapentaenowy (EPA) i kwas dokozaheksaenowy (DHA). Kwasy grup omega 3 i 6 nie są syntetyzowane w organizmie człowieka i muszą być spożywane z pokarmem. Ich niedostatek w ustroju prowadzi do wielu schorzeń. Wielonienasycone kwasy tłuszczowe występują w olejach roślinnych i rybich. Najbogatszym źródłem omega-3 jest olej lniany, natomiast omega-6 występuje w oleju z wiesiołka, słonecznikowym, winogronowym. Olej lniany nieoczyszczony zawiera ponad 50% kwasów omega 3, głównie DHA i EPA. Najbogatszym źródłem tych kwasów są natomiast oleje rybie. Suplementując EPA i DHA należy pamiętać o problemie zanieczyszczenia rtęcią i innymi metalami ciężkimi wątroby ryb.

 

 

 

*stanowią składnik błon komórkowych i mitochondrialnych;
*są prekursorami hormonów tkankowych;
*zapobiegają zakrzepom przez hamowanie agregacji płytek krwi;
*pełnią funkcję transportera lipidów w organizmie, głównie cholesterolu;
*są prekursorami eikozanoidów (do których zaliczamy: prostaglandyny, tromboksany, leukotrieny) warunkujących homeostazę organizmu. Eikozanoidy, które powstają z PUFA n-3 mają funkcję przeciwzapalną, przeciwagregacyjną, antyarytmiczną, rozkurczową.

 

 

   dpowiedź na to pytanie jest złożona. Zależy to od wieku, płci, rodzaju wykonywanej pracy, a także stanu fizjologicznego organizmu. Ciąża i laktacja predysponują organizm kobiety do większego zapotrzebowania na lipidy. Biorąc pod uwagę powyższe warunki dietetycy zalecają, aby dostarczane tłuszcze pokrywały 25-30% zapotrzebowania dobowego na energię. Oczywiście nie każdy tłuszcz jest zalecany do spożycia. Należy kontrolować ilość cholesterolu, którego nie powinno być więcej niż 300mg/dobę, zwiększając jednocześnie ilość nienasyconych kwasów tłuszczowych.

 

 

 

 

   Z uwagi na rozwój OUN (mózg zawiera około 65% lipidów) u niemowląt i dzieci do 3 roku życia znacznie wzrasta zapotrzebowanie na tłuszcze, które wpływają na strukturę komórek nerwowych, a także liczbę dendrytów i synaps. PKT (Polski Konsensus Tłuszczowy) z uwagi na powyższe nie zaleca ich ograniczania w diecie. Dopiero po ukończeniu 3 lat zmniejsza się racje dobowe lipidów do 30% całkowitej ilości energii dostarczanej z pokarmem, z jednoczesnym zwiększeniem podaży NNKT.

 

 

 

   PKT na podstawie wieloletnich badań podaje, że nasycone kwasy tłuszczowe obecne w tłuszczach zwierzęcych mają niekorzystny wpływ na procesy zapamiętywania, uczenia się i koncentracji. Ponadto zaskakującym jest fakt, że im więcej  dzieci otrzymują w diecie omega-6, tym częściej możemy zaobserwować zaburzenie funkcji poznawczych. Zatem jaka proporcja omega-3 do omega-6 jest prawidłowa? Aby uniknąć niepokojących oddziaływań należałoby ograniczyć ilość omega-6, nie można jednak zapomnieć o dobroczynnym oddziaływaniu kwasu linolenowego, który uczestniczy w syntezie kwasu arachidonowego – niezbędnego w rozwoju mózgu. Kwasy omega-3 są niezbędne do przekazywania impulsów między neuronami. W diecie dzieci rekomendowany jest kwas omega n-3 (DHA- dokozaheksaenowy) znajdujący się w oleju rybim ryb tłustych takich jak makrela, śledź, tuńczyk, dorsz czy halibut. DHA odpowiada za budowę i funkcjonowanie synaps, a w konsekwencji mózgu. Stosunek spożywanych kwasów omega-6 do omega-3 powinien mieścić się w przedziale2:1.

 

 

    Suplementacja NNKT powinna się rozpocząć się już na etapie życia płodowego. Dostarczanie ciężarnym NNKT zapobiega przedwczesnym porodom, niskiej masie urodzeniowej noworodków i warunkuje prawidłowy rozwój centralnego układu nerwowego. Nie bez znaczenia jest zmniejszenie ryzyka wystąpienia AZS i alergii u dzieci kobiet stosujących NNKT w ciąży i w trakcie trwania laktacji. Dla kobiet ciężarnych zaleca się, aby ilość NNKT stanowiła 5% ogólnej energii dostarczanej z pokarmem, natomiast w trakcie karmienia około 6,5% energii powinno pochodzić z NNKT. Kluczowym kwasem omega dla populacji pediatrycznej jest kwas omega-3: DHA. Kwas dokozaheksaenowy bierze udział w rozwoju zdolności poznawczych i inteligencji oraz w procesie tworzenia systemu odpornościowego. Zbyt niski poziom DHA u najmłodszych prowadzi do częstych zmian nastroju, dysleksji, obniżonej koncentracji, zaburzenia widzenia, nadpobudliwości. Badania nad ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder – zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) wykazały, że zbyt niski poziom DHA nasila objawy zespołu.

 

 

Źródłem omega-3 w diecie najmłodszych mogą być:
•    mleko matki;
•    wzbogacone mleko modyfikowane;
•    ryby morskie;
•    suplementy diety.

 

 

 

 

 

 

 

   AZS to choroba o podłożu genetycznym, związana z nieprawidłową reakcją (odpowiedzią) immunologiczną na małą dawkę antygenów, w wyniku której dochodzi do nadmiernego wytwarzania IgE. Uważa się, że jedną z przyczyn mogą być nieprawidłowe proporcje kwasu omega-3 do omega-6 w organizmie, w tym brak kwasu linolowego (LA) i zaburzenia przemiany kwasu linolowego w gamma-linolenowy. Objawami są suchość skóry (łuska), świąd, stan zapalny (zaczerwienienie skóry z pęcherzykami, które mogą przekształcać się  w nadżerki). Pierwsze objawy mogą wystąpić już ok. 3-6 miesiąca życia, u niemowląt często na policzkach. Obraz choroby zmienia się z wiekiem.

   Amerykańscy naukowcy odkryli zastosowanie  kwasów omega w AZS. Ich badania dowiodły, że kwas linolowy (LA) oraz kwas gamma linolenowy, których głównym źródłem jest wiesiołek dwuletni są odpowiedzialne za utrzymanie warunków ochronnych skóry. Ich brak w diecie zaburza prawidłowy skład płaszcza lipidowego, zaostrzając jednocześnie objawy zapalenia skóry. Suplementacja kwasami omega odgrywa ważną rolę u dzieci cierpiących na to schorzenie skórne. Ponadto na rynku aptecznym pojawiły się także dermokosmetyki wzbogacone dodatkowo w kwasy omega, które zalecane są nie tylko w AZS, ale także w wielu  dermatozach występujących w wieku dziecięcym.

 

 

 

 

    Dzieci, podobnie jak dorośli są stale narażeni na kontakt z zarazkami (bakterie, wirusy, pasożyty), które są źródłem wielu chorób. Kwasy omega zmniejszają częstotliwość występowania zakażeń wirusowych i bakteryjnych przez mobilizację układu odpornościowego i poprawę naturalnej odporności. Osoby dorosłe mają już rozwinięty układ odpornościowy, u dzieci następuje to wraz z wiekiem. Układ immunologiczny noworodka jest w fazie tworzenia. Dlatego tak ważne dla odporności jest dostarczanie NNKT z mlekiem matki, w którym ich zawartość to podstawowy czynnik budujący odporność najmłodszych. Prawidłowa podaż EPA gwarantuje blokowanie powstawania substancji pozapalnych zabezpieczając przed wystąpieniem objawów choroby. Ostatnie tygodnie ciąży są momentem przekazania dziecku przez łożysko przeciwciał, które są w stanie zapewnić ochronę noworodkowi w pierwszych miesiącach życia. Doskonałym przykładem preparatu stosowanego prewencyjnie w okresie zwiększonej zachorowalności jest tran, którego działanie immunostymulujące opiera się na zawartości omega-3. Suplementacja tranem może być stosowana już od 6 tygodnia życia. Na rynku jest wiele suplementów diety zawierających NNKT dla dzieci, które występują w różnych postaciach: kapsułek żelatynowych, kapsułek typu twist off, syropów, kropli, żelków. Wybór jest szeroki i z pewnością przy odpowiedniej poradzie farmaceuty, każdy rodzic wybierze coś odpowiedniego dla swojego dziecka z szerokiej gamy preparatów OTC.

 
Fot. Fotolia.com

Piśmiennictwo:
„Chemia żywności sacharydy, lipidy i białka” praca zbiorowa pod redakcją Zdzisława E. Sikorskiego
„Chemia żywności. Odżywcze i zdrowotne właściwości składników odżywczych” praca zbiorowa pod redakcją Zdzisława E. Sikorskiego
„Pierwszy rok życia dziecka” Heidi Murkoff i Sharon Mazel
Pierwsze dwa lata życia dziecka , przewodnik dla rodziców. Jak dbać o rozwój, pielęgnować i zapobiegać chorobom. Pod red. Prof. Alicji Chybickiej, Prof. Anny Dobrzańskiej, Prof. Jerzego Szczapy i prof. Jacka Wysockiego.
Vaddadi KS. Prostaglandins Med 1981;6:375–9.