08.2010 – „Niebezpieczne owady.”

sierpień 2010, nr 48/26 online

 

NIEBEZPIECZNE OWADY

 

 

   Ukąszenia spowodowane przez owady zdarzają się często. Praktycznie każdy z nas został kiedyś pokąsany. W zdecydowanej większości owady żyjące w Polsce nie stanowią dla nas dużego zagrożenia, a ich użądlenia stwarzają głównie dolegliwości bólowe. Są jednak sytuacje, kiedy taki incydent może spowodować nawet stan zagrożenia życia. Poniżej omówione zostaną niebezpieczeństwa i zasady postępowania w przypadku użądlenia przez pszczoły i osy.

 

    Laicy często mylnie rozpoznają, jaki owad spowodował ukąszenie, jednak w praktyce nie jest to skomplikowane. Pszczoły posiadają żądło zawierające liczne, miniaturowe „haczyki”, a jego długość wynosi około 2,5 mm. Po użądleniu owad ginie, natomiast żądło pozostaje w ciele ofiary. W woreczku jadowym żądła znajduje się około 0,3-0,4 mg jadu, który jest uwalniany do ciała. Z tego powodu żądła nie należy usuwać chwytając go rękami lub pensetą. Właściwym sposobem usunięcia żądła jest jego „zdrapywanie”, które ma na celu odcięcie woreczka jadowego, a następnie usunięcie pozostałości żądła. Jednak – według toksykologów – ważniejszy od sposobu wyjęcia żądła jest czas – im szybciej zostanie ono usunięte ze skóry, tym mniej jadu dostanie się do organizmu.

 

 

 

   Użądlenie przez osę przebiega w inny sposób. Żądło osy jest gładkie, długości około 2,7 mm, nie posiada haczyków, dlatego nie pozostaje w ciele ofiary. Osa może żądlić wielokrotnie. Jad osy jest bardziej toksyczny niż jad pszczoły.

 

 

    Dla większości osób użądlenie przez pszczołę lub osę nie jest groźne. Podstawowymi objawami są ból w miejscu ukąszenia, pieczenie skóry, zaczerwienienie i obrzęk. Z reguły wystarczającym postępowaniem jest leczenie objawowe. Dobre efekty uzyskuje się stosując chłodne okłady, lub okłady z roztworu octu w przypadku użądlenia przez osę, lub roztworu sody oczyszczonej w przypadku użądlenia pszczoły. Po 2-3 dniach objawy powinny samoistnie ustąpić.
    Ukąszenia owadów mogą okazać się groźne w dwóch przypadkach. U osób uczulonych na jad owadów może rozwinąć się wstrząs anafilaktyczny. Natomiast praktycznie u każdej osoby użądlonej w okolice ust, języka, jamy ustno-gardłowej i szyi może nastąpić zwężenie światła dróg oddechowych, z ich całkowitym zablokowaniem włącznie. Te stany wymagają natychmiastowego udzielenia pomocy i szybkiego transportu pacjenta do oddziału ratunkowego.
    Wstrząs anafilaktyczny jest to nagła, ogólnoustrojowa reakcja organizmu na substancję obcą (w tym przypadku na jad owada), wywołana przy współudziale przeciwciał IgE. Anafilaksja jest spowodowana uwolnieniem aktywnych mediatorów tkankowych z bazofilów krwi oraz mastocytów tkankowych. One są odpowiedzialne za kliniczne objawy wstrząsu, dotyczące układów i narządów (najczęściej reakcja dotyczy skóry, płuc, przewodu pokarmowego i układu krążenia). Pierwszym etapem jest powstanie swoistych przeciwciał klasy E pod wpływem antygenu. Następnie przeciwciała wiążą się z receptorami na powierzchni mastocytów i bazofilów. Powtórna ekspozycja (która jest warunkiem wystąpienia reakcji anafilaktycznej) powoduje związanie się antygenu z przeciwciałami i następuje uwolnienie z ziarnistości komórek mediatorów (histaminy, czynnika aktywującego płytki (PAF), leukotrienów, prostaglandyny D2, kalikreiny, cytokiny). Najcięższym skutkiem reakcji anafilaktycznej jest niewydolność krążeniowo-oddechowa, która w razie niepodjęcia szybkiej terapii prowadzić może do śmierci pacjenta.
    Objawy wstrząsu anafilaktycznego zależą od czasu, jaki upłynął od momentu użądlenia. W początkowym stadium pojawia się duszność, opuchlizna, pogarsza się stan świadomości. Następnie rozwijają się typowe objawy wstrząsu: skóra staje się chłodna, spocona i sina, żyły szyjne stają się zapadnięte, zwiększa się częstość rytmu serca i oddechów, spada ciśnienie tętnicze krwi, tętno jest słabo wyczuwalne na obwodzie ciała (lub jest go brak), nawrót włośniczkowy staje się wydłużony powyżej 2 sekund. W ciężkich przypadkach może dojść do niedrożności dróg oddechowych, spowodowanej obrzękiem krtani i skurczem oskrzeli. Jest to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Im szybciej i gwałtowniej zaczynają się objawy wstrząsu, tym większe zagrożenie dla życia pacjenta. W przypadku użądlenia owada, wstrząs anafilaktyczny rozwija się przeważnie w ciągu 10-15 minut.

 

 

   Pierwsza pomoc udzielana osobie we wstrząsie anafilaktycznym polega na ułożeniu go w pozycji przeciwwstrząsowej, domięśniowym podaniu adrenaliny oraz wezwaniu pogotowia ratunkowego. Pacjenta układamy w pozycji leżącej, z nogami uniesionymi na wysokość około 40 cm, co jest pomocne w leczeniu hipotensji. Adrenalina powinna być podana każdej osobie u której stwierdza się objawy wstrząsu, obrzęk dróg oddechowych i poważne zaburzenia oddychania. Dawka jednorazowa dla osób dorosłych wynosi 0,5 mg adrenaliny podanej domięśniowo. W razie braku poprawy stanu pacjenta, po 5 minutach dawkę adrenaliny można powtórzyć. W sprzedaży dostępne są ampułkostrzykawki z roztworem adrenaliny. Każda osoba uczulona na jad owadów przebywająca w miejscu o podwyższonym ryzyku użądlenia przez owady, powinna taką ampułkostrzykawkę posiadać. Adrenalina jest agonistą receptorów α i β. Działając na receptory α powoduje obkurczenie obwodowych naczyń krwionośnych i zmniejsza obrzęk. Natomiast pobudzając receptory β powoduje rozszerzenie oskrzeli, poprawia kurczliwość mięśnia sercowego oraz hamuje wydzielanie histaminy i leukotrienów. Adrenalina podana domięśniowo jest lekiem bezpiecznym dla pacjenta. Wchłania się szybko, natomiast efekty uboczne w postaci niekorzystnego działania na mięsień sercowy są spotykane niezmiernie rzadko.

 

 

    Leczenie specjalistyczne, prowadzone po przybyciu na miejsce zespołu ratownictwa medycznego, obejmuje kontynuację rozpoczętych działań (dalszą podaż epinefryny w razie nieskuteczności poprzednich dawek), a także uzyskanie dostępu donaczyniowego i włączenie dodatkowych leków. W ciężkich przypadkach reakcji anafilaktycznej należy podać pacjentowi kortykosteroidy (np. hydrokortyzon w dawce 100-500 mg podany domięśniowo lub dożylnie), natomiast w celu przeciwdziałania uporczywemu skurczowi oskrzeli należy podać salbutamol w nebulizacji (w dawce 5 mg). Poprawę stanu pacjentów z niskim ciśnieniem tętniczym, nie reagujących na podaż adrenaliny, można uzyskać przetaczając bolus płynów (1-2 litry). Należy zastosować także tlenoterapię z możliwie największym możliwym przepływem tlenu (około 15 litrów na minutę).
    Szczególnie groźnymi sytuacjami są użądlenia w okolicę szyi i górnych dróg oddechowych. Narastający obrzęk grozi całkowitą niedrożnością dróg oddechowych. W takiej sytuacji jak najszybciej należy podjąć próbę usunięcia żądła oraz wezwać pogotowie ratunkowe (pacjent może wymagać przyrządowego udrożnienia dróg oddechowych – intubacji, konikotomii, tracheotomii). W trakcie oczekiwania na przyjazd zespołu ratownictwa, jeśli poszkodowany wykonuje polecenia, można podać do picia rozpuszczone 2 tabletki Calcium, oraz kostkę lodu do ssania – zimno spowolni narastanie obrzęku. Jeśli pacjent straci przytomność i przestanie oddychać, konieczne jest rozpoczęcie zabiegów resuscytacyjnych.
    Reakcje anafilaktyczne spowodowane ukąszeniami owadów, stanowią w naszej strefie klimatycznej niecałe 3% wszystkich przypadków anafilaksji. Znajomość patofizjologii reakcji anafilaktycznych oraz zasad postępowania pozwala skutecznie udzielić pomocy w większości przypadków zagrażających życiu na skutek użądlenia.

Fot. Dreamstime

Piśmiennictwo:
1.    Wytyczne 2005 resuscytacji krążeniowo – oddechowej, Europejska Rada Resuscytacji, Polska Rada Resuscytacji, Kraków 2005.
2.    Specjalistyczne Zabiegi Resuscytacyjne. Podręcznik do kursu ALS ERC, Polska Rada Resuscytacji, Kraków 2007.
3.    Medycyna ratunkowa i katastrof, Red Andrzej Zawadzki, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
4.    Medycyna ratunkowa na dyżurze, Red. Samuel M. Keim, Wydawnictwo lekarskie PZWL, Warszawa 2006.
5.    Użądlenia przez pszczołę, Ciećkiewicz J, Medycyna Praktyczna 06/2007, Instytut Ratownictwa Medycznego w Krakowie.
6.    Pomorskie Centrum Toksykologii, http://www.pctox.pl.