09.2009 – „Jak sobie radzić z przeziębieniem?”
Nadchodzi czas, kiedy farmaceuta stojąc przy okienku codziennie będzie słyszał: „Poproszę „coś” na gardło, gorączkę, katar, kaszel…”. Zbliża się sezon infekcji górnych dróg oddechowych, które szczególnie często dotyczą dzieci poniżej 5 roku życia. Jest to związane z niedojrzałością ich układu immunologicznego i odmiennościami w budowie anatomicznej dróg oddechowych. Istotną rolę w szerzeniu tych zakażeń odgrywa uczęszczanie dzieci do żłobka czy przedszkola, zwiększające liczbę kontaktów z chorymi rówieśnikami. Infekcje górnych dróg oddechowych stanowią również poważnym problemem u osób w wieku podeszłym, u których dochodzi do zmian inwolucyjnych w układzie immunologicznym. Najczęstszą przyczyną zakażeń układu oddechowego są wirusy (ponad 90% przypadków), które powodują często łagodne, nawracające infekcje w postaci ostrego zapalenia nosogardzieli i zatok, powszechnie zwanego przeziębieniem. W ciągu roku mogą wystąpić 2-4 epizody przeziębienia (u dzieci nawet do 6). Liczne wirusy (rinowirusy, adenowirusy, ortomyksowirusy, paramyksowirusy, enterowirusy, koronawirusy) mogą łatwo pokonywać barierę śluzu i zakażać komórki nabłonka dróg oddechowych, posiadające receptory specyficzne dla danego wirusa. Po replikacji dochodzi do rozprzestrzeniania się wirusów w organizmie człowieka, czyli do rozwoju choroby. Przeziębienie jest chorobą zakaźną (infekcyjną) i zaraźliwą, tzn. zakażenie może być przeniesione z człowieka na człowieka. Główną rolę w przenoszeniu wirusów „przeziębieniowych” odgrywa droga kropelkowa (kichanie i kaszel) oraz ręce zanieczyszczone wydzieliną z górnych dróg oddechowych.
Szereg czynników sprzyja podatności na przeziębienia. Należą do nich: zwiększone "stężenie" wirusów, oziębienie jak również przegrzanie organizmu, zdenerwowanie, stres, zmęczenie (nawet niewyspanie), osłabienie organizmu, niedożywienie. Należy również nadmienić, że dym papierosowy w istotny sposób zwiększa podatność na przeziębienia. W miarę upływu lat i tysięcy wypalanych papierosów stopniowemu zniszczeniu ulega nabłonek rzęskowy. Dochodzi do zaburzeń w samooczyszczaniu dróg oddechowych przy pomocy transportu śluzowo-rzęskowego. Pod wpływem substancji toksycznych zawartych w dymie papierosowym rozwija się przewlekły stan zapalny, który pogłębia degenerację błony śluzowej i zaburza czynności gruczołów wydzielających śluz, powodując nadreaktywność na czynniki drażniące. Wszystko to znakomicie ułatwia drobnoustrojom, w tym wirusom odpowiedzialnym za stany przeziębieniowe kolonizowanie dróg oddechowych.
Rinowirusy, zawierające jako materiał genetyczny RNA, są małymi wirusami, rozpowszechnionymi na całym świecie. Należą do rodziny pikornawirusów. Obecnie wiadomo, że na świecie występuje około 100-150 serotypów tych wirusów, co tłumaczy dlaczego częste są wielokrotne zakażenia w ciągu roku. Przypuszcza się, że przez rok w populacji krąży kilka serotypów wirusów, po czym ich miejsce zajmuje nowa grupa serotypów. Z powodu różnorodności antygenowej rinowirusów, nie udało się dotychczas opracować skutecznej szczepionki. Obecnie poszukuje się wspólnej sekwencji aminokwasów w białkach kapsydowych tych wirusów, która mogłaby posłużyć skonstruowaniu szczepionki polipeptydowej. W organizmie człowieka receptorem dla rinowirusów jest cząsteczka adhezyjna ICAM-1 (intracellular adhesion molecule). Replikacja tych wirusów przebiega w temperaturze 33°C, co jest niewątpliwym przystosowaniem ewolucyjnym tych mikroorganizmów do chłodnego środowiska błony śluzowej jamy nosowej. W wyniku obecności powielonych cząstek wirusowych w organizmie człowieka dochodzi do pobudzenia mediatorów zapalenia, odpowiedzialnych za występowanie objawów składających się na zespół przeziębienia: rozszerzenia naczyń krwionośnych, wysięku zapalnego, wzmożonego wydzielania gruczołów śluzowych, pobudzenia odruchów kichania i kaszlu oraz pobudzenia czuciowych zakończeń bólowych. Często dochodzi do zatkania ujścia nosowego zatok i zalegania gęstej wydzieliny w jamach zatok.
Ze względu na różnorodność wirusów odpowiedzialnych za wywoływanie przeziębień przebieg poszczególnych epizodów przeziębieniowych może mieć nieco odmienny obraz kliniczny. W przebiegu infekcji mogą wystąpić objawy ogólne: nieznacznie podwyższona temperatura ciała, bóle mięśniowo-stawowe czy osłabienie organizmu (sporadycznie). Charakterystyczny jest powolny rozwój stanu zapalnego ze stopniowym nasilaniem dolegliwości bólowych z wyraźnym wpływem pogody. Do skoncentrowanych w obrębie górnych dróg oddechowych objawów miejscowych należą: katar (nieżyt błony śluzowej jam nosa i zatok przynosowych), świąd i kichanie, bóle głowy (pochodzenia zatokowego), bóle gardła, kaszel.
Przeziębienie jest zazwyczaj chorobą ulegającą samowyleczeniu, kończącą się eliminacją wirusa z organizmu gospodarza dzięki aktywności układu immunologicznego (limfocyty Tc) i całkowitym wyzdrowieniem. Leczenie stosuje się w celu złagodzenia objawów, a nie skrócenia czasu choroby. Zalecane jest podawanie leków przeciwzapalnych o działaniu przeciwgorączkowym, przeciwbólowym (ibuprofen, kwas acetylosalicylowy), czy paracetamolu, działającego przeciwbólowo i przeciwgorączkowo. Leki tego typu przeciwdziałają najbardziej dotkliwym dla chorego objawom infekcji wirusowej. Należy podkreślić, że często przyczyną powstawania problemów w związku ze stosowaniem leków o działaniu przeciwbólowym, przeciwgorączkowym czy przeciwzapalnym jest niewłaściwe samoleczenie. Pacjent przyjmuje kilka tabletek preparatów o różnych nazwach handlowych, nie zwracając uwagi na to, że w każdym z nich znajduje się ta sama substancja. Tym sposobem może przekroczyć bezpieczną dobową dawkę leku. Jest to szczególnie groźne, jeśli leki przeciwbólowe zażywane są często, np. przy uporczywych bólach głowy.
Dla złagodzenia przebiegu przeziębienia wskazane jest stosowanie leków zmniejszających obrzęk zmienionej zapalnie błony śluzowej nosa i gardła (pseudoefedryna, fenylefryna) oraz działających mukolitycznie (acetylocysteina, bromheksyna, karbocysteina, ambroksol), które ułatwiają transport śluzowo-rzęskowy (podstawowy mechanizm obronny układu oddechowego), odkrztuszanie wydzieliny, przez co zmniejszają obturację dróg oddechowych. Zaleca się stosowanie dużych dawek witaminy C, co może być uznane za bodziec wzmacniający lokalną odporność nosa i gardła, poprzez uszczelnienie i regenerację nabłonka śluzówki, uszczelnienie naczyń włosowatych itp.
Ze względu na etiologię wirusową, w niepowikłanych infekcjach, leczenie przeziębienia nie wymaga stosowania antybiotyków. Gdy w aptece klient poprosi o „coś na przeziębienie”, powinniśmy ustalić czy dolegliwości dotyczą osoby dorosłej czy dziecka; w przypadku dziecka – należy ustalić jego wiek, wagę, czy było badane przez pediatrę. Ważna jest umiejętność odróżniania przypadków lekkich (przeziębienie) od poważnych, wymagających konsultacji/interwencji lekarza (grypa; nadkażenia bakteryjne, jako powikłanie infekcji wirusowej).
Nie należy również zapominać o domowych (tzw. ludowych) sposobach na przeziębienie. Rozgrzewanie i porządne wypocenie to klucz do pokonania choroby. Wraz z potem następuje wydalanie toksyn, powstających w trakcie choroby. Pomocne może okazać się także moczenie nóg w gorącej wodzie z dodatkiem soli. Najlepsza jest gruboziarnista, ponieważ zawiera wiele aktywnych substancji, ale zwykła kuchenna też się sprawdza. Kiedy nogi porządnie się rozgrzeją, należy natrzeć stopy maścią kamforową lub krem i nałożyć ciepłe wełniane skarpety. Picie gorącego, mocnego naparu z lipy oraz czarnego bzu, roślin o działaniu rozgrzewającym, z dodatkiem miodu, soku z połowy cytryny, szczypty mielonego imbiru, cynamonu, zmiażdżonego goździka też będzie łagodziło objawy przeziębienia. Sok z malin ma właściwości napotne – olejki eteryczne w nim zawarte działają rozgrzewająco. Ponadto jest naturalnym induktorem interferonu.
Istotna jest również właściwa dieta podczas choroby. Przez pierwsze dwa dni infekcji powinniśmy jeść przede wszystkim warzywa i owoce, unikać należy tłuszczy, mięsa i słodyczy. Do picia najlepsze będą ciepłe ziołowe i owocowe herbaty, na przykład z malin, porzeczek i poziomek z dodatkiem miodu, który ułatwia wydalanie toksyn z organizmu. Pić można także soki, ale tylko te ze świeżo wyciśniętych warzyw i owoców. Pamiętajmy, że szczególnie podczas przeziębienia przebiegającego z gorączką, bardzo ważne jest uzupełnianie płynów w organizmie, minimum to od 1 do 3 litrów na dobę.
Istotnym elementem walki z chorobą jest regularne wietrzenie pomieszczeń w których przebywamy. Świeże powietrze to powietrze wzbogacone w tlen, a takie właśnie przyspiesza proces oczyszczania organizmu.
Najlepszym naturalnym lekarstwem na przeziębienie jest czosnek, który ma silne działanie, szczególnie na drobnoustroje wywołujące infekcje górnych dróg oddechowych. Można go stosować na prozaicznej kanapce (zmiażdżony lub pokrojony w cieniutkie plasterki), w zupach, potrawach mięsnych, sałatkach, itp., bądź w kompozycji z miodem, ciepłym mlekiem i masłem. Kubek takiego gorącego napoju (ale nieprzesadnie gorącego, gdyż wysoka temperatura zabija lecznicze właściwości miodu) miał i ma wielu zwolenników. Jest doskonały na kaszel i „drapiące” gardło” – wystarczy dodać go do szklanki gorącej wody, albo jeszcze lepiej – herbatki ze świeżego imbiru. Dodatkowo, poza walorami smakowymi i zdrowotnymi, mieszanka miodu z imbirem, a nawet tylko sam miód, pobudzi mózg do produkcji hormonów szczęścia (endorfin), które wpłyną na poprawę nastroju w chorobie.
dr hab. Anna Malm, prof. UM
Katedra i Zakład Mikrobiologii Farmaceutycznej
Collie L., Oxford J.: „Wirusologia. Podręcznik dla studentów medycyny, stomatologii i mikrobiologii”. PZWL, Warszawa 1996.
Kayser F. H., Bienz K. A., Eckert J., Zinkernagel R. M.: „Mikrobiologia lekarska” pod red. Heczko P. B., Pietrzyk A. PZWL, Warszawa 2007.
Milanowski A. (red.): „Choroby układu oddechowego”. Biblioteka Pediatry; PZWL, Warszawa 2000.
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego: „Zakażenia układu oddechowego. Etiologia, rozpoznanie, leczenie. Rekomendacje 2003.
Pirożyński M. (red.): „Zakażenia układu oddechowego”. Biblioteka Lekarza Praktyka; Ośrodek Informacji Naukowej OINOPHARMA Sp. z o.o., Warszawa 2007.
