Otyłość – epidemia początku XXI wieku – Archiwum Aptekarza Polskiego

sierpień 2011, nr 60/38 online

OTYŁOŚĆ

EPIDEMIA POCZĄTKU XXI WIEKU

Otyłość jest chorobą przewlekłą charakteryzującą się nadmiernym nagromadzeniem tkanki tłuszczowej (>15% masy ciała dorosłego mężczyzny i >25% masy ciała dorosłej kobiety). Dodatkowo wskaźnik masy ciała (BMI) musi wynosić co najmniej 30 kg/m2. Od 1985 roku otyłość uznaje się oficjalnie za chorobę przewlekłą. Wcześniej otyłość i nadwaga uważane były za problem tylko w krajach o wysokich dochodach, jednakże obserwuje się wzrost częstości występowania otyłości zarówno w krajach o niskich i średnich dochodach, zwłaszcza w środowisku miejskim [1,2].

Otyłość jest zaburzeniem homeostazy przemiany energetycznej spowodowanym nadmierną podażą energii zawartej w pokarmach w stosunku do zapotrzebowania organizmu. W konsekwencji dochodzi do zwiększenia masy ciała, które jest spowodowane nadmiernym rozwojem tkanki tłuszczowej. Następuje przekroczenie wartości prawidłowych, ustalonych dla danego wieku, płci i rasy. Różne czynniki mogą przyczyniać się do rozwoju otyłości. Możemy tu wyróżnić: czynniki genetyczne, zaburzenia czynności gruczołów wydzielania wewnętrznego, niewłaściwy skład diety, częstość i obfitość spożywanych posiłków, zażywanie niektórych leków lub uszkodzenie podwzgórza mózgu. Otyłość często jest uwarunkowana psychospołecznie ("zajadanie stresów", niekorzystne nawyki żywieniowe w rodzinie) i ekonomiczne. Może być także skutkiem niedożywienia płodu, wynikającym głównie z niedoboru białka w diecie matki. Deficyty te są rekompensowane w okresie pourodzeniowym przez lepszą przyswajalność pokarmu oraz wzmożone łaknienie [1,3].

Otyłość jest uważana za epidemię XXI wieku. Leczenie otyłości oraz jej powikłań w USA pochłania 10% a w Polsce 21% budżetu przeznaczonego na ochronę zdrowia [1]. W raporcie Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) dotyczącym otyłości możemy przeczytać, że od 1980 roku liczba osób otyłych na świecie wzrosła ponad dwukrotnie. W 2008 roku około 1,5 mld ludzi powyżej 20 roku życia miało nadwagę. Szacuje się, że 65% ludności świata żyje w krajach, gdzie nadwaga i otyłość zabijają więcej ludzi niż niedowaga (zaliczyć tu możemy wszystkie kraje o wysokim dochodzie i większość krajów o średnich dochodach). Według badania TNS OBOP z sierpnia 2008 roku szacuje się, że w Polsce 46% społeczeństwa cierpi na nadwagę lub otyłość. Problem otyłości w coraz większym stopniu dotyka najmłodszych. Według WHO w 2010 roku u około 43 mln dzieci poniżej piątego roku życia stwierdzono nadwagę [2]. W naszym kraju od 2007 do 2009 r. trwały badania, którymi objęte zostało 17,5 tys. dzieci w wieku 7-18 lat ze wszystkich województw. Badania miały na celu ustalenie normy ciśnienia tętniczego dla dzieci i młodzieży. Przy okazji badano także wzrost, masę ciała, obwód talii i bioder oraz ilość tkanki tłuszczowej. Uzyskane dane wykazały, że odsetek chłopców z nadwagą lub otyłością wynosi w Polsce 18%, a dziewcząt – 14%. W USA czy Niemczech te wskaźniki są dwa razy wyższe.

Dla precyzyjnego określania stopnia zaawansowania otyłości wykorzystuje się wskaźnik masy ciała (body mass index, BMI). Wartość BMI obliczamy, dzieląc masę ciała wyrażoną w kilogramach przez wzrost wyrażony w metrach i podniesiony do kwadratu (kg/m2). Zgodnie z wytycznymi WHO istnieją trzy stopnie otyłości:

Klasyfikacja	BMI kg/m2	Ryzyko powikłań
niedowaga	< 18,5	niskie
waga prawidłowa	18,5-24,9	przeciętne
nadwaga	25-29,9	nieznacznie zwiększone
OTYŁOŚĆ
klasa I	30-34,9	umiarkowane
klasa II	35-39,9	ciężkie
klasa III	> 40,0	bardzo ciężkie
wg wytycznych WHO i National Heart, Lung and Blood Institute: Clinical Guidelines on the identification, evaluation and treatment of overweight and obesity in adults, June 1998

wg wytycznych WHO i National Heart, Lung and Blood Institute: Clinical Guidelines on the identification, evaluation and treatment of overweight and obesity in adults, June 1998

Miarą niebezpieczeństwa, jakie niesie za sobą otyłość jest podwyższone ryzyko wystąpienia wielu chorób, które u osób szczupłych występują znacznie rzadziej.

Ryzyko wystąpienia poszczególnych chorób u ludzi otyłych w porównaniu z ludźmi szczupłymi:

3-krotny wzrost ryzyka	2-3-krotny wzrost ryzyka	1-2-krotny wzrost ryzyka
cukrzyca typ 2 nadciśnienie tętnicze dyslipidemia insulinoodporność kamica pęcherzyka żółciowego zadyszka zespół bezdechu sennego	choroba niedokrwienna serca choroba zwyrodnieniowa stawów hiperurikemia i dna moczanowa	nowotwory piersi, okrężnicy zaburzenia hormonów płciowych upośledzenie płodności bóle krzyża nieprawidłowości płodu

wg Bray G.A. Obesity. Handbooks of Health Care Co., Pennsylvania 1998.

Otyłość u dzieci jest związana z wyższym ryzykiem przedwczesnych zgonów i niepełnosprawności w wieku dorosłym. Ale oprócz zwiększenia przyszłych zagrożeń, otyłe dzieci doświadczają trudności z oddychaniem, wykazują zwiększone ryzyko złamań, mają skłonność do występowania nadciśnienia tętniczego, insulinooporność oraz obniżonej samooceny [3].

Nadwadze i otyłości, a także związanym z nimi chorobami, w dużej mierze można zapobiec. Wsparcie otoczenia i pomoc w kształtowaniu prawidłowych nawyków żywieniowych oraz regularna aktywność fizyczna to najprostsza droga zapobiegania otyłości. Na poziomie indywidualnym WHO zaleca: ograniczenie spożycia energii z tłuszczów w szczególności zwierzęcych, zwiększenie konsumpcji owoców i warzyw, a także roślin strączkowych, ziaren zbóż i orzechów, ograniczenie spożycia cukrów; podejmowanie regularnej aktywności fizycznej oraz osiągnięcie równowagi energetycznej. Indywidualne próby walki z nadwagą i otyłością mogą być w pełni skuteczne jedynie, gdy ludzie mają dostęp do zdrowego stylu życia. Również przemysł spożywczy może odegrać znaczącą rolę w promowaniu zdrowej diety, m.in. przez: zmniejszenie zawartości tłuszczu, cukru i soli w żywności przetworzonej czy zapewnienie dostępności zdrowej żywności wszystkim konsumentom [2].

Jedynym długotrwale skutecznym środkiem terapii nadwagi jest – oprócz zwiększenia aktywności fizycznej – zmniejszenie spożycia kalorii, co jednak trudno zrealizować licznym pacjentom mimo posiadanej wiedzy w zakresie konsekwencji wynikających z nieprzestrzegania przepisów dietetycznych. Leki stosuje się u osób z otyłością albo z nadwagą i BMI >27,0 kg/m2 oraz więcej niż jedną chorobą związaną z otyłością, jeżeli nie udało się zmniejszyć wystarczająco masy ciała za pomocą metod niefarmakologicznych, które trzeba kontynuować w czasie farmakoterapii. Po 3 miesiącach leczenia należy ocenić jego skuteczność. Kryterium decydującym o kontynuacji leczenia jest uzyskanie zmniejszenia masy ciała o >5% u niechorujących na cukrzycę i o >3% u chorych na cukrzycę. Leczenie należy przerwać, jeżeli po 3 miesiącach nie dochodzi do zadawalającej redukcji masy ciała [1].

   Można przy tym wyróżnić dwa zasadniczo odmienne kierunki terapeutyczne:
a)   zmniejszenie poczucia głodu – prowadzące do zmniejszenia ilości przyjmowanego pokarmu;
b)   ograniczenie procesu trawienia z następczym wchłanianiem składowych części pokarmowych [5].

Do pierwszej grupy zaliczamy sibutraminę i rimonabant. Sibutraminę wycofano po tym, jak w listopadzie 2009 r. ujawniono wyniki badania, które wykazało wzrost ryzyka wystąpienia zawału mięśnia serca, udaru mózgu i zatrzymania czynności serca lub zgonu z przyczyn sercowo-naczyniowych u pacjentów po 54. r.ż., którzy przyjmowali sibutraminę, a jednocześnie byli obciążeni chorobą układu krążenia i/lub cukrzycą typu 2. Z kolei rimonabant został wycofany z aptek w krajach Unii Europejskiej, gdy okazało się, że po kuracji nim pacjenci popadali w depresję, a nawet odbierali sobie życie.

Do drugiej grupy zaliczmy orlistat. Jest to obecnie jedyny lek zarejestrowany do farmakoterapii otyłości. Działa obwodowo hamując w jelitach działanie lipazy trzustkowej, żołądkowej, jelitowej, co hamuje wchłanianie tłuszczów w przewodzie pokarmowym o około 30%. Wykazuje najwyższą skuteczność w połączeniu z dietą niskokaloryczną. Udowodniono, iż w ciągu 4 lat możliwe jest obniżenie masy ciała o 10%. Wykazano również, iż terapia tym lekiem prowadzi do obniżenia ciśnienia tętniczego i obniżenia stężenia cholesterolu. Preparat ten jest szczególnie zalecany otyłym w młodym wieku, u których występuje hipercholesterolemia i zagrożenie wystąpienia cukrzycy. Jednakże ze względu na działania uboczne często bywa nieakceptowany przez pacjentów. Lek ten uczy właściwych nawyków żywieniowych [1,5,6].
Nie ma wystarczających danych uzasadniających stosowanie leków ziołowych, suplementów diety lub homeopatii w leczeniu otyłości [1].

dr n. farm. Barbara Budzyńska
Katedra i Zakład Farmakologii z Farmakodynamiką
Wydział Farmaceutyczny

Fot. dreamstime.com

Piśmiennictwo:

1.   Szczeklik A.: Choroby wewnętrzne. Stan wiedzy na rok 2010. Medycyna Praktyczna, Kraków, 2010.
2.   http://www.who.int/topics/obesity/en/
3.   Suchocka Z.: Otyłości – przyczyny i leczenie. Biul. Wydz. Farm. AMW, 2003, 1
4.   Oblacińska A, Jodkowska M (red.): Otyłość u polskich nastolatków. Epidemiologia, styl życia, samopoczucie. Raport z badań uczniów gimnazjów w Polsce. Warszawa 2007
5.   Mutschler i wsp.: Farmakologia i toksykologia – podręcznik. W. Buczko (red.) MedPharma Polska, Wrocław, 2010.
6.   Chrostowska M., Szyndler A.: Farmakologiczne leczenie otyłości. Kardiologia na co Dzień 2007; 3 (2): 89–93