06.2015 – „Choroba Alzheimera – czy można zmniejszyć ryzyko zachorowania?”

czerwiec 2015, nr 106/84 online

 

 

 

 

 

   Choroba Alzheimera (ang. Alzheimer’s Disease; AD) jest najczęstszą przyczyną zespołów otępiennych. W wielu krajach (również w Polsce) wzrasta liczba rozpoznań AD, m.in. ze względu na starzenie się społeczeństwa. AD jest chorobą neurodegeneracyjną o podstępnym początku i powolnym przebiegu. Zmiany patologiczne w mózgu doprowadzają do powstawaniu płytek amyloidowych oraz zwyrodnienia włókienkowego typu Alzheimera, stopniowej śmierci neuronów i w konsekwencji do zaniku mózgu. Im więcej zmian neurozwyrodnieniowych, tym większe nasilenie zaburzeń poznawczych. Etiopatogeneza procesu neurodegeneracyjnego w tej chorobie nie jest do końca poznana. Obecnie najbardziej popularna jest hipoteza amyloidowa, zgodnie z którą nadmierna produkcja amyloidu beta (Aβ) prowadzi w konsekwencji do zaburzenia homeostazy neuronów, uszkodzenia ich funkcji i śmierci. Dostępne na rynku leczenie farmakologiczne jest wyłącznie objawowe, a jego efekt jest ograniczony. W różnych fazach badań klinicznych są leki modyfikujące produkcję amyloidu beta lub zwiększające jego usuwanie z ośrodkowego układu nerwowego (OUN), na ich wyniki przyjdzie nam jednak poczekać kilka lat. Pojawiają się jednak doniesienia, które pokazują, że można zmniejszyć ryzyko wystąpienia AD. Podobnie jak w przypadku chorób układu krążenia, zmiany stylu życia, odpowiednia dieta, stosowanie niektórych leków mogą zapobiegać lub opóźniać wystąpienie otępienia.

 

   W niniejszej pracy omówiono kilka modyfikowalnych czynników ryzyka rozwoju AD, takich jak dieta czy elementy stylu życia, po zmianie których można zmniejszyć szanse na zachorowanie lub opóźnić wiek w którym wystąpią pierwsze objawy otępienia.

 

 

 

 

   Uważa się, że stres oksydacyjny, procesy zapalne na poziomie komórkowym oraz różne czynniki indukujące apoptozę mogą się istotnie przyczyniać do powstawania chorób neurodegeneracyjnych. Antyoksydanty to ogólna nazwa związków chemicznych, które zmniejszają toksyczne działanie wolnych rodników, czyli bardzo aktywnych cząstek mających zdolność uszkadzania (utleniania) białek czy materiału genetycznego. Do najbardziej znanych związków zmniejszających produkcję wolnych rodników należą między innymi witamina C, β-karoten, czy roślinne polifenole. Regularne spożywanie warzyw i owoców zawierających duże ilości związków polifenolowych utrzymuje wysoką aktywność antyoksydacyjną osocza (deGraft-Johnson et al., 2007). Do tej grupy należą owoce jagodowe, winogrona, granaty, zielona herbata, brokuły, kapusta, szpinak, pomidory. Niedobór antyoksydantów prowadzi do nadmiernej produkcji wolnych rodników tlenowych i stresu oksydacyjnego, który powoduje śmierć komórek. Natomiast ich duże stężenie wykazuje działanie przeciwzapalne obniżając stężenie cytokin prozapalnych.

   Już w latach dziewięćdziesiątych wykazano związek między spożyciem dużej ilości flawonoidów, a zmniejszeniem ryzyka chorób sercowo-naczyniowych [9]. Zainteresowanie naukowców antyoksydantami przyniosło kolejne dowody na ich znaczenie ochronne w chorobie Alzheimera i łagodnych zaburzeniach poznawczych (ang. Mild Cognitive Impairment; MCI).

 

 

 

 

   Przeprowadzono badania na transgenicznych myszach dodając przez 15 miesięcy do ich diety owoce granatu. Porównywano aktywność enzymów odpowiedzialnych za stres oksydacyjny oraz procesy antyoksydacyjne w korze mózgu i hipokampie w trzech grupach: myszy niemodyfikowanych, myszy posiadających patologię alzheimerowską oraz u osobników transgenicznych, których dieta była wzbogacona owocami granatu. Wykazano występowanie stresu oksydacyjnego w mózgach myszy chorych na AD oraz istotne jego zmniejszenie w grupie myszy regularnie spożywających antyoksydanty. Co więcej, długotrwała suplementacja diety owocami granatu wywołała u tych myszy efekt podobny do działania inhibitorów acetylocholinoesterazy, stosowanych w leczeniu AD [19]. Kolejne badanie, przeprowadzone na szczurach wykazało neuroprotekcyjne działanie polifenoli zawartych w liściach zielonej herbaty. Obserwowano zachowanie szczurów po wprowadzeniu do diety kwasu okadaikowego działającego toksycznie na mózg. Szczury, które przez 4 tygodnie przed zadziałaniem środka toksycznego spożywały zieloną herbatę, miały lepsze wyniki w teście Morris Water Maze niż osobniki karmione normalną dietą [10]. Wprowadzenie do diety zielonej herbaty i aktywności fizycznej – codziennego biegu na kołowrotku u chorych myszy poprawiło ich deficyty pamięci i zmniejszyło poziom amyloidu β1-42 w korze mózgu i hipokampie [20].

 

 

 

   Pozytywne efekty tego typu badań zyskuje się nie tylko u transgenicznych zwierząt, ale również u ludzi. Jednym z czynników etiologicznych chorób neurodegeneracyjnych są procesy zapalne w obrębie komórek nerwowych. Podanie chorym z AD mieszaniny soku jabłkowego i zielonej herbaty przez osiem miesięcy obniżyło stężenie cytokin prozapalnych: interleukiny-2, interferonu-γ i czynnika martwicy nowotworu (ang. Tumor Necrosis Factor-α; TNF-α) w osoczu. Najsilniejszy efekt wystąpił u pacjentów we wczesnym stadium AD [15].

 

 

 

 

   Kurkumina jest polifenolowym barwnikiem występujący w kłączach ostryżu, jest istotnym składnikiem diety Hindusów, składnikiem przyprawy curry, jest powszechnie stosowana w przemyśle spożywczym. Prawdopodobnie substancja ta ma działanie przeciwzapalne, hamujące rozwój choroby nowotworowej – głównie obserwowane w raku jelita grubego. Okazuje się, że może mieć zastosowanie również w psychiatrii jako wspomaganie terapii farmakologicznej AD oraz jako profilaktyka tej choroby.

   W badaniu kohortowym przeprowadzonym na zdrowych Azjatach w wieku 60-93 lat zauważono zależność między spożywaniem przyprawionych kurkumą potraw, a jakością zdolności poznawczych. Osoby spożywające curry regularnie, przynajmniej raz w miesiącu lub częściej miały lepsze wyniki w teście MMSE (ang. Mini-Mental State Examination; MMSE) niż osoby spożywające ją nieregularnie lub nie spożywające jej wcale [13]. Działanie molekularne kurkuminy nie jest do końca jasne, trwają badania nad pełnym poznaniem jej wpływu na układ nerwowy. Wiadomo, że ma ona właściwości antyoksydacyjne, chelatujące metale, redukujące gromadzenie się β-amyloidu w mózgu, być może wpływa na ekspresję genów i poprawia regenerację neuronów [24]. Kurkumina przenika dobrze przez barierę krew-mózg i kumuluje się w mózgu. Problem polega na uprzednim osiągnięciu wysokiego stężenia kurkuminy we krwi. Barwnik ten wykazuje niską biodostępność i słabo wchłania się z przewodu pokarmowego. Lepszą biodostępność po przyjęciu doustnym wykazano dla formy kapsułki niż w proszku, dlatego to kapsułki zaleca się w suplementacji diety [3]. Nie wykazano dotąd toksyczności dużych dawek tej substancji, największa dawka w badaniach randomizowanych z grupą kontrolną wynosiła 4g dziennie [3,14]. Nadal porównywane są ze sobą różne pochodne kurkuminoidów, w celu znalezienia idealnego dodatku do diety.

 

 

 

 

   Specjaliści różnych dziedzin medycyny już wiele lat temu zwrócili uwagę na prozdrowotne działanie diety śródziemnomorskiej. Wiadomo, że populacje stosujące tę dietę cechuje niższa śmiertelność z powodu chorób układu krążenia i chorób nowotworowych. W diecie śródziemnomorskiej dominują warzywa, owoce, ryby i oleje roślinne. Wszystkie te produkty oraz ograniczona ilość tłuszczów zwierzęcych wpływają pozytywnie na spowolnienie procesów starzenia. Zbadano dużą kohortę – 6900 osób powyżej 65 roku życia stosując kwestionariusz żywienia i testy neuropsychologiczne: MMSE, Bentona oraz Isaac’s Set test. Wykazano, że intensywne spożywanie oliwy z oliwek istotnie zmniejsza ryzyko wystąpienia zaburzeń pamięci i płynności wypowiedzi [4]. Niemałe znaczenie w diecie śródziemnomorskiej ma spożycie ryb, zawierających duże ilości wielonienasyconych kwasów tłuszczowych. Tegoroczna meta-analiza wykazała korelację między spożywaniem dużych ilości ryb (100g tygodniowo) a zmniejszeniem ryzyka zachorowania na AD o 11% [23]. W badaniu randomizowanym z grupą kontrolną uzupełniano dietę pacjentów jednym z kwasów omega 3 – kwasem dokozaheksaenowym (DHA). Uzyskano poprawę zdolności uczenia się, skupienia uwagi i pamięci u osób z zaburzeniami poznawczymi związanymi z wiekiem [25]. Działanie odwrotne ma dieta wysokocholesterolowa, która prawdopodobnie przyspiesza proces neurodegeneracyjny. U starych szczurów, których dieta zawierała 20g cholesterolu dziennie w hipokampie pojawiły się zmiany patologiczne podobne do zmian w chorobie Alzheimera. Takich zmian nie obserwowano u szczurów spożywających mniejsze ilości cholesterolu (Abo El-Khair et al., 2010). Nasuwa to wniosek, że tzw. dieta zachodnia, bogata w tłuszcze zwierzęce sprzyja szybszemu starzeniu się organizmu.

 

 

 

 

   Liczne badania prowadzone na zwierzętach dowiodły protekcyjnego działania kofeiny na ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera. Potwierdzają to meta-analizy i badania populacyjne (Cardiovascular Risk Factors, Aging and Dementia – CAIDE). Najmniejsze ryzyko występowało u osób pijących 3-5 kaw dziennie [8,17]. Badanie kohortowe wykazało korelację między mniejszym ryzykiem konwersji MCI do otępienia u pacjentów z wysokim stężeniem kofeiny we krwi. Przypuszcza się, że kawa może mieć działanie ochronne u pacjentów z łagodnymi zaburzeniami poznawczymi i opóźniać przebieg choroby [6]. Podobne zjawisko obserwuje się u osób pijących umiarkowane ilości alkoholu. Najbardziej wyraźne protekcyjne działanie ma wino spożywane w ilości 1-3 dawek dziennie (od 100 do 300ml). Natomiast spożywanie alkoholi wysokoprocentowych może być związane z podwyższeniem ryzyka wystąpienia AD [16,21]. Nowym trendem jest wprowadzenie medycznej marihuany do leczenia farmakologicznego chorób nowotworowych. Jej działanie profilaktyczne dla rozwoju chorób otępiennych pozostaje na razie w fazie badań in vitro. W badaniach tych zauważono, że tetrahydrokanabinole zmniejszają poziom β-amyloidu w komórkach [5].

 

 

 

 

   Regularny wysiłek fizyczny jest zalecany zarówno profilaktyce jak i leczeniu takich chorób jak: nadciśnienie tętnicze, osteoporoza, choroba wieńcowa czy cukrzyca. Prawdopodobnie działa też pozytywnie na procesy pamięci, zwiększa koncentrację m.in. przez zwiększenie perfuzji krwi w mózgu oraz ma pozytywny wpływ na nastrój poprzez podwyższenie wydzielania endorfin.

   W podeszłym wieku liczy się przede wszystkim regularność i długość ćwiczeń, a nie ich intensywność. Trudno określić konkretny czas zalecanego codziennego treningu, gdyż więcej badań nad wysiłkiem w wieku podeszłym ocenia go jakościowo niż ilościowo. Natężenie powinno być dobrane indywidualnie, dostosowane do kondycji pacjenta. Pojawiło się wiele artykułów na temat pozytywnego wpływu wysiłku fizycznego na tzw. proces zdrowego starzenia zarówno osób zdrowych, jak i tych z otępieniem. U pacjentów z siedzącym trybem życia i łagodnymi zaburzeniami poznawczymi poprawa funkcji wykonawczych nastąpiła po 6 miesiącach ćwiczeń aerobowych, ale nie ćwiczeń rozciągająco-relaksacyjnych [2]. U pacjentów z MCI i we wczesnym stadium AD wykazano dodatnią korelację między aktywnością fizyczną, a poprawą zdolności poznawczych i nastroju (badanych testami MMSE i POMS ang. Profile of Mood States). Zadany pacjentom wysiłek fizyczny polegał na spacerowaniu ponad 1 godzinę w tygodniu, a efekt badania był zależny od liczby godzin tej aktywności. W tym samym badaniu chorzy prowadzący przez rok siedzący tryb życia byli bardziej drażliwi, mieli „mniej wigoru” i łatwiej się męczyli [22]. U osób prowadzących aktywny tryb życia poprawie ulegają nie tylko funkcje poznawcze, ale również jakość życia i ogólne samopoczucie, normują się zaburzenia snu. Zwiększa się również samodzielność w codziennym funkcjonowaniu, co jest zrozumiałe biorąc pod uwagę zwiększenie siły mięśniowej, która u pacjentów siedzących i leżących jest słaba [1,12,18].

   Potwierdzeniem wniosków z badań randomizowanych jest prospektywna analiza Canadian Study of Health and Aging, gdzie aktywność fizyczna była czynnikiem obniżającym ryzyko wystąpienia choroby Alzheimera o 31% [11]. Wpływ ruchu na choroby metaboliczne, zmniejszenie masy ciała i obniżenie ciśnienia również ma duże znaczenie, gdyż uważa się, że otyłość i nadciśnienie mogą być czynnikami ryzyka rozwoju AD.

 

 

   Coraz więcej danych wskazuje, że możemy obniżyć ryzyko wystąpienia AD . Aby do tego doprowadzić należy stosować się do zaleceń profilaktyki chorób sercowo-naczyniowych: odpowiedniej diety i regularnego wysiłku fizycznego. Nie mniej istotne jest również stałe utrzymywanie dobrych kontaktów społecznych i umiarkowane zażywanie przyjemności z takich używek jak kofeina czy alkohol (uważać należy na ryzyko uzależnienia) oraz odpowiedniej ilości różnych przypraw w kuchni które mają działanie antyoksydacyjne (kurkuminy).

   Świadomość zdrowotna ludzi rośnie, coraz więcej osób interesuje się tym, co je i jaki ma to wpływ na ich zdrowie. Ważne jest zatem, żeby zwracać uwagę pacjentom na przestrzeganie podstawowych zasad zdrowego stylu życia:

• Stosowanie diety bogatej w owoce, warzywa, ryby, tłuszcze wielonienasycone.

• Eliminację z diety tłuszczy nasyconych (smażonych potraw, tłustych słodyczy)

• Regularna aktywność fizyczną

• Dbanie o utrzymywanie kontaktów z ludźmi i unikanie izolacji społecznej

Piśmiennictwo:
1. Aguiar P. i wsp.: Rivastigmine transdermal patch and physical exercises for Alzheimer's disease: a randomized clinical trial. Curr Alzheimer Res 2014; 11(6): 532-7
2. Baker L.D. i wsp.: Effects of aerobic exercise on mild cognitive impairment: a controlled trial. Arch Neurol 2010 67(1): 71-9
3. Baum L. i wsp.: Six-month randomized, placebo-controlled, double-blind, pilot clinical trial of curcumin in patients with Alzheimer disease. J Clin Psychopharmacol 2008; 28(1): 110-3
4. Berr C. i wsp.: Olive Oil and Cognition: Results from the Three-City Study. Dementia and Geriatric Cognitive Disorders 2009; 28(4): 357-64
5. Cao C. i wsp.: The potential therapeutic effects of THC on Alzheimer's disease. J Alzheimers Dis 2014; 42(3): 973-84
6. Cao C. i wsp.: High Blood caffeine levels in MCI linked to lack of progression to dementia. J Alzheimers Dis 2012; 30(3): 559-72
7. deGraft-Johnson J. i wsp.: Ferric-reducing ability power of selected plant polyphenols and their metabolites: implications for clinical studies on the antioxidant effects of fruits and vegetable consumption. Basic Clin Pharmacol Toxicol 2007; 100(5): 345-52
8. Eskelinen M.H. i wps.: Midlife coffee and tea drinking and the risk of late-life dementia: a population-based CAIDE study. J Alzheimers Dis 2009; 16(1): 85-91
9. Hertog M.G. i wps.: Flavonoid intake and long-term risk of coronary heart disease and cancer in the seven countries study. Arch Intern Med 1995; 155(4): 381-6
10. Li H. i wps.: Green tea polyphenols protect against okadaic acid-induced acute learning and memory impairments in rats. Nutrition 2014; 30(3): 337-42
11. Lindsay J.  i wsp.: Risk factors for Alzheimer's disease: a prospective analysis from the Canadian Study of Health and Aging. Am J Epidemiol 2002; 156(5): 445-53
12. McCurry S.M. i wsp.: Increasing walking and bright light exposure to improve sleep in community-dwelling persons with Alzheimer's disease: results of a randomized, controlled trial. J Am Geriatr Soc 2011; 59(8): 1393-402
13. Ng T.P. i wsp.: Curry consumption and cognitive function in the elderly. Am J Epidemiol 2006; 164(9): 898-906
14. Ringman J.M. i wsp.: Oral curcumin for Alzheimer’s disease: tolerability and efficacy in a 24-week randomized, double blind, placebo-controlled study. Alzheimer’s Research & Therapy 2012; 4(5): 43
15. Rubio-Perez J.M., Morillas-Ruiz J.M.: Serum cytokine profile in Alzheimer's disease patients after ingestion of an antioxidant beverage. CNS Neurol Disord Drug Targets 2013 Dec; 12(8): 1233-41
16. Ruitenberg A. i wsp.: Alcohol consumption and risk of dementia: the Rotterdam Study. Lancet 2002; 359(9303): 281-6
17. Santos C. i wsp.: Caffeine intake and dementia: systematic review and meta-analysis. J Alzheimers Dis 2010; 20 Suppl 1: S187-204
18. Steinberg M. i wsp.: Evaluation of a home-based exercise program in the treatment ofAlzheimer's disease: the Maximizing Independence in Dementia (MIND) study. Int J Geriatr Psychiatry 2009; 24(7): 680-5
19. Subash S. i wsp.: Pomegranate from Oman Alleviates the Brain Oxidative Damage in Transgenic Mouse Model of Alzheimer'sdisease. J Tradit Complement Med 2014; 4(4): 232-8
20. Walker J.M. i wsp.: Beneficial effects of dietary EGCG and voluntary exercise on behavior in an Alzheimer's disease mouse model. J Alzheimers Dis 2015; 44(2): 561-72
21. Weyerer S. i wsp.: Current alcohol consumption and its relationship to incident dementia: results from a 3-year follow-up study among primary care attenders aged 75 years and older. Age Ageing 2011; 40(4): 456-63
22. Winchester J. i wsp.: Walking stabilizes cognitive functioning in Alzheimer's disease (AD) across one year. Arch Gerontol Geriatr 2013; 56(1): 96-103
23. Wu S. i wsp.: Omega-3 fatty acids intake and risks of dementia and Alzheimer's disease: a meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev 2015; 48: 1-9
24. Yin H.L. i wsp.: Effects of curcumin on hippocampal expression of NgR and axonal regeneration in Aβ-induced cognitive disorder rats. Genet Mol Res 2014; 13(1): 2039-47
25. Yurko-Mauro K. i wsp.: Beneficial effects of docosahexaenoic acid on cognition in age-related cognitive decline. Alzheimers Dement 2010; 6(6): 456-64