07.2011 – „Beta-karoten – naturalna witamina A.”

lipiec 2011, nr 59/37 online

BETA-KAROTEN

– NATURALNA WITAMINA A

   Jednym z ważnych składników naturalnych występujących w przyrodzie są karotenoidy. W komórce roślinnej występują one w chromoplastach pełniąc rolę barwników. Szczególnie bogatym źródłem tych związków są owoce i warzywa o żółtym i pomarańczowym zabarwieniu oraz ciemnozielone liście warzyw. Do grupy karotenoidów zaliczamy m.in. beta-karoten, likopen (barwnik pomidorów), zeaksantynę (barwnik kukurydzy), krocetynę (barwnik kwiatów dziewanny), czy też kapsantynę, która występuje w owocach papryki.

   Duże znaczenie wśród związków karotenoidowych odgrywa beta-karoten, który jest prowitaminą A. W świetle jelit odbywa się konwersja karotenów do retinolu oraz hydroliza przyjmowanych estrów retinylu do retinolu.    Sam retinol jest magazynowany w wątrobie w formie estru z kwasem tłuszczowym  – najczęściej    jako palmitynian retinylu. Ze względu na proces konwersji właściwości biologiczne beta-karotenu są ściśle powiązane z właściwościami witaminy A, która bierze udział w wielu znaczących procesach naszego organizmu m.in. jest niezbędna w procesach widzenia, a także jest współodpowiedzialna za utrzymanie właściwego stanu nabłonka skóry i błon śluzowych. Korzystnie działa na serce, wpływa na poziom cholesterolu, oraz pomaga zachować homeostazę naszego organizmu. Jedną z ważniejszych funkcji karotenoidów oraz witaminy A jest zdolność do usuwania wolnych rodników tlenowych, którym przypisuje się udział w powstawaniu wielu chorób. Niedobór tej witaminy może prowadzić do zaburzeń pola widzenia. W literaturze opisywane są przypadki wystąpienia zaburzenia widzenia po zmierzchu, czyli tzw. kurza ślepota, której występowanie uzależnia się od niedoboru witaminy A.

Preparaty

   Na rynku jest wiele preparatów zwierających kapsułki z beta-karotenem, a ich regularne przyjmowanie może przedłużyć efekt opalenizny. Należy pamiętać, aby po pięciodniowej kuracji zrobić dwudniową przerwę, w przeciwnym razie mogą wystąpić przebarwienia skóry rąk i stóp w wyniku nagromadzenia się karotenów. Skóra w takim przypadku może przybierać odcień żółty lub pomarańczowy. Hiperpigmentacja skóry (karotenodermia) została uznana przez Instytut Medycyny działający przy National Academy of Science (USA) za niegroźne biologiczne działanie dużych dawek karotenoidów, które ma charakter odwracalny po zaprzestaniu ich stosowania. W wyrobach kosmetycznych najczęściej stosuje się witaminę A, bądź jej pochodne w postaci retinolu i palmitynianu retinylu oraz retinalu i beta-karotenu. Retinol  i  retinoidy  należą  do  najbardziej  efektywnych  substancji opóźniających procesy starzenia. Rozpuszczalne w tłuszczach retinoidy dobrze wnikają w warstwę rogową naskórka. Witamina A wygładza i uelastycznia skórę, likwiduje drobne zmarszczki, zmniejsza przebarwienia, pobudza aktywność i zwiększa liczbę fibroblastów oraz produkcję włókien kolagenowych, zaś palmitynian retinylu wpływa przede wszystkim na zewnętrzne warstwy naskórka. Jest zalecany w szorstkości i suchości skóry. Zastosowanie witaminy A w recepturze jest ograniczone ze względu na jej małą trwałość.

   Beta-karoten może być stosowany także w chorobach skóry wywołanych promieniowaniem świetlnym. W przypadku lekkich stanów fotodermatoz – wielopostaciowych osutków świetnych oraz przy wystąpieniu skóry pergaminowej i barwnikowej dobre rezultaty zaobserwowano stosując wielomiesięczne stosowanie beta-karotenu.

   W badaniu wieloośrodkowym przeprowadzonym wśród osób niepalących z rakiem płuca w porównaniu do grupy kontrolnej zaobserwowano działanie protekcyjne karotenoidów i retinoli. Nie jest jednoznacznie wyjaśniony efekt suplementacji diety karotenoidami u osób palących. Zwiększenie normalnego spożycia beta-karotenu w tej grupie może wpływać na wzrost ryzyka rozwoju raka płuc. W badaniach CARET prowadzonych w latach dziewięćdziesiątych stwierdzono, że dodatkowa suplementacja beta-karotenem diety osób wypalających duże ilości papierosów zwiększyła o 28% zachorowalność na nowotwory płuc, a o 17% wzrosła umieralność w tej grupie. Niejednoznaczne działanie beta-karotenu i karotenoidów wynika z różnego ich poziomu w komórce, oddziaływania z innymi składnikami pożywienia, a także rodzaju komórki i potencjału redox. Niemniej jednak nie zaleca się suplementacji beta-karotenem u osób palących tytoń w dużych ilościach.

   Niedobór witaminy A może wpływać na wzrost śmiertelności wśród kobiet w ciąży. W badaniach przeprowadzonych w Nepalu wśród  niedożywionych  ciężarnych  kobiet  stwierdzono, że podawanie ciężarnym raz w tygodniu witaminy A lub  β-karotenu w ilości 7000 µg ekwiwalentu retinolu spowodowało obniżenie śmiertelności wśród tych kobiet o 44%.

   W preparatach OTC i suplementach diety coraz częściej podkreślana jest zawartość karotenoidów, a zwłaszcza beta-karotenu. Niemniej jednak dotychczas nie określono dla nich odpowiedniego dawkowania oraz poziomów NOAEL (z ang. no observable adverse effect level – poziom niewywołujący dających się zaobserwować szkodliwych skutków) oraz LOAEL (najniższy poziom obserwowanego działania szkodliwego). Dzienne zapotrzebowanie dorosłego człowieka na beta-karoten wynosi 15-30mg. Z aktualnych badań prowadzonych przez Hamułkę i Wawrzyniak (2011) wynika, że wśród przebadanych preparatów ogólnodostępnych zawartość karotenoidów bywa bardzo zróżnicowana i wynosi od 0,1 do 24mg beta-karotenu na jedną dawkę.

   Spożycie beta-karotenu możemy powiązać z poziomem witaminy A, który najczęściej wyraża się jako „równoważnik  retinolu”  w mikrogramach [µg]. Przyjęto, że: 1 [µg] równoważnika retinolu = 1 [µg] czystej formy retinolu (pochodzenia zwierzęcego) = 6 [µg] beta-karotenu (pochodzenia roślinnego) = 12 [µg] innych karotenoidów (pochodzenia roślinnego). Witaminę   A   wyraża   się   również   w Jednostkach Międzynarodowych  [I.U.] stosując przelicznik 1 [µg] równoważnika retinolu = 3,33 Jednostek Międzynarodowych [I.U.].

Tabela 2. Poziomy występowania beta-karotenu w owocach i warzywach.

   Suplementacja diety jest ważnym czynnikiem utrzymania naszego zdrowia w dobrej kondycji. Spożywanie naturalnych produktów bogatych w związki biologicznie czynne może uchronić nas przed wieloma chorobami cywilizacyjnymi oraz skutkami trybu życia. Okres letni sprzyja temu, aby wzbogacić nasz jadłospis w warzywa i owoce będące źródłem wielu witamin i minerałów.

Fot. Fotolia.com, AmpFotoStudio

Piśmiennictwo: