Receptariusz. Balsam peruwiański jako składnik tradycyjnych preparatów recepturowych

czerwiec 2009, nr 34/12 online

 

   Balsam peruwiański (Balsamum Peruvianum), to wydzielina drzewa Myroxylon balsamum (nazwa polska – woniawiec balsamowy) z rodziny Motylkowatych. Jego nazwa jest myląca – nie pochodzi on bowiem z Peru. Jednym z głównych obszarów występowania woniawca jest lesisty obszar w San Salvador, nad Oceanem Spokojnym, zwany też „wybrzeżem balsamicznym”. Przymiotnik „peruwiański” balsam otrzymał dlatego, iż jednym z głównych portów na szlaku exportowym tego surowca był peruwiański port Callao w Limie. Drzewo produkuje wydzielinę w sposób naturalny, jednak w niewielkich ilościach. Metodą przemysłową balsam peruwiański pozyskiwany jest na skutek uszkodzeń mechanicznych lub termicznych. Patologiczną wydzielinę otrzymuje się poprzez zdjęcie kory, nacięcie i przypalanie pnia drzewa. Balsam zbiera się do mokrych szmatek, które po nasiąknięciu wygotowuje się i wyciska.

   Surowiec jest gęstą, ciemną i nie wysychającą cieczą. Jego głównym składnikiem jest cynameina – frakcja olejkowa będąca mieszaniną benzoesanu benzylu i cynamonianu benzylu. Ma on przyjemny zapach, przypominający wanilię i cynamon.

   Balsam ma właściwości odkażające, przeciwroztoczowe (m.in. przeciwświerzbowe), przeciwzapalne i pobudzające ziarninowanie. Stosowany jest najczęściej zewnętrznie w chorobach skóry – w szczególności w przypadku odmrożeń, odleżyn, owrzodzeń i hemoroidów. Na rynku dostępnych jest szereg preparatów gotowych stosowanych w tych schorzeniach i zawierających balsam peruwiański – m.in. Balsolan, Hemorectal, Rectosec czy Neo-Aesculan. Balsam poprawia krążenie skórne, dlatego też bywa składnikiem maści stosowanych do nacierań w przebiegu infekcji (preparaty gotowe to np. Pulmex, Depulol). Ze względu na ww. krążenie stosuje się go również w kompozycjach na skórę głowy w przypadku łysienia na tle troficznym.

 

Fot. 1 –  Balsam peruwiański rozpuszcza się w alkoholu i może być stosowany w postaci płynu.

 

   Częściej niż roztwory zastosowanie znajdują maści (zwykle stosowane stężenia to 5-20%) i czopki.

   Niestety surowiec może wywoływać alergie kontaktowe. Jego właściwości alergizujące zostały wykorzystane w testach płatkowych jako wskaźnik alergii na kosmetyki.
  Ze względu na przyjemny zapach balsam peruwiański jest powszechnie stosowany w przemyśle spożywczym i kosmetycznym oraz perfumeryjnym. Może się znaleźć nawet w lepszych gatunkach tytoniu, czy papieru toaletowego.

Rp. Unguentum Kocha
Balsami peruv.
Parrafinum liq. aa 1,0
Vaselini albi ad 80,0
M.f.ung.

   W przepisie tym parafina ciekła bywa niekiedy zastępowana roztworem silolu. Maść przyspiesza gojenie się ran.

 

Fot. 2 – Balsam peruwiański czasami tworzy niezgodności i wydziela się z preparatu.

 

   Balsam peruwiański nie miesza się dobrze z olejami mineralnymi  (np. z parafiną z powyższej recepty). W recepturze powinien być rozcierany raczej z olejem rycynowym, gdyż po takim przygotowaniu bez problemu łączy się z podłożami maściowymi. Preparacja z Oleum Ricini zapobiega także wydzielaniu się balsamu peruwiańskiego z maści zawierających siarkę. Podobnie wygląda przygotowywanie czopków – balsam nie miesza się dobrze z olejem kakaowym i może wydzielać z przygotowanego już leku. Natomiast jego mieszanina z olejem rącznikowym tworzy po połączeniu z olejem kakaowym trwałą emulsję. Oleum Ricini umożliwia również bezproblemowe połączenie tego surowca ze smalcem wieprzowym.