Ditranol – remedium antipsoriaticum

   Leki recepturowe przygotowywane dla chorych z łuszczycą znajdują zastosowanie w leczeniu powierzchniowym zmian skórnych. Jest to leczenie objawowe. Na zrogowaciałe powierzchnie stosuje się głównie środki keratolityczne, dziegcie i preparaty z mocznikiem. Funkcję pomocniczą spełniają preparaty natłuszczające skórę i pielęgnacyjne.
   Jednymi z najczęściej przyrządzanych dla łuszczyków receptur są takie, które zawierają w swoim składzie cignolinę. Nazwy synonimowe, pod którymi można spotkać tę substancję to: ditranol, antralina, antralin lub cigantral. Chemicznie jest to 1,8-dihydroksy-9(10H)-antracenon. Ditranol jest więc pochodną fenolową. Jest substancją syntetyczną i zastąpił chryzarobinę (związek naturalny otrzymywany z indyjskiego drzewa Andira araroba) o podobnych właściwościach.
   Preparaty z cygnoliną wytwarzane w recepturze to praktycznie postaci stałe ad usum externum (maści, pasty i kremy). Możliwe jest sporządzenie roztworu ditranolu (alkoholowego, ponieważ substancja nie rozpuszcza się w wodzie), który jest wygodniejszy do stosowania w przypadku łuszczycy obejmującej miejsca owłosione. Nie zaleca się jednak stosowania środka na skórę głowy i twarzy, ze względu na ryzyko poważnego zapalenia spojówek. Preparatów z tym składnikiem nie powinno się również stosować w fałdach skóry, w okolicach genitaliów i na błony śluzowe.
   Antralin jest wrażliwy na światło i podwyższoną temperaturę, dlatego substancja powinna być przechowywana w suchym i chłodnym miejscu w odpowiednich pojemnikach. Preparaty z cignoliną powinny być wydawane z opisem „chronić od światła”.
   Cignolina cechuje się wysoką skutecznością w walce z łuszczycą i wydłuża okresy remisji. Posiada niestety wady – ma działanie podrażniające i barwiące. Zabarwia skórę, ubranie, a nawet meble i armaturę, co sprawia, że stosowanie jej wymaga dużej uwagi i bywa uciążliwe. Barwę nadają produkty utleniania ditranolu, powstało nawet określenie „opalenizna cygnolinowa” (czas znikania to kilka tygodni). Aplikację maści najlepiej przeprowadzać w rękawiczkach ochronnych.
   Uważa się, że cignolina nie stwarza ryzyka działań ogólnoustrojowych, niemniej wchłanianie jej do krwioobiegu nie jest wykluczone np. w przypadku przerwania ciągłości skóry. Szczególną ostrożność powinni zachować pacjenci z chorobami nerek, które są narządem wydzielniczym metabolitów cignoliny. Zdarzają się przypadki uczulenia na tę substancję. Wszelkie niepokojące objawy po zastosowaniu preparatów z cygnoliną powinny być konsultowane z lekarzem. Może być konieczna korekta stężenia lub sposobu aplikacji w przypadku nadmiernych reakcji zapalnych, pieczenia czy bólu.

   Mechanizm działania ditranolu opiera się na tworzeniu wolnych rodników. Z ditranolu pod wpływem tlenu powstaje rodnik ditranolu, a także inne reaktywne cząsteczki. Obecność tych jednostek w komórce powoduje spowolnienie podziałów komórkowych. Szczegółowe szlaki oddziaływania leku, prowadzące do zahamowania rozrostu naskórka nie są do końca poznane, ale uważa się, że następuje to m.in. na skutek zaburzenia pracy mitochondriów i zmiany stężeń pewnych mediatorów (cGMP, kalmoduliny), co w efekcie wpływa na zahamowanie podziałów DNA komórki. Ogół procesów zachodzących w skórze pod wpływem cygnoliny określa się jako „działanie redukujące”. Cignolina zmniejsza także nacieki zapalne w skórze.

   W terapii ciągłej maść nakłada się na noc, rozpoczynając od bardzo niskich stężeń rzędu 0,125%. Stopniowo zmienia się preparat na zawierający kolejno 0,25% – 0,5% – 1%.

   Ideą „terapii minutowej” jest stosowanie wyższych stężeń cignoliny (1-3%), ale przez krótszy czas (5-30 minut, wyjątkowo do 2 godzin). Stężenie i czas pozostawienia preparatu na skórze powinny wzrastać stopniowo. Uważa się, że krótkotrwała aplikacja wyższych stężeń cignoliny daje taki sam efekt, jak utrzymywanie niskich stężeń przez dłuższy okres, a jednocześnie ogranicza się działanie drażniące i zabarwienie skóry.
   Leczenie cignoliną powinno trwać aż do całkowitego oczyszczenia skóry ze zmian.
   Niezależnie od schematu stosowania preparat po zakończeniu sesji terapeutycznej należy zmyć ze skóry (najlepiej samą wodą, następnie ewentualnie wodą z detergentem). Łatwiejsze w zmywaniu są kremy.

   Wprawdzie ditranol działa silniej na skórę zajętą przez łuszczycę, niż na zdrową, należy jednak dążyć do chronienia miejsc nie objętych zmianami przed kontaktem z substancją.

   Popularne są dwuskładnikowe recepty opiewające tylko na cignolinę i proste podłoże (najczęściej wazelina, czasem smalec). Niemniej istnieją i realizowane są także recepty wieloskładnikowe w których ditranol występuje w połączeniu z mocznikiem, kwasem salicylowym lub dziegciami. Dodatkowe składniki – jak się uważa – oprócz własnego działania wpływają na lepszą przenikalność cignoliny i wzmagają jej działanie. Dodatkowo w przypadku preparatów, w którym podłożem jest pasta cynkowa, lub innych z dodatkiem tlenku cynku obecność kwasu salicylowego jest więcej niż pożądana, gdyż trwałość cignoliny wymaga odczynu kwaśnego. Dodatek acidum salicylicum chroni ją przed utlenieniem i inaktywacją.:

 

 

   Powyższy skład znany jest także pod nazwą „maści potrójnej”, czyli „cignolinowej miękkiej”.

 

 

   W recepcie tej uwzględniono dodatek parafiny ciekłej, która jest pomocna w rozcieraniu proszków. Można ją dodać – w niewielkiej ilości (np. ok. 2 gramy) także we własnym zakresie w przypadku podobnych recept. Dodaną ilość należy odjąć od masy podłoża. Pastę cynkową należy dodawać porcjami. Powyższa receptura zwana jest także pod nazwą „pasta Farbera”, lub inaczej „cignolinowa twarda”. Stężenie ditranolu może się oczywiście różnić w zależności od potrzeb pacjenta. Niektórzy zalecają rozcieranie kwasu salicylowego (jako wyjątku) z olejem rącznikowym, a nie z parafiną:

 

 

   Dodatkowymi składnikami maści przeciwłuszczycowych mogą być – łagodzący świąd hydrokortyzon lub anestezyna, a także rezorcyna i siarka (o działaniu redukującym). Warto wiedzieć, że ditranol bywa stosowany także w leczeniu łysienia plackowatego.

 

 

Fot. Fotolia.com/ Elenathewise