09.2008 – Medycyna arabska

Obecnie, gdy pojęcie „medycyna arabska” może kojarzyć się większości osób z bardzo egzotycznymi sposobami leczenia, warto przybliżyć metody lecznicze i leki stosowane na Bliskim Wschodzie, by przekonać się, że w istocie medycyna ta stanowiła pomost pomiędzy starożytnymi systemami leczniczymi a medycyną średniowieczną, z której wyrosła medycyna współczesna.

Średniowieczna medycyna arabska kontynuowała osiągnięcia medycyny starożytnej Grecji, czerpiąc z nauk ojca medycyny Hipokratesa oraz Galena. Ich nauki były jednak przez wieki wzbogacane i modyfikowane, skutkiem czego medycyna arabska w okresie swego największego rozkwitu w XI wieku była już samodzielnym i oryginalnym systemem leczenia.

Niewiele wiadomo o medycynie arabskiej przed islamem, ponieważ wiedza oparta na głównie na przekazach ustnych nie pozostawiła po sobie materialnych źródeł.

Powstałe w wyniku działalność Mahometa, Koran jak i sunna (zbiór opowieści o czynach i wypowiedziach Mahometa) zawierają kanony Islamu, jak i zasady regulujące życie każdego muzułmanina. Nie mogło wiec zabraknąć w nich zapisów dotyczących lecznictwa. W jednym z rozdziałów wymienia się ówczesne środki lecznicze i sposoby ich przyrządzania, wśród których znajdują się m.in. biały cynamon, ostromlecz, rzewień, miód, imbir itp., z tym, że wskazuje oprócz środków medycznych również zaklęcia i amulety. Sunna proroka Mahometa propaguje również profilaktykę i higienę osobistą. „Czystość to połowa wiary” to zdanie przypisywane Mahometowi jako hadis (hadis, czyli opowieść o życiu Mahometa lub jego wypowiedź), może mieć uzasadnienie w opowieści jak pewnego razu dwa anioły przybyły do Mahometa i przemyły jego serce śniegiem, co uczyniło je czystym. Zalecaną higienę możemy ująć ogólnie jako zakaz spożywania alkoholu (słowo pochodzi z języka arabskiego, od słów al ghul – zły duch), mięsa wieprzowego i nakaz przestrzegania szeroko pojętej czystości, co przejawiało się nakazem ablucji przed każdą modlitwą. Drugim tematem zdrowotnym, który regulował przez nakazy Koran i hadisy, było powszechne obżarstwo. Jak można się domyśleć, zalecano umiarkowanie w jedzeniu „Głód to doktor. Nigdy nie jedz do syta. Jedna trzecia żołądka dla pokarmu, jedna trzecia dla napoju, jedna trzecia dla ducha.”

Śmierć Mahometa kończy okres medycyny profetycznej, kiedy to wszelkie zalecenia i zabiegi społeczne kształtowały się pod wpływem jego nauk.

Najsłynniejszym lekarzem tego okresu był Al-Harith ibn Kalada, zwany al-Thakafi, urodzony w okolicach Mekki pod koniec VI stulecia, a zmarły w roku 634.Był on przyjaciel Mahometa. Ibn Kadala utworzył pierwszą szkołę w Dżundiszapur w Persji. Interesował się szczególnie higieną osobistą i seksualną, polecając przede wszystkim kąpiele, nie zalecając stosowania narkotyków i lekarstw, które nie są absolutnie konieczne. Pozostało o nim niewiele wiadomości ponad te o utworzeniu pierwszego szpitala i pierwszej szkoły przyszpitalnej.

W VII wieku ma miejsce ekspansja arabska, w skutek której wszystkie liczące się ośrodki medyczne trafiają pod panowanie kalifatu. Arabowie stykają się również z medycyną hebrajską, a potem chrześcijańską. Wówczas następuje największy rozwój medycyny arabskiej. Głównymi ogniskami cywilizacji arabskiej stają się Bagdad – na Wschodzie i Kordoba na Półwyspie Iberyjskim. Poziomem swojej kultury i nauki (w tym medycyny) Arabowie przewyższali  w tym czasie kraje chrześcijańskiej Europy. Powstają liczne szpitale i apteki, jaki i szkoły medyczne przy szpitalach (medresy). Dziedzictwem medycyny arabskiej tamtego okresu jest niezwykle bogata literatura i galeria około 400 uczonych.

Jednym z najsłynniejszych, najbardziej wpływowym i oryginalnym był Rhazes lub Razi (Abu Bekr Mohammed Ben Zakerija el Razi) żyjący w latach 860-925. Studia medyczne rozpoczął w wieku 30 lat i szybko zyskał sławę jako świetny lekarz i zarządca szpitala w Bagdadzie. Opierał się w zakresie dietetyki i higieny (filtrował wodę) na zasadach Hipokratesa, równocześnie wzorując się również na Galenie. Jego najsłynniejsze dzieło „Antidotarium” zawiera opis syropów, pastylek i pigułek powlekanych kleikiem poprawiającym smak – przez co można go uważać za prekursora drażetkowania. Często stosował jako środek leczniczy syrop octowy sporządzany z kwiatów i kory granatu zmieszany z octem i cukrem, a także popularne „jabłka przeczyszczające” zawierające, m.in. aloes i rabarbar (rzewień), a więc środki używane w tym samym celu w dzisiejszych czasach. Rhazes jako pierwszy wprowadził do lecznictwa piżmo, ambrę oraz kamforę. Jako środki lecznicze stosował też piwo, olej rycynowy i migdałowy. Wyrażał pogląd, że doświadczenie w medycynie jest podstawą wiedzy. Samą medycynę określał jako „sztukę, która poświęciła się zachowaniu zdrowego ciała w walce z chorobą”. Do ciekawostek należy fakt, że w języku arabskim zachowały się tylko prace Rhazesa, a dzieła innych słynnych uczonych tamtego okresu znane są wyłącznie z przekładów łacińskich.

Bez wątpienia najznakomitszym uczonym arabskim był Awicenna – Abu Ali el Hosein Ben Abdullah Ibn Sina (980-1037). Nazwać go można, pomijając chronologię epok, człowiekiem Renesansu – uczył się matematyki, filozofii, prawa, medycyny oraz astronomii. W swoim życiu był też mężem stanu i wezyrem. Jego najsłynniejszym dziełem był „Canon medicinae” obejmujący całokształt nauki o lecznictwie Galena, a także opisy pokaźnej liczby leków złożonych. Jego pomysłem było złocenie i srebrzenie pigułek. Jako pierwszy wspominał o trujących właściwościach sporyszu. Jego dzieło zostało przetłumaczone na łacinę w XII wieku i  stało się na długie lata podstawowym dogmatem w dziedzinie lecznictwa.  „Kanon medycyny” Awicenny składa się z 1156 stron o wysokości 45 cm podzielonych na 5 ksiąg. Księga pierwsza podaje definicję zadanie medycyny oraz omawia fizjologię i anatomię ludzkich narządów. Księga druga zawiera wiedzę o lekach prostych (simplica). Księga trzecia traktuje o schorzeniach ciała. Część czwarta dotyczy trucizn i kosmetyki, a ostatnia piąta opisuje leki złożone.

To Awicennia wysnuł teorię o zaraźliwym charakterze gruźlicy i opisał żuchwę złożoną z dwóch kości (kwestia co do której mylili się Hipokrates i Galen).  Nazywany był często „ojcem nowoczesnej medycyny” lub „księciem lekarzy” i był obok Hipokratesa najwybitniejszym autorytetem średniowiecznej medycyny.

Nie sposób wymienić wszystkich choćby najsłynniejszych uczonych arabskich, których dzieła były w średniowieczu niewyczerpaną skarbnicą wiedzy lekarskiej i aptekarskiej. To właśnie im zawdzięczamy takie postaci leków jak: ulepki, ekstrakty, tynktury, pigułki i wody aromatyczne oraz złocone i srebrzone pigułki. Jako pierwsi wprowadzili aparaty destylacyjne i pojęcie alembiku, a także z języka arabskiego pochodzą takie nazwy jak: kamfora, ulepek, sirupus, eliksir, salmiak, soda i ałun.

Średniowieczna Europa przejęła od Arabów także system lecznictwa w którym zaznaczony był wyraźny rozdział medycyny od farmacji. Pierwsze apteki publiczne powstały koło VIII wieku w Bagdadzie, Kordowie i Toledo. Ranga zawodu aptekarza musiała od początku być duża, gdyż często przy nazwiskach rodowych podawano tytuł „syn aptekarza”, czy „wnuk aptekarza”.

Najlepszym podsumowaniem będzie sąd Montogomer’ego Watt’a, który twierdził, że „Europejczycy stali się spadkobiercami arabskiego postępu, zawdzięczając im wszystko, co było do zawdzięczenia”.

Piśmiennictwo: