06.2011 – „Suplementacja kwasami omega u dzieci w wieku szkolnym.”

czerwiec 2011, nr 58/36 online

SUPLEMENTACJA KWASAMI OMEGA

U DZIECI W WIEKU SZKOLNYM

I JEJ WPŁYW NA ZDOLNOŚCI POZNAWCZE

   Prawidłowy sposób odżywiania nie tylko w pierwszych latach życia, ale nawet w życiu płodowym ma ogromne znaczenie dla prawidłowego rozwoju i stanu zdrowia dziecka. Stanowi jeden z głównych czynników zapobiegających wystąpieniu w wieku dojrzałym takich chorób cywilizacyjnych jak miażdżyca, choroba niedokrwienna, zawał mięśnia sercowego, otyłość, czy cukrzyca typu 2. Ze względu na fakt, że u dzieci następuje szybki wzrost organizmu, zróżnicowany metabolizm komórkowy oraz zwiększone zapotrzebowanie na energię, istnieją specjalne zalecenia żywieniowe dla tej grupy wiekowej [1]. Szczególnie intensywny wzrost oraz dojrzewanie układu nerwowego przypada na trzeci trymestr ciąży oraz wczesny okres dzieciństwa – do drugiego roku życia [2]. Rozpoczęty zbyt późno prawidłowy sposób żywienia i suplementacji diety nie jest w stanie zniwelować wcześniej utraconych możliwości intensywnego rozwoju psychicznego, jak i fizycznego dziecka.

   W przypadku opracowywania zaleceń odnośnie zbilansowanej diety dzieci i niemowląt ważne jest uwzględnienie udziału poszczególnych kwasów tłuszczowych, szczególnie wielonienasyconych niezbędnych kwasów tłuszczowych (WNKT) typu omega-3 i omega-6. Kwasy tłuszczowe mają istotne znaczenie dla prawidłowego rozwoju niemowląt, dzieci oraz młodzieży. Są to kwasy tłuszczowe, których ostatnie wiązanie podwójne w łańcuchu węglowym znajduje się przy 3, bądź przy 6 od końca atomie węgla. Kwasy omega-3 występują w postaci krótkołańcuchowej (kwas α-linolenowy – ALA), jak i długołańcuchowej (kwas eikozapentaenowy – EPA, kwas dokozaheksaenowy – DHA). Najczęściej spożywanymi tłuszczami spożywczymi są kwasy omega-6, które występują w tłuszczach pochodzenia roślinnego. W ostatnich publikacjach zwraca się uwagę na konieczność zachowania pożądanego stosunku spożywanych kwasów nienasyconych (omega-3 do omega-6) w granicach 1:3 – 1:5 (idealne proporcje wynoszą 1:4). Nadmiar spożywanych kwasów omega-6 w stosunku do omega-3 hamuje właściwe zagospodarowanie przez organizm kwasami omega-3 dostarczonymi z pożywieniem. Nadmierna konsumpcja kwasów n-6 zaburza metabolizm kwasów n-3 i przeszkadza w fizjologicznej równowadze związków, które są syntetyzowane z tych kwasów [3,4].

   Prowadzone od wielu lat badania wykazały, że właśnie kwasy EPA i DHA pełnią istotnie prozdrowotną rolę w organizmie człowieka, a produkty spożywcze będące ich źródłem zaliczamy do tzw. żywności funkcjonalnej [5]. Niestety kwasy te nie są wytwarzane w odpowiedniej ilości w organizmie człowieka, dlatego tak istotna jest ich podaż na określonym poziomie. Głównym źródłem kwasów EPA i DHA są ryby morskie (śledzie, makrele, łososie, dorsze, flądry, halibuty) oraz skorupiaki. Zalecana minimalna dzienna dawka EPA oraz DHA dla osób zdrowych wynosi 500 mg, co pokrywa spożywanie ryb 2-3 razy w tygodniu. Ze względu na charakterystyczną budowę chemiczną kwasów omega (obecność podwójnego wiązania), łatwo ulegają utlenieniu i tworzą wolne rodniki. Aby zapobiec ich utlenianiu podawać należy je wraz z antyoksydantami np. witaminą E. Rekomendowana dawka to 0,4 mg α-tokoferolu na 1g WNKT w diecie [6]. Z powodu niedostatecznego spożycia ryb w Polsce, suplementy diety stają się ważnym czynnikiem dostarczającym niezbędnych składników pokarmowych zwłaszcza w przypadku specjalnych grup docelowych – niemowląt i dzieci, kobiet w ciąży i karmiących piersią oraz osób starszych. Takie stanowisko zostało przedstawione w Rekomendacjach Grupy Ekspertów dotyczących spożycia i suplementacji diety kwasami omega-3 w populacji ludzi dorosłych [7].

   Kwas DHA jest istotnym składnikiem fosfolipidów błon komórkowych, występującym w mózgu i siatkówce oka. Bierze także udział w ich prawidłowym funkcjonowaniu, m.in. w dojrzewaniu siatkówki oka, a także poprawia ostrość widzenia, przeciwdziała depresji i stresowi. Ponadto wielonienasycone kwasy tłuszczowe wpływają na prawidłowe tempo wzrostu i rozwoju, na wzrost i regenerację tkanek oraz modulują procesy odpornościowe. Wykazano, że kwasy omega-3 są odpowiedzialne za prawidłowy rozwój płodu, wyższą masę urodzeniową dzieci i prawidłowy rozwój noworodków. W życiu płodowym dziecko pobiera kwasy tłuszczowe od matki poprzez łożysko. Najbardziej decydującym dla rozwoju mózgu i narządu wzroku jest trzeci trymestr ciąży (26-40 tydzień ciąży). W tym okresie następuje intensywna kumulacja tych związków w tkance mózgowej płodu, co wpływa na funkcję neuronów tj. transmisją sympatyczną i odpowiedź bioelektryczną. Dlatego też na niedobór tych związków najbardziej narażone są wcześniaki. Polskie Towarzystwo Pediatryczne (PTP) oraz Polskie Towarzystwo Badań nad Miażdżycą (PTBnM) zalecają, aby kobiety w ciąży przyjmowały łączną dzienną dawkę EPA i DHA na poziomie 1,0 do 1,5g. W zalecanych dawkach przyjmowanie kwasów omega-3 jest w pełni bezpieczne, co jest udokumentowane licznymi badaniami klinicznymi [8]. Mleko matek karmiących zawiera procentowo dużą ilość tłuszczu i według rekomendacji ESPGHAN (European Society of Pediatric Gastroenterology and Nutrition), aby zapewnić odpowiednie tempo wzrostu i przyrostu masy ciała w mlekach początkowych dla zdrowych niemowląt w pierwszym kwartale życia i mlekach dla wcześniakach zawartość kwasów tłuszczowych powinna wynosić od 40 do 55% energii, a w mlekach następnych od 35 do 55% energii. Kwas linolowy i α-linolenowy muszą zostać uwzględnione w tych mieszankach w zalecanych zawartościach 4-6% całkowitej energii, gdzie stosunek n-3 do n-6 powinien wynosić od 1:5 do 1:15 [9]. Dostarczenie długołańcuchowych niezbędnych nienasyconych kwasów w diecie dla dzieci i młodzieży jest szczególnie ważnym zagadnieniem związanym z ich prawidłowym rozwojem, zwłaszcza ośrodkowego układu nerwowego.

   Kwasy omega wywierają korzystny wpływ na rozwój i funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego, rozwój funkcji poznawczych, rozwój ruchowy oraz psychoruchowy. Oceniano stosowanie kwasu DHA u 4-letnich dzieci przez 4 miesiące w dawce 400 mg/dobę i ich wpływ na poprawę funkcji poznawczych mierzonych w skali PPVT (Peabody Picture Vocabulary Test). Wykazano dodatnią regresję, istotną statystycznie zależność między stężeniem DHA we krwi, a wyższym wynikiem uzyskanym w teście PPVT [10]. Omega-3 poprawiają umiejętność zapamiętywania, procesy myślowe, usprawniają koncentrację oraz podwyższają współczynnik IQ. Pełnią istotną rolę w regulacji snu, łagodzą stres, agresję i nadpobudliwość, poprawiają ostrość widzenia oraz wykazują pozytywny wpływ w leczeniu dysleksji. Kwasy omega wpływają na funkcjonowanie mózgu poprzez oddziaływanie na przepuszczalność błony komórkowej, zdolność wiązania enzymów przez błonę komórkową, ilość i zdolność wiązania z receptorami, funkcjonowanie błony komórkowej neuronów oraz kanałów jonowych oraz wytwarzanie neuroprzekaźników i białek mózgowych [11].

   Należy podkreślić, że wysoki poziom DHA przynosi potwierdzone badaniami klinicznymi korzyści, natomiast niedobór DHA może spowodować spowolnienie dojrzewania mózgu i zahamowanie rozwoju intelektualnego i psychomotorycznego dziecka [12]. Wykazano również, że niedobór DHA może wywołać zaburzenia widzenia u niemowląt i dzieci. DHA jest niezbędny dla funkcjonowania rodopsyny, a jej stężenie w zewnętrznych pręcikach siatkówki jest bezpośrednio związane z ostrością widzenia. Wykazano, że niemowlęta karmione mlekiem pozbawionym DHA wykazywały gorsze widzenie od tych, u których stosowano mleko z DHA.

   Dysleksja oraz zaburzenia polegające na osłabionej zdolności rozpoznawania i rozumienia słów pisanych mogą być wynikiem niedoboru DHA [13]. Udowodniono również, że dzieci karmione piersią lepiej wykonywały w późniejszym okresie testy oceniające funkcje poznawcze średnio o 6 punktów IQ w porównaniu do dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym pozbawionym DHA. W badaniu tym uwzględniono inne czynniki mające wpływ na wynik testu takie jak: status socjoekonomiczny, czy IQ rodziców [14]. Wskazuje się również, że niedobór DHA i EPA, wchodzących w skład surfaktantu w diecie kobiet ciężarnych może stanowić bezpośrednie zagrożenie życia wcześniaków na skutek niewydolności oddechowej spowodowanej niedoborem surfaktantu [15]. Inne badania wykazały, że wcześniaki pozbawione suplementacji kwasami DHA w ostatnich tygodniach ciąży, czyli w okresie najbardziej gwałtownego rozwoju mózgu, w swoim późniejszym życiu wykonywały testy poznawcze o 20 punktów IQ niżej od urodzonych w terminie i karmionych piersią [16]. Zbyt niski poziom DHA jest obserwowany u dzieci z ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej). Przeprowadzone w Szwecji w 2010 roku badanie potwierdziło wysoką skuteczność suplementacji kwasami DHA w poprawie koncentracji i funkcji poznawczych dzieci oraz w zmniejszeniu objawów pobudliwości [17]. W badaniach klinicznych wykazano, że dzieci odżywiane mlekiem suplementowanym długołańcuchowymi WNKT lepiej się rozwijają pod względem psychoruchowym, a także mają lepszą ostrość widzenia (test Tellera) [18]. Badanie ALSAPAC, które objęło prawie 12 tysięcy kobiet i ich dzieci w wieku od 6 miesięcy do 8 lat wykazało, że trzylatki, których matki w okresie ciąży miały niedostateczną podaż ryb, dużo częściej wykazywały problemy z komunikowaniem się, a te same dzieci w wieku 7-8 lat były mniej sprawne ruchowo i uczyły się gorzej. Długotrwałe stosowania (powyżej 3 miesięcy) kwasów omega u dzieci w wieku 5-12 lat jest skuteczne w poprawie koncentracji, zachowania oraz problemów emocjonalnych tej grupy wiekowej oraz jest dobrze tolerowane [19].

   Na podkreślenie zasługuje fakt, że kobiety w ciąży oraz dzieci nie powinny spożywać ryb morskich, w szczególności tuńczyka i łososia, ze względu na ryzyko zatrucia metalami ciężkimi oraz dioksynami [20]. Główną zaletą gotowych preparatów suplementujących jest podaż kwasów omega, która daje pewność wysokiej jakości produktu oraz stałej dawki kwasów tłuszczowych, co ma bezpośrednie przełożenia na wysoki profil bezpieczeństwa tych preparatów. Z tego powodu PTP oraz PTBnM zalecają suplementację preparatami zawierającymi kwasy omega w przypadku ich niedoboru u kobiet w ciąży i niemowląt już od 6 tygodnia życia.

Fot. Fotolia.com

Piśmiennictwo:

[1] JKsiążyk, Zasady żywienia dzieci i młodzieży, Pediatria. 6(2005) 41-48.
[2] M. Martinez, Tissue levels of polyunsaturated fatty acids during early human development, J. Pediatr. 120 (1992) S129–38.
[3] AP Simopoulos, The importance of the ratio of omega-6/omega-3 essential fatty acids, Biomed. Pharmacother. 56 (2002) 365-379.
[4] JSNewton, Long chain fatty acids in health and nutrition. J. Food Lipids. 31 (1996) 233-49.
[5] K Marciniak-Łukasiak, K Krygier, Charakterystyka kwasów omega-3 i ich zastosowanie w żywności funkcjonalnej. Przem. Spoż., 12 (2004), 32-36.
[6] Ś Ziemlański, P Socha, Normy i zalecenia dotyczące spożycia tłuszczów ze szczególnym uwzględnieniem dzieci oraz kobiet ciężarnych i karmiących, Pediatria Współczesna, Gastroenetrologia, Hepatologia i Żywienie Dziecka, 1(1999) 139-48.
[7] Rekomendacje Grupy Ekspertów dotyczące spożycia i suplementacji diety kwasami omega-3 w populacji ludzi dorosłych. Family Medicine& Primary Care Review, 9(2007)175-177.
[8] EL Lien, Toxicology and safety of DHA. Prostaglandins LeukotEssent Fatty Acids.81(2009)125-132.
[9] PJAggett, FHaschke, WHeine, DHernell, et al. ESPGAN Committee report: Comment on the content and composition of lipids in infants formula,. ActaPediatr. Scand. 80 (1991) 887-896.
[10] ASRyan, EBNelson, Assessing the Effect of Docosahexaenoic Acid on Cognitive Functions in Healthy, Preschool Children: A Randomized, Placebo-Controlled, Double-Blind Study ClinPediatr.47 (2008)355-362.
[11] S Yehuda, Omega-6/omega-3 ratio and brain-related functions, World Rev. Nutr. Diet. 92 (2003) 37–56.
[12] JPSchuchardt, MHuss, MStauss-Grabo, AHahn. Significance of long-chain polyunsaturated fatty acids (PUFAs) for the development and behavior of children. Eur J Pediatr. 169 (2010)149-164.
[13] IB Helland, L Smith, K Saarem, ODSaugstad, CADrevon.Maternal Supplementation with Very-Long-Chain n-3 Fatty Acids During Pregnancy and Lactation Augments Children’s  IQ at 4 Years of Age. Pediatrics. 111 (2003) e39-e44.
[14] ALucas, MStafford, RMorley, et al. Efficacy and safety of long-chain polyunsaturated fatty acid supplementation of infant-formula milk: a randomized trial. Lancet. 354 (1999) 1948-1954
[15] RK Mallampalli, RG Salome, AA Spector. Regulation of CTP:choline-phosphatecytidylyltransferase by polyunsaturated n-3 fatty AIDS Am J Physiol Lung Cell Mol. 267 (1994) L641-L648.
[16] J Yudkin, Intelligence of children and vitamin-mineral supplements: the DRF study. Discussion, conclusion and consequences. Personality and Individual Differences.2 (1991) 363-365.
[17] PA Gustafsson, U Birberg-Thornberg, K Duchén, M Landgren, et al. EPA supplementation improves teacher-rated behaviour and oppositional symptoms in children with ADHD.ActaPaediatr. 99(2010)1540-1549.
[18] SECarlson, AJFord, SHWerkman, et al. Visual acuity and fattyacid status of term infants fed human milk and formulas with andwithout docosahexaenoate and arachidonate from egg yolk lecithin.Pediatr Res. 39(1996)882-888.
[19] JRHibbeln, JMDavid, CSteer, et al. Maternal seafood consumption in pregnancy and neurodevelopmental outcomes in childhood (ALSPAC study): an observational cohort study. Lancet. 369 (2007) 578-585.
[20] E Pac-Kożuchowska, Kwasy tłuszczowe omega-3 a stan zdrowia dzieci. Endokrynologia Pediatryczna, 7(2008)49-54.