06.2015 – „Żywienie immunomodulacyjne. Część druga.”
Ponad 50 lat temu Światowa Organizacja Zdrowia przedstawiła zdrowotne skutki zaburzeń cyklu: pożywienie – zakażenie – odporność, z której wynika, że to właśnie odżywianie decyduje o poziomie przeciwciał, a tym samym o odporności organizmu, który codziennie musi staczać walkę o utrzymanie nas w dobrym zdrowiu.
Udokumentowane działanie immunomodulacyjne, poza omówionymi w poprzednim artykule wielonienasyconymi kwasami tłuszczowymi, probiotykami i prebiotykami oraz flawonoidami, wykazują także witaminy i biopierwiastki. Oprócz wymienionych, wiele innych substancji zalicza się obecnie do immunomodulatorów. Należą do nich arginina, glutamina, nukleotydy, karnityna, kurkumina, koenzym Q10, DHEA, melatonina, błonnik i β-glukan, a wszystko wskazuje na to, że lista ta nie jest jeszcze zamknięta.
Inaczej zachowuje się np. likopen, który w odróżnieniu od β−karotenu, nie ulega przekształceniu do retinolu i z tego powodu ma możność wykazywania wyższej aktywności antyoksydacyjnej. Likopen występuje głównie w pomidorach, arbuzach, czerwonych grapefruitach i owocach dzikiej róży. Ze względu na rozpuszczalność w tłuszczach, najłatwiej przyswajalny jest po podgrzaniu z oliwą. Dobrym źródłem karotenoidów, czyli prowitaminy A są też marchew, szpinak, natka pietruszki, boćwina, czerwona papryka, a także brzoskwinie i morele, kapusta, brokuły, pomarańcze, mango i wiśnie.
Z kolei produkty bogate w witaminę A to głównie artykuły pochodzenia zwierzęcego zawierające retinol m. in. wątroba wołowa, jaja, masło, mleko, sery dojrzewające oraz niektóre gatunki ryb morskich. Dzienne spożycie witaminy A powinno wynosić dla osób dorosłych do 3 000 IU.
Witamina E stanowi grupę związków obejmujących pochodne tiokolu: tokoferole i tokotrienole. Najaktywniejszym homologiem jest α−tokoferol. Zainteresowanie oddziaływaniem witaminy E na układ immunologiczny wynika z jej wysokiego stężenia w limfocytach, które jest 10 razy wyższe niż w erytrocytach. Mechanizm wpływu witaminy E na komórki układu immunologicznego obejmuje procesy bezpośrednie i pośrednie. Działanie bezpośrednie to hamowanie przez α−tokoferol działania kinazy białkowej C w komórkach monocytów i limfocytów. Mechanizm pośredni polega na zmniejszaniu przez tokoferol wytwarzania czynników immunosupresyjnych przez aktywowane makrofagi. Powoduje to zaburzenia równowagi w syntezie cytokin, które są odpowiedzialne za niedostateczną odpowiedź immunologiczną. Efektem tego działania jest częstsze występowania u osób starszych chorób autoimmunizacyjnych, infekcji i nowotworów. Dlatego też wielu autorów poleca u tych osób suplementację codziennej diety witaminą E, co pozwala na wzmocnienie odporności komórkowej. W niektórych krajach staje się także popularna suplementacja diety witaminą E wśród intensywnie pracujących ludzi młodych.
Związki należące do grupy witaminy E występują przede wszystkim w produktach pochodzenia roślinnego, chociaż niewielkie ilości α–tokoferolu występują także w rybach, drobiu oraz mleku. Najbogatsze źródło tokoferolu to oleje z zarodków pszenicy i nasiona słonecznika, a także zielone warzywa liściaste jak szpinak czy kapusta. Znaczącym źródłem tej witaminy są także podroby, jaja, orzechy, olej z oliwy, marchew, awokado i migdały. W oleju sojowym i kukurydzianym w większej ilości niż α–tokoferol występuje γ-tokoferol.
Norma witaminy E ustalona na poziomie wystarczającego spożycia dla dorosłych mężczyzn wynosi 10 mg równoważnika α–tokoferolu na osobę na dobę, natomiast dla kobiet 8 mg równoważnika α-tokoferolu na dobę. Jednocześnie podkreśla się, że ilości przekraczające 270 mg równoważnika α–tokoferolu na osobę na dobę mogą oddziaływać niekorzystnie na organizm.
Na wstępie należy zaznaczyć, że obecnie istnieje tendencja do zaliczania witaminy D raczej do hormonów niż do witamin. Wynika to z faktu, że około 80% obecnej w organizmie witaminy D ma pochodzenie endogenne, gdyż jest wytwarzane w toku przemian zachodzących w skórze pod wpływem promieniowania UVB. Intensywność tego procesu zależy od wielu czynników, takich jak pora roku, szerokość geograficzna, pigmentacja skóry, obszar eksponowanej na promieniowanie skóry, a także wieku. Nie należy także zapominać, że nadmierne podawanie witaminy D jest toksyczne.
Witamina D obejmuje trzy steroidy wykazujące aktywność biologiczną: cholekalcyferol (witamina D3) i kalcyferol, ergokalcyferol (witamina D2) oraz 25−hydroksycholekalcyferol. Fizjologiczna rola witaminy D jest głównie związana z jej wpływem na gospodarkę wapniowo−fosforową organizmu, ale odgrywa ona także kluczową rolę w procesach immunologicznych ustroju. W komórkach układu immunologicznego – makrofagach, zachodzi synteza aktywnej postaci witaminy D czyli 1,25(OH)2D3, która odpowiada za osłabioną prezentację antygenu, produkcję cytokin i ekspresję cząsteczek stymulujących. Receptory dla 1,25(OH)2D3 znajdują się głównie na komórkach układu immunologicznego: monocytach, makrofagach oraz aktywowanych limfocytach T i B. Aktywna postać witaminy D jest ujemnym sygnałem dla wytwarzania przez makrofagi cytokin i ekspresji na tych komórkach cząsteczek powierzchniowych. Defekt w wydzielaniu 1,25(OH)2D3 przez makrofagi może być przyczyną autoimmunizacji. Powyższe sugestie na temat działania witaminy D skłoniły badaczy do poszukiwania skutecznej terapii chorób autoimmunologicznych z wykorzystaniem 1,25(OH)2D3.
Pomimo to, że główna ilość witaminy D w organizmie człowieka ma pochodzenie endogenne, to jednak blisko 20% pochodzi z diety. Najbogatszym naturalnym źródłem witaminy D3 są tłuste ryby morskie, wśród nich łosoś, tuńczyk, sardynka, makrela i śledź oraz tran. Mniejsze ilości witaminy D3 obecne są w mięsie, drobiu, jajach, i produktach mlecznych. Natomiast witaminę D2 znajduje się w potrawach roślinnych oraz grzybach (szczególnie borowik – Boletus).
Ciekawostką jest, że poziom witaminy D wzrasta prawie stokrotnie podczas suszenia grzybów w słońcu w stosunku do grzybów suszonych w ciemności. Obecnie w wielu krajach europejskich wzbogaca się produkty spożywcze w witaminę D3. Zalecana dzienna dawka dla osób dorosłych to 600 IU a dla osób powyżej 70 roku życia – nawet 800 IU.
Już dość dawno zauważono, że witamina C, czyli mieszanina kwasu askorbinowego i dehydroaskorbinowego, w dużym stężeniu występuje w leukocytach, gdzie jest szybko zużywana w czasie infekcji. Witamina C wykazuje ochronne, antyoksydacyjne działanie na lipidy błon komórkowych. Może również neutralizować reaktywne formy tlenu, które wydostały się poza komórkę podczas fagocytozy. Chroni w ten sposób tkanki przed uszkodzeniem. Kwas askorbinowy działa immunostymulująco przez wpływ na wewnątrzkomórkową pulę nukleotydów, na syntezę prostaglandyn, zwiększenie wytwarzania cytokin, znosi immunosupresyjne działanie histaminy i stabilizuje aktywność 5−lipoksygenazy. Witamina C jest także stosowana w leczeniu niektórych zaburzeń związanych z dysfunkcją fagocytów.
Działanie witaminy C nasila się przy równoczesnej podaży witaminy E. Skojarzona suplementacja diety witaminami E i C korzystniej oddziałuje na układ immunologiczny niż podawanie każdej z tych witamin osobno. Z ostatnich doniesień wynika, że długotrwałe przyjmowanie wysokich dawek witaminy C poprawia funkcję immunologiczną organizmu na drodze hamowania, postępującej z wiekiem, inwolucji grasicy.
Witamina C, w najlepiej przyswajalnej postaci, występuje w znacznych ilościach w owocach i warzywach. Wymienić tu należy przede wszystkim czarną porzeczkę, aronię, dziką różę, truskawki, owoce cytrusowe, a także pomidory, paprykę i kapustę. Powszechnie uważa się, że osoby dorosłe powinny przyjmować dziennie 80 mg witaminy C, ale Instytut Linusa Paulinga zaleca co najmniej 400 mg.
Najprostszym i najbogatszym źródłem biopierwiastków jest sól morska i jej osady w postaci soli kopalnej. Z tego względu sól nazwano darem Neptuna dla schorowanej ludzkości, a w Polsce bywa nazywana darem Królowej Kingi. Współczesna technologia produkcji oczyszczonej białej soli, popularną metodą ługowania, pozbawia ją wszelkich biopierwiastków czyniąc bezwartościową dla zdrowia.
Selen działa immunostymulująco przez pobudzenie proliferacji limfocytów T, nasilenie odpowiedzi na antygeny i pobudzenie aktywności komórek NK i limfocytów cytotoksycznych. Pierwiastek ten chroni organizm przed stresem oksydacyjnym, ponieważ jest składnikiem peroksydazy glutationowej, która jest istotna w wielu funkcjach układu glutationu, m. in. w redukcji toksycznego nadtleneku wodoru i nadtlenków lipidowych. Ostatnie doniesienia wskazują na to, że selen może odwrócić, związane z wiekiem, osłabienie odpowiedzi immunologicznej.
Bogatym źródłem selenu w naszej diecie są produkty o dużej zwartości białka. Pierwiastek ten występuje w podrobach, przede wszystkim nerkach, a także owocach morza oraz rybach. Dobrym źródłem selenu są drożdże piwne, jaja, mleko i jego przetwory oraz produkty zbożowe (zwłaszcza z wysokiego przemiału). Z roślin, najwięcej selenu zawiera czosnek, rośliny strączkowe, kukurydza i orzechy. Znaczące ilości selenu występują także w grzybach.
Dzienne zalecane spożycie selenu jest uzależnione od wieku i stanu organizmu i zawiera się w przedziale od 20μg (dzieci) do 55μg (osoby dorosłe). W czasie ciąży należy zwiększyć podaż selenu, aby zaspokoić potrzeby kobiety i rosnącego płodu. Układając dietę należy jednak wziąć pod uwagę fakt, że oprócz całkowitej zawartość selenu w produktach, ważną rolę odgrywa jego biodostępność z pożywienia, która wynosi około 55%. Zauważono, że przyswajanie selenu wzrasta w obecności witamin antyoksydacyjnych A, E i C.
Cynk, jako kofaktor ponad 300 enzymów, wpływa na funkcjonowanie większości narządów i tkanek. Rola cynku w działaniu układu immunologicznego jest wieloraka. Przede wszystkim indukuje on adhezję monocytów do śródbłonka, co nasila odpowiedź immunologiczną. Jego niedobór zmniejsza chemotaksję neutrofili, upośledza fagocytozę z udziałem makrofagów oraz zaburza proces generowania reaktywnych form tlenu. Cynk wpływa na procesy proliferacji komórek w układzie immunologicznym, ale jest także niezbędny w procesie namnażania patogenów. W ostrej fazie odpowiedzi na infekcje obserwuje się w związku z tym spadek stężenia cynku w osoczu. Cynk jest kofaktorem dla hormonu grasicy – tymuliny, która indukuje różnicowanie niedojrzałych limfocytów T. Na poziomie komórkowym jest on niezbędny do translokacji kinazy białkowej C do błony komórkowej. Sam może wiązać się ze specyficznym receptorem błonowym, podejmując sygnał do kaskady transdukcji. Wpływa na płynność dwuwarstwy lipidowej i przez to na stabilność błon biologicznych. Na poziomie jądra komórkowego może wpływać na ekspresję genu przez strukturalną stabilizację i funkcjonalną regulację różnych ważnych pod względem immunologicznym czynników transkrypcji.
Wchłanianie tego pierwiastka, a tym samym jego ilość w organizmie, zależy od składu diety, wieku oraz stanu zdrowia. Przyswajalność cynku zwiększa się w przypadku diety o większej zawartości białka pochodzenie zwierzęcego. Istotnym jest regularne spożywanie produktów bogatych w ten pierwiastek, gdyż organizm człowieka ma ograniczone możliwości jego akumulacji. Dla dorosłych mężczyzn zalecane spożycie wynosi 10 mg/dzień, natomiast dla kobiet 8 mg/dzień.
Do artykułów spożywczych zasobnych w cynk zalicza się: pieczywo z mąki o wysokim przemiale, kiełki pszenicy, nasiona dyni i słonecznika, wątrobę wołową, owoce morza (szczególnie ostrygi) i kaszę gryczaną. Mniejszą ilość cynku zawierają jaja, ryż, jasne pieczywo, owoce i ryby. Niedocenianym źródłem dobrze przyswajalnego cynku są grzyby (kania, koźlak, pieczarka, maślak).
Związek żelaza z układem immunologicznym jest złożony. Najlepiej poznany jest wpływ żelaza na aktywację i proliferację limfocytów oraz udział makrofagów w metabolizmie żelaza. Stwierdzono także, że niedobór żelaza w tkankach prowadzi do obniżenia odporności organizmu.
Główne źródła pokarmowe żelaza hemowego to: podroby, zwłaszcza wątroba i nerki oraz mięso, wędliny, ryby i jaja, a żelaza niehemowego – produkty zbożowe oraz rośliny strączkowe. Mniej żelaza dostarczają warzywa i owoce. Niewielką zawartość żelaza znajdziemy w mleku i jego przetworach oraz ziemniakach. Znacznych ilości żelaza dostarczają grzyby. Zazwyczaj nie należy obawiać się przedawkowania żelaza, gdyż jego przyswajanie oscyluje na poziomie 10% i to zarówno z produktów naturalnych jak i sztucznie wzbogacanych. Zauważono, że wchłanianie żelaza jest wyższe, gdy produkt jest równocześnie wzbogacany kwasem askorbinowym. Obecnie dla dorosłych mężczyzn zalecane jest spożycie 8 mg/dzień, natomiast dla kobiet – 18 mg/dzień.
Rola tego biopierwiastka jest trudna do przecenienia, gdyż bierze on udział w większości procesów metabolicznych naszego organizmu. Odgrywa też kluczową rolę w przebiegu reakcji immunologicznych, o czym donoszą liczne publikacje naukowe. Jego niedobór w organizmie spowalnia lub zaburza wiele procesów życiowych, toteż ze wszech miar celowym jest uzupełnianie jego poziomu. Za mało i zbyt rzadko spożywane są produkty, które magnez zawierają, a ponadto obróbka przemysłowa pozbawia tego składnika nawet bogate weń produkty.
Najwięcej magnezu zawiera kakao, soja, orzechy, fasola, groch oraz zielone warzywa. Magnez jest też w pełnym, nieoczyszczonym ziarnie zbóż, a więc w kaszach, mące z pełnego przemiału itd. Dzienna dieta powinna dostarczać co najmniej 400 mg magnezu.
Składniki pokarmowe działają najefektywniej, jeśli pochodzą z produktów naturalnych i są przyjmowane w odpowiedniej ilości i częstości. Jednak obecne tempo życia często uniemożliwia takie racjonalne zachowania, toteż dla tej grupy osób stworzono liczne suplementy diety. Co prawda ostatnie doniesienia poddają w wątpliwość faktyczną wartość suplementów, ale tu otwiera się pole do działania dla aptekarzy, którzy powinni umieć wskazać wartościowe preparaty.
1. Adamkowski K. Żywienie immunomodulacyjne. Cz.1. Aptekarz Polski. 2015, 105(83e), 9.(on line).
2. Krzysik M., Biernat H., Grajeta H. The influence of Chosen Nutrients on Immune System Functioning. Part II. Immunomodulatory Effects of Vitamins and Trace Elements on the Human Body.”Adv Clin Exp Med. 2007;1,16:123.
3. Skopińska-Różewska E., Sawicki K.A. Rola immunomodulatorów pochodzenia naturalnego w zapobieganiu i leczeniu chorób. Wydawnictwo Medyk. Warszawa, 2003,7.
4. Szymańska R., Nowicka B., Kruk J. Witamina E – metabolizm i funkcje. KOSMOS. Problemy Nauk Biologicznych. 2009;158,1-2:199.
5. Tukaj C. Właściwy poziom witaminy D warunkiem zachowania zdrowia. Postępy Med Hig Dośw. 2008;62:502.
