09.2013 – „Lek roślinny na XXII Zjeździe Naukowym PTFarm w Białymstoku”

wrzesień 2013, nr 85/63 online

   W dniach 18-21 września br. w Białymstoku odbył się już XXII Naukowy Zjazd Polskiego Towarzystwa Farmaceutycznego. Tegoroczne hasło przewodnie Zjazdu brzmiało „Farmacja – Nauka – Społeczeństwo”. Jak napisali Organizatorzy: Wybór tak ważnego i aktualnego hasła przewodniego nie jest przypadkowy. Zwraca on bowiem uwagę na coraz większe znaczenie rozwoju nauk farmaceutycznych i biomedycznych w utrzymaniu i poprawie zdrowia człowieka. Tegoroczne hasło ma zatem kontekst społeczny zgodnie z programem naukowym określającym misję Farmacji w zakresie opieki farmaceutycznej, troski o bezpieczeństwo, skuteczność i racjonalizację farmakoterapii, diagnostykę i profilaktykę chorób oraz kształcenie specjalistycznych kadr.

   W spotkaniu wzięło udział wielu naukowców ze wszystkich ośrodków w Polsce, którzy prezentowali swoje osiągnięcia w formie wykładów lub prezentacji posterów. Jedna z Sesji Zjazdu poświęcona była fitoterapii. Nosiła ona tytuł: Rola leku pochodzenia naturalnego we współczesnej terapii (farmakognozja, lek roślinny, homeopatia). O substancjach roślinnych i ich wpływie na zdrowie człowieka pisaliśmy już niejednokrotnie na łamach Aptekarza Polskiego, wskazując wielokierunkowe działanie nie tylko roślin uznawanych za lecznicze, ale także i przypraw, które również mogą nam pomóc w niektórych dolegliwościach.

   Spotkanie rozpoczęło się od prezentacji nowopowstałej Ogólnopolskiej Sekcji Leku Roślinnego przy Zarządzie Głównym PTFarm. Profesor Kazimierz Głowniak wspólnie z mgr Blanką Ulążką – przewodniczącą Sekcji, przedstawili dotychczasowe osiągnięcia oraz założenia i cele, które przyświecać będą w przyszłej działalności. Wszyscy uczestnicy spotkania z przychylnością przyjęli Sekcję, dając temu wyraz swoim wpisem w deklaracjach członkowskich. Sekcja planuje zorganizowanie w przyszłym roku Zjazdu poświęconego roli leku roślinnego we współczesnej medycynie.

 

   Wykład inauguracyjny sesji, zatytułowany „Produkt leczniczy a suplement diety” wygłosiła prof. Irena Matławska (Katedra i Zakład Farmakognozji, UM w Poznaniu). Okazuje się, że niektóre z suplementów diety obecnych na rynku nie zawierają dokładnie tych składników jakie są deklarowane przez producentów. Jak podaje prof. Matławska: Najwięcej nieprawidłowości obserwowano w suplementach diety wspomagających odchudzanie i usprawniających potencję, pochodzących z Chin i Ameryki Południowej, w których znajdowano substancje niedopuszczalne (sibutramina, pochodne sildenafilu, johimbina). Coraz liczniejsze są prace, przedstawiające jakość zarówno produktów leczniczych, jak i suplementów diety, zawierających substancje roślinne. Niewątpliwie ten sektor rynku wymaga większych uregulowań prawnych. Suplementy diety często utożsamiane są z lekami pochodzenia roślinnego.

   Okazuje się, że nasze zasoby naturalne surowców roślinnych są w kręgu zainteresowań uczonych z Ukrainy. Prof. Roman Lysiuk z Danylo Halytsky Lwowskiego Narofowego Uniwersytetu Medycznego na Ukrainie przedstawił ciekawy wykład na temat obiecujących rezultatów badań nad frakcją polisacharydową wybranych substancji roślinnych rosnących w naszym kraju. Z wstępnych badań wynika, że frakcje polisacharydowe występujące w kokoryczce wonnej, tataraku zwyczajnym oraz rzęsie drobnej, które dziko rosną w Polsce, wykazują efekty farmakologiczne.

   Grzyby często goszczą na naszych stołach, nie do końca zdajemy sobie sprawę ile korzystnych składników przyjmujemy wraz z ich spożywaniem. Jak podała dr Bożena Muszyńska (Katedra i Zakład Botaniki Farmaceutycznej, UJ Coll. Med. w Krakowie) podczas swojego referatu: W suchej masie susz grzybowy zawiera od 3% – 25% przyswajalnych białek, do 5% węglowodanów, 0.5 – 3.5% tłuszczu (w postaci oleju zawierającego kwasy tłuszczowe nienasycone w tym NNKT i nasycone), a także witaminy (B1, B2, B6, H, PP, E, D, F) i prowitaminę witaminy A: b-karoten, liczne pierwiastki (m. in. chrom, cynk, fosfor, kobalt, magnez, mangan, miedź, nikiel, potas, sód, srebro, wapń, selen, żelazo) oraz enzymy i chitynę (błonnik pokarmowy). Bardzo korzystna jest obecność w owocnikach enzymów, które pobudzają apetyt, ułatwiają trawienie i przyswajanie pokarmu. Okazuje się, że związki biologicznie czynne występujące w grzybach mogą być stosowane w terapii wielu chorób cywilizacyjnych wywołanych wolnymi rodnikami tlenowymi.

   W niektórych suplementach diety spotykamy substancje roślinne o których istnieniu dowiadujemy się z po raz pierwszy z etykiety producenta. Niewątpliwie do roślin egzotycznych należą rośliny z rodzaju Liściokwiaty (Phyllantus), które w swoim referacie omówiła mgr Barbara Sparzak (Katedra i Zakład Farmakognozji, GUMed.). Właściwości lecznicze tych roślin zauważyła medycyna Ayurwedy już ponad 2000 lat temu. Obecnie liściokwiaty są stosowane w medycynie tradycyjnej w zaburzeniach funkcji wątroby oraz układu moczowego. W przedstawionym wykładzie prelegentka przedstawiła wyniki analizy aktywnych biologicznie metabolitów wtórnych występujących w 5 gatunkach liściokwiatów P. glaucus, P. grandifolius, P. juglandifolius, P. multiflorus, P. amarus. Warto podkreślić, że skład chemiczny 4 spośród ww. gatunków nie był wcześniej analizowany. Metody analityczne opracowane przez zespół gdańskich naukowców posłużyły do oceny jakości preparatów zawierających sproszkowane ziele P. niruri. Jak podała prelegentka wyniki badań wskazują na niską jakość lub błędną identyfikację botaniczną surowca stosowanego do ich produkcji.

 

   Wpływ wyciągu wodnego z liści ligustra (Ligustrum vulgare L.) na mediatory stanu zapalnego na modelu ludzkich neutrofili omówiła w swoim referacie dr Anna Kiss (Katedra Farmakognozji i Molekularnych Podstaw Fitoterapii, WUMed.). Ta roślina z rodziny oliwkowatych jest stosowana, zwłaszcza na południu Europy, w stanach zapalnych jamy ustnej i gardła. Warszawscy naukowcy wykazali, że w ekstrakcie wodnym występowały m.in. związki z grup flawonoidów, fenylopopanoidów oraz sekoirydoidów. Jak podano: badany wyciąg w stężeniach od 5 do 50 μg/ml statystycznie znacząco hamował wydzielanie reaktywnych form tlenu ze stymulowanych neutrofili (IC50~20 μg/ml). Wydzielanie czynników prozapalnych było hamowane w około 20-40%, jednocześnie badany wyciąg zmniejszał ekspresją CD11b/CD18 oraz zwiększał ekspresję CD62L w stymulowanych neutrofilach. Naukowcy potwierdzili skuteczność stosowania wodnych wyciągów z liści ligustra pospolitego w stanach zapalnych i zapewne nie było to ich ostatnie słowo na temat tej substancji roślinnej.

   O tym, że owoce maliny właściwej są skuteczne w przeziębieniu nikogo nie trzeba przekonywać. Ich właściwości prozdrowotne poznał chyba każdy z nas na sobie lub swoich bliskich. Jednak nie każdy wie, że w medycynie ludowej stosowane są także pędy. Wykład na temat Badania składu chemicznego Rubus idaeus i Rubus occidentalis z oceną aktywności biologicznej przedstawiła prof. Mirosława Krauze-Baranowska (Katedra i Zakład Farmakognozji z Ogrodem Roślin Leczniczych, GUMed.). Naukowcy z Gdańska wykazali, że owoce maliny posiadały słabszą aktywność przeciwdrobnoustrojową w porównaniu do ekstraktów suchych z pędów, zaś aktywność wobec Helicobacter pylori była na zbliżonym poziomie. Być może niedługo na półkach aptecznych pojawią się lecznicze produkty roślinne stanowiące połączenie suchych ekstraktów z owoców i pędów malin.

   Tematyka oceny jakościowej suplementów diety pojawiła się również w referacie wygłoszonym przez dr Bogumiłę Kupcewicz (Katedra i Zakład Chemii Nieorganicznej i Analitycznej, Wydział Farmaceutyczny, Coll. Med. im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, UMK w Toruniu) Ocena właściwości przeciwutleniających wybranych leków i suplementów diety zawierających ekstrakty roślinne. W pracy przedstawiono analizę porównawczą ok. 50 dostępnych na polskim rynku farmaceutycznym produktów leczniczych oraz suplementów diety zawierających wybrane wyciągi roślinne (Ginkgo biloba, Camellia sinensis, Glycine max) oraz substancje (rutyna), które badano pod kątem zawartości związków polifenolowych oraz ich aktywności antyoksydacyjnej. Wyniki powyższych badań wykazały duże zróżnicowanie, co mogło wynikać ze stosowania przez producentów suplementów diety niestandaryzowanych ekstraktów. Podobnie jak prof. Matławska, prelegentka zwróciła uwagę na konieczność wprowadzenia jasnych regulacji prawnych dotyczących wymagań jakościowych suplementów diety.

   Na mniej znaną grupę roślin o potencjalnym zastosowaniu w fitoterapii zwróciła uwagę w swoim referacie dr Agnieszka Ludwiczuk (Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych, UM w Lublinie). Wątrobowce – bogate źródło związków biologicznie czynnych. Rośliny te pojawiły się na lądzie jako pierwsze, mniej więcej 472 miliony lat temu, mogą być zatem uważane za przodków wszystkich roślin lądowych. Charakteryzują się one występowaniem wielu związków chemicznych, głównie są to terpenoidy, a także związki aromatyczne, których struktury są niespotykane u roślin wyższych. Związki zawarte w wątrobowacach wykazują między innymi właściwości przeciwdrobnoustrojowe, silnie cytotoksyczne wobec komórek HL-60, działają także neurotropowo, przeciwwirusowo przeciw wirusowi HIV-1, a także wirusowi grypy typu H1N1. Niektóre ze związków posiadają właściwości zwiotczające mięśnie, a także obniżają stężenie frakcji HDL cholesterolu bez podnoszenia zawartości trójglicerydów.

   Elagotanoidy są składnikiem niektórych produktów spożywczych oraz ekstraktów roślinnych. Na pozytywny wpływ ich metabolitów – urolityn na układ sercowo-naczyniowy zwrócił uwagę w referacie mgr Jakub Piwowarski (Katedra Farmakognozji i Molekularnych Podstaw Fitoterapii, Wydział Farmaceutyczny, WUMed) – Wpływ metabolitów elagotanoidów – urolityn na prozapalną aktywność neutrofili w kontekście chorób układu sercowo-naczyniowego. Uzyskane przez naukowców wyniki wskazują, że urolityny mogą specyficznie wpływać na prozapalne funkcje neutrofili i tym samym wywierać korzystny wpływ na układ sercowo-naczyniowy.

   W pracy analitycznej, szczególnie z matrycą roślinną, ważny jest dobór warunków przeprowadzonych procesów ekstrakcyjnych i w późniejszym etapie izolacji związków aktywnych. Podczas wygłoszonego referatu przez dr Krystynę Skalicką-Woźniak (Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych, UM w Lublinie) nt. Zastosowanie chromatografii przeciwprądowej w izolacji substancji aktywnych biologicznie uczestnicy sesji zapoznali się z możliwościami chromatografii przeciwprądowej (ang. countercurrent chromatography CCC). Prelegentka przedstawiła wyniki izolacji związków o charakterze kumaryn z roślin z rodziny Apiaceae. Dzięki zastosowaniu techniki CCC możliwe były dalsze badania tych związków pod kątem określenia ich aktywności biologicznych (głównie przeciwdrgawkowych).

   Substancją dotychczas mało poznaną w zakresie składu fitochemicznego jest marchwica pospolita (Mutellina purpurea Poir.). Tematem określenia związków lotnych w tej aromatycznej roślinie zajęli się lubelscy naukowcy. Dr Elwira Sieniawska (Katedra i Zakład Farmakognozji z Pracownią Roślin Leczniczych, UM w Lublinie) przedstawiała referat nt. Analiza związków lotnych w ekstraktach z marchwicy pospolitej (Mutellina purpurea Poir.). W wyniku analizy ekstraktów z różnych części rośliny stwierdzono, że dominującymi frakcjami były w zielu kumaryny i seskwiterpeny, w owocach monoterpeny i seskwiterpeny, zaś w korzeniu pochodne kumarynowe i monoterpeny. To zróżnicowanie składu może mieć wpływ na potencjalne wykorzystanie marchwicy w celach terapeutycznych.

   Badania nad właściwościami przeciwnowotworowymi różnych substancji pochodzenia naturalnego trwają od lat w wielu ośrodkach w Polsce i na świecie. Podejmowane są próby poznania mechanizmów działania składników roślin na komórki nowotworowe. W swoim referacie: Molekularne mechanizmy działania fizetyny – efekt angioprewencyjny i proapoptotyczny w terapii i profilaktyce nowotworów dr Piotr Ruszkowski (Katedra i Zakład Farmakologii, UM w Poznaniu) przedstawił aktualny stan wiedzy na temat fizetyny. Ten naturalny flawonoid, który występuje w m.in. w truskawkach, cebuli, czosnku i jabłkach wydaje się mieć silnie właściwości przeciwnowotworowe, co zostało potwierdzone w badaniach prowadzonych wobec linii komórkowych, oraz na modelach zwierzęcych.

   Podczas Sesji miał również wystąpienie studenta Sebastiana Chłędzika, członka Koła Naukowego przy Zakładzie Chemii Medycznej, który zaprezentował pracę powstałą wspólnie z Zakładem Chemii Medycznej, Zakładem Biochemii Farmaceutycznej, Zakładem Farmakognozji – Wydział Farmaceutyczny z Oddziałem Medycyny Laboratoryjnej, UM w Białymstoku na temat: Wpływ związków flawonoidowych wyizolowanych z liści ostrożenia błotnego Cirsium palustre (L.) Scop. na biosyntezę kolagenu. Nasz organizm jest w stanie samodzielnie syntetyzować kolagen, jednak w niektórych stanach chorobowych, na skutek nadmiernego wysiłku proces ten może zostać zaburzony. Deficyt kolagenu może też mieć miejsce w procesie starzenia się naszego organizmu (menopauza, andropauza), następuje wówczas efekt marszczenia się skóry. Jak wykazali białostoccy naukowcy na biosyntezę kolagenu mogą mieć wpływ związki flawonoidowe wyizolowane z liści ostrożenia błotnego C. palustre, co ma istotne znaczenie w procesie regeneracji skóry, czy w stanach chorobowych związanych z deficytem tego białka. Po sesji wykładowo-referatowej zostały przedstawione postery, na których naukowcy prezentowali wyniki swoich badań.

   W tym miejscu Organizatorom należą się wyrazy podziękowania za profesjonalne przygotowanie Zjazdu w Białymstoku.

Sprawozdanie przygotował
dr Tomasz Baj

Dokumentacja fotograficzna
dr Elwira Sieniawska
Katedra i Zakład Farmakognozji

z Pracownią Roślin Leczniczych
UM w Lublinie