07.2012 – „Zioła na rany i stłuczenia.”

   Okres letni jest czasem, kiedy aktywnie wypoczywamy, pokrywa on się z sezonem urlopowym. Niestety, jest to także czas kiedy możemy częściej niż w innych porach roku ulegać kontuzjom, stłuczeniom, a także otarciom i zranieniom. Szczególnie, że większą część ciała mamy wówczas nieosłoniętą i każde styczne działania na skórę przedmiotu o szorstkiej powierzchni mogą prowadzić do nieprzyjemnych i uciążliwych, a czasem groźnych dla zdrowia incydentów. Poniżej przedstawiono wybrane substancje roślinne stosowane wspomagająco w procesie gojenia ran i przynoszące ulgę przy skutkach stłuczeń.    

   Przeciw krwiakom od wielu wieków cenioną substancją roślinną i chyba najbardziej popularną jest arnika górska (Arnica montana). Obecnie ze względu na trudności w pozyskiwaniu substancji często jako surowiec zielarski stosuje się arnikę łąkową (Arnica chamissonis subsp. foliosa). Ze względu na małą różnicę pomiędzy dawką leczniczą a toksyczną obecnie arnika stosowana jest głównie zewnętrznie. Głównymi substancjami aktywnymi arniki górskiej są odpowiedzialne za goryczowy charakter surowca laktony seskwiterpenowe, jak również flawony i flawonole, olejek eteryczny, triterpeny, fenolokwasy i polisacharydy. Składniki arniki mają właściwości przeciwdrobnoustrojowe i przeciwzapalne. Stosowane miejscowo preparaty z tą substancją wykazują działanie przeciwbólowe, antyseptyczne oraz przyspieszają gojenie ran. Jak wspomniano powyżej, arnikę należy stosować tylko zewnętrznie. Substancja roślinna może powodować reakcje alergiczne. Należy unikać kontaktu arniki z oczami i otwartymi ranami.

   W aptece dostępny jest także krem z korzenia tarczycy (tarczownicy) bajkalskiej (Scutellaria baicalensis), który w połączeniu z alantoiną stanowi preparat uzupełniający terapię stanów zapalnych i łagodzących podrażnienia skóry. Działanie przeciwzapalne zespołu flawonów tarczycy oparte jest na hamowaniu syntezy komórkowych mediatorów zapalenia. Ponadto zespół flawonów hamuje wydzielanie histaminy i zmniejsza przepuszczalność naczyń włosowatych, dzięki czemu łagodzi obrzęk towarzyszący stanom zapalnym. Preparat z tarczycy zalecany jest także jako lek uzupełniający terapię stanów zapalnych skóry o nieznanej etiologii, stanów zapalnych powstałych w wyniku urazów mechanicznych, a także w przebiegu trądziku (trądzik grudkowo-krostkowy). Ponadto stosuje się go jako środek łagodzący podrażnienia skóry. Tarczyca bajkalska wykazuje dużą skuteczność w leczeniu zakrzepicy naczyń mózgowych i paraliżu spowodowanego przez zator.

   Kolejnym preparatem mogącym mieć zastosowanie w leczeniu trudno gojących się ran powierzchniowych jest maść z jeżówką purpurową (Echinacea purpurea). Wykazano, iż właściwości te posiada frakcja polisacharydowa – echinacyna B. Ponadto badania kliniczne prowadzone z tą substancją wykazują poprawę w leczeniu przeziębienia i infekcji. Zalecana dzienna dawka soku ze świeżej rośliny to 6-9 ml, zaś w maściach i kremach stosuje się preparaty zawierające co najmniej 15% soku.

   Znaną substancją roślinną o wskazaniach do stosowania w celu poprawy procesu gojenia ran, a także stosowaną przy wszelkiego rodzaju podrażnieniach skóry jest nagietek lekarski (Calendula officinalis). Głównymi substancjami aktywnymi są flawonoidy, saponiny oraz hydroksylowane i estryfikowane triterpeny. Wyciągi znane są z działania pobudzającego ziarninowanie tkanek i wykazują właściwości immunostymulujące oraz estrogenne. Nagietek stosowany jest także m.in. przy oparzeniach, suchości skóry i egzemach. Wyciągi z nagietka nie powinny być zażywane w wysokich dawkach, ani przez długi okres czasu.

   W preparatach polecanych po kontuzjach, zwichnięciach, obrzękach związanych ze złamaniami i wybiciami oraz jako środek gojący rany występuje także żywokost lekarski (Symphytum officinale). Przyspiesza on także proces regeneracji ubytków kostnych, tkanki skórnej i regeneracji naskórka w stanach zapalnych, może być stosowany po oparzeniach i odmrożeniach. Zawarta w korzeniach  żywokostu alantoina (ok. 0,8%) wzmaga ziarninowanie i odtwarzanie tkanek, zaś związki śluzowe wykazują działanie zmiękczające. Preparaty zawierające żywokost lekarski odradza się stosować wewnętrznie. W substancji roślinnej występują niebezpieczne dla zdrowia alkaloidy pirolizydynowe, które są hepatotoksyczne, karcynogenne i mutagenne. Należy unikać nakładania preparatów zawierających żywokost lekarski na uszkodzoną skórę.  

   Jednym z często stosowanych preparatów w celu przyspieszenia gojenia się ran jest żel aloesowy. Pozyskiwany jest on z zewnętrznej warstwy  liści aloesu zwyczajnego (Aloe vera), która zawiera aloinę. Żel przyjmuje się jako suplement diety oraz w leczeniu oparzeń i innych schorzeń skórnych, w infekcjach i stanach zapalnych, zaburzeniach odporności, także przy wysokim cholesterolu. Zawiera on m.in. 0,5-2% zespołów polisacharydów, aminokwasy, minerały. Należy pamiętać, że substancja roślinna ma także silne właściwości przeczyszczające i stosowanie przewlekłe preparatów wewnętrznie może być niebezpieczne.

W receptariuszach znaleźć można przepisy do sporządzania mieszanek ziołowych stosowanych przy stłuczeniach:

Rp.
Anth. Arnicae    (koszyczek arniki)
Herba Hyssopi (ziele hyzopu) aa 50,0
Flos Helianthi    (kwiat słonecznika)
Flos Hippocastani (kwiat kasztanowca) aa 20,0    
MDS. 2 łyżeczki ziół zalać szklanką wrzącej wody, naparzać pod przykryciem 20-30 minut. Odwarem robić okłady na miejsca kontuzjowane. Zmieniać co 2-3 godziny.

Rp.
Anth. Chamomille (koszyczek rumianku pospolitego) 3 cz.     
Anth. Arnicae    (koszyczek arniki) 1 cz.
Aceti esculenti (ocet) 6%
MDS. Do 2 łyżek ziół dodać ocet, zrobić papkę. Papkę nałożyć na płótno i robić okłady na stłuczone miejsca.

   W Farmakopei Polskiej wymieniona jest także mieszanka ziołowa ułatwiająca gojenie Species advulnantes składająca się z:

Meliloti herba 25,0 cz.
Quercus cortex 25,0 cz.
Hyperici herba 20,0 cz.
Arnicae flos 15,0 cz.
Millefolii herba 15,0 cz.  

   Produkt o działaniu ściągającym stosowany w drobnych otarciach naskórka, zadrapaniach.

Uwaga! Nie stosować na otwarte rany. Dłuższe stosowanie na rany, owrzodzenia może spowodować wystąpienie wyprysków i toksycznych odczynów skórnych, zapalenia skóry z obrzękiem i tworzeniem się pęcherzyków. W przypadku zaobserwowania reakcji typu alergicznego, np. zaczerwienienia skóry w miejscu stosowania odwaru z mieszanki, należy zaprzestać stosowania.

   Przedstawione powyżej preparaty i substancje roślinne działają wspomagająco w procesie gojeniu się ran, czy też przynoszą ulgę przy różnego typu stłuczeniach. Należy pamiętać, że zranienia mogą być przyczyną bardzo poważnych zakażeń. Często bagatelizujemy te przypadki, zgodnie z polskim powiedzeniem „do wesela się zagoi”. Niektóre rany mogą okazać się jednak szczególnie niebezpieczne dla naszego zdrowia, a nawet życia. Jeżeli zauważymy niepokojące objawy, bolesny obrzęk, sączącą się wydzielinę, trudności w gojeniu itp. bezwzględnie należy udać się po poradę lekarską.

 
Piśmiennictwo:
Wolski T., Baj T., Ludwiczuk A.: Panacea Nr 4 (5), 2003.
Jambor J., Rośliny lecznicze – od aloesu do żeń-szenia. Farmapress, Warszawa, 2006
Van Wyk B.E., Wink M., Rośliny lecznicze świata. MedPharm Polska, Wrocław 2004
Wawrzyniak E.: Leczenie ziołami. Przed. Poligraf.-Wyd. Contrast, Warszawa 1992.