05.2014 – „Dieta w zespole metabolicznym.”

maj 2014, nr 93/71 online

 

    W ostatnich latach lekarze coraz częściej rozpoznają u pacjentów zespół metaboliczny i często zadawane jest pytanie: „Czy mamy już do czynienia z jego epidemią?” Zespół metaboliczny nie jest oddzielną jednostką chorobową, ale zespołem kilku czynników ryzyka chorób układu sercowo-naczyniowego.

    Już w roku 2004 na Kongresie Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego w Monachium, prof. J. Tuomilehto z Finlandii mówił: „Rządy muszą podjąć działania, aby uniknąć epidemii zespołu metabolicznego i otyłości”; „U niektórych osób z zespołem metabolicznym rozwiną się choroby serca, a u innych cukrzyca”.

   Szczególnie niepokojący jest fakty, że postępujący wzrost częstości występowania zespołu metabolicznego będzie miał przełożenie na wzrost częstości cukrzycy typu 2. U osoby, która zachoruje na cukrzycę typu 2, ryzyko wystąpienia chorób serca lub udaru mózgu zwiększa się 3-4 krotnie. Ryzyko to zwiększa się zwłaszcza u kobiet, u których zespół metaboliczny współistnieje z cukrzycą. U kobiet z tymi zaburzeniami znika „parasol ochronny płci”.

   Osoby z BMI 25-30, czyli z nadwagą powinny kontrolować swój obwód w pasie i jeśli zbliża się on do wartości uznanych za czynnik ryzyka, powinny mieć ocenione inne czynniki ryzyka (LDL-chol, TG, HDL-chol, ciśnienie tętnicze krwi, glikemia) i oszacowane zagrożenie zgonem z powodu chorób sercowo-naczyniowych.

 

 

 

Najczęściej stosowane kryteria rozpoznania zespołu metabolicznego zostały przedstawione w dwóch dokumentach:

1. W raporcie zwanym w skrócie Raport NCEP ATP III („Trzeci Raport Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej n.t. Wykrywanie, ocena i leczenie hipercholesterolemii u dorosłych”), opublikowanym w 2001 roku z nowelizacją w 2005 roku. Według tego raportu zespół metaboliczny rozpoznaje się u pacjenta, gdy występują co najmniej trzy z poniższych pięciu cech:

 

•  otyłość brzuszna, obwód w pasie: M > 102 cm, K > 88 cm

• stężenie triglicerydów w surowicy ≥ 150 mg/dl lub leczenie hipertriglicerydemii,

• stężenie HDL-chol. w surowicy: M < 40 mg/dl; K < 50 mg/dl, lub leczenie tego zaburzenia,

• ciśnienie tętnicze krwi > 130/85 mm Hg lub leczenie hipotensyjne stwierdzonego nadciśnienia,

• glukoza na czczo ≥ 100 mg/dl lub cukrzyca typu 2

 

2. W dokumencie Światowej Federacji Cukrzycy (International Diabetes Federation, IDF), według którego zespół metaboliczny rozpoznaje się u pacjenta, gdy: występuje otyłość brzuszna, czyli gdy jest zwiększony obwód brzucha i występują co najmniej 2 inne z poniższych czterech cech:

• otyłość brzuszna, obwód w pasie: M ≥  94 cm, K ³ 80 cm (!)

• stężenie triglicerydów w surowicy ≥ 150 mg/dl lub leczenie hipertriglicerydemii,

• stężenie HDL-chol. surowicy: M  < 40 mg/dl; K < 50 mg/dl, lub leczenie tego zaburzenia,
• ciśnienie tętnicze krwi ≥ 130/85 mm Hg lub leczenie hipotensyjne stwierdzonego nadciśnienia,

• glukoza na czczo ≥ 100 mg/dl lub cukrzyca typu 2.

 

 

 

   W skład zespołu metabolicznego wchodzą następujące zaburzenia, chociaż nie wszystkie z nich muszą jednocześnie występować u danego pacjenta:

 

– otyłość brzuszna,
– hipertriglicerydemia,
– obniżone stężenie cholesterolu HDL w surowicy,
– nadciśnienie tętnicze,
– zwiększone stężenie glukozy w surowicy lub cukrzyca typu 2.

 

    Leczenie, w tym również dietetyczne, pacjenta z zespołem metabolicznym ma na celu zmniejszenie ryzyka chorób sercowo-naczyniowych poprzez kontrolę wymienionych powyżej czynników ryzyka tych chorób.

 

 

 

 

•    redukcja stężenia LDL-chol (chociaż nie jest on kryterium zespołu metabolicznego),
•    zmniejszenie masy ciała,
•    redukcja stężenia triglicerydów,
•    zwiększenie stężenia HDL-chol,
•    zmniejszenie ciśnienia tętniczego krwi,
•    kontrola zaburzeń gospodarki węglowodanowej.

 

 

 

 

    W 1954 roku prof. Jakub Węgierko w książce poświęconej cukrzycy użył pojęcia cukrzycy skojarzonej z:
•    otyłością,
•    nadciśnieniem tętniczym,
•    chorobą niedokrwienną serca,
Obecnie pojęcie to traktuje się jako opis zespołu metabolicznego.

   W 1976 roku prof. Wiktor. B. Szostak wysunął propozycję traktowania otyłości, cukrzycy i miażdżycy, jako grupy chorób o wspólnych patomechanizmach, nadając im nazwę „metabolicznych chorób cywilizacyjnych” i podkreślał szczególną rolę czynników środowiskowych, głównie żywienia, w rozwoju tych chorób.

   W amerykańskim Raporcie ATP III, opublikowanym w 2001 roku również podkreślono, że na rozwój zespołu metabolicznego wpływa interakcja między:
•    czynnikami genetycznymi,
•    siedzącym trybem życia,
•    tak zwaną „zachodnią” dietą, czyli wysokoenergetyczną, bogatą w rafinowane węglowodany, nasycone kwasy tłuszczowe i ubogą w błonnik.

   W Raporcie ATP III podkreślono, że pacjent z zespołem metabolicznym powinien otrzymać poradę, jak ma zmodyfikować styl życia, aby uległy poprawie czynniki, które doprowadziły do rozwoju zespołu metabolicznego. Osobom z zespołem metabolicznym zaleca się terapeutyczną zmianę stylu życia (Therapeutic Lifestyle Change, TLC), ATP III, która oznacza:

•    modyfikację żywienia,
•    redukcję masy ciała,
•    zwiększenie aktywności fizycznej,
•    rezygnację z palenia papierosów.

 

 

 

 

• dieta jest nieodłącznym elementem leczenia zespołu metabolicznego,

• wspomaga leczenie farmakologiczne, często pozwala na zmniejszenie dawki leków (ale zawsze pod kontrolą lekarza),

• poprawia samopoczucie i jakość życia pacjenta.

    Pierwszoplanowym zaleceniem dla pacjenta z zespołem metabolicznym jest zachęcenie pacjenta do redukcji masy ciała, przez zastosowanie diety o obniżonej wartości energetycznej w stosunku do zapotrzebowania i przez zwiększenie regularnej aktywności fizycznej. Zalecana jest dieta redukcyjna, najlepiej o cechach diety śródziemnomorskiej oraz stała współpraca z dietetykiem.

 

 

 

   W 2004 roku zostało opublikowane badanie Esposito i wsp., którego celem było zbadanie skuteczności diety śródziemnomorskiej w leczeniu zespołu metabolicznego w porównaniu z dietą kontrolną.

   W badaniu wzięło udział 180 osób i trwało ono 2 lata. 180 pacjentów z zespołem metabolicznym podzielono w następujący sposób:

• 90 osób zaliczono do grupy interwencyjnej i osobom tym zalecono zastosowanie diety śródziemnomorskiej,

• kolejne 90 osób stanowiło grupę kontrolną.

   Osoby z grupy interwencyjnej, którym zalecono stosowanie diety śródziemnomorskiej:

• szczegółowo poinformowano o korzyściach ze stosowania diety śródziemnomorskiej,

• otrzymały zalecenie prowadzenia dzienniczka spożycia i uzyskały wyjaśnienie, jak prowadzić taki dzienniczek,

• miały wsparcie psychologa, który motywował ich i pomagał w przestrzeganiu diety śródziemnomorskiej,

• otrzymywały indywidualne porady żywieniowe między innymi jak zwiększyć spożycie:

•    pełnoziarnistych produktów zbożowych,
•    owoców,
•    warzyw, w tym suchych nasion roślin strączkowych,
•    orzechów włoskich,
•    oliwy z oliwek.

• miały zapewnione regularne spotkania z dietetykiem:

•    1 raz w miesiącu w pierwszym roku badania,
•    1 raz na 2 miesiące w drugim roku badania.

   Osoby z grupy kontrolnej:

• otrzymały ogólne informacje o zdrowym wyborze produktów spożywczych i o zasadach zdrowej diety,

• nie miały indywidualnego programu i indywidualnych zaleceń.

• odbywały spotkania: 1 raz na 2 miesiące przez cały czas badania.

   Pacjenci z obydwu grup otrzymali takie same zalecenia dotyczące aktywności fizycznej. Pacjentów z obydwu grup zachęcano głównie do spacerów co najmniej 30 minut dziennie. Po 2 latach u pacjentów z grupy stosującej dietę śródziemnomorską w porównaniu z pacjentami na diecie kontrolnej nastąpiła znamienna redukcja:
■ masy ciała,
■ wskaźnika BMI,
■ obwodu w talii,
■ ciśnienia tętniczego krwi,
■ stężenia glukozy i insuliny,
■ stężenia cholesterolu całkowitego i triglicerydów
oraz nastąpiło znamienne zwiększenie poziomu cholesterolu HDL.

    W grupie stosującej dietę śródziemnomorską po 2 latach, tylko u 40 pacjentów, spośród 90, można było rozpoznać zespół metaboliczny, czyli u 50 pacjentów dzięki zastosowaniu diety śródziemnomorskiej cofnęły się zaburzenia, które powodowały, że u tego pacjenta występował zespół metaboliczny. Natomiast w grupie kontrolnej, po 2 latach u 78 pacjentów, spośród 90, w dalszym ciągu występował zespół metaboliczny.

    Główny wniosek wysunięty przez Esposito i wsp. brzmi: „Jest to pierwsze badanie, które wykazało, że dieta o cechach diety śródziemnomorskiej, bogata w pełnoziarniste produkty zbożowe, warzywa, w tym strączkowe, owoce, orzechy włoskie i oliwę z oliwek, może być bezpiecznym i efektywnym sposobem leczenia zespołu metabolicznego i redukcji związanego z tym zespołem ryzyka sercowo-naczyniowego”.

 

 

– jeśli występuje u Ciebie otyłość, jak najszybciej zastosuj zdrową kurację odchudzającą, czyli dietę niskokaloryczną i zwiększoną aktywność fizyczną;

– stosuj dietę o małej zawartości nasyconych kwasów tłuszczowych (wybieraj chude produkty mleczne i mięsne, tłuszcze zwierzęce zastąp roślinnymi, szczególnie polecane są olej rzepakowy i oliwa z oliwek), taka dieta pomaga zmniejszyć stężenie cholesterolu LDL w surowicy;

– 2-3 razy w tygodniu zamiast dania mięsnego wybieraj danie z tłustej ryby morskiej, zawarte w tych rybach kwasy tłuszczowe omega-3 pomagają obniżyć nadciśnienie tętnicze krwi i zwiększone stężenie triglicerydów;

– z produktów zbożowych wybieraj pełnoziarniste, np. różne płatki zbożowe bez dodatku cukru, kasze gruboziarniste, ryż brązowy, makaron pełnoziarnisty. Jeśli chorujesz na cukrzycę ilości tych produktów uzgodnij z lekarzem lub dietetykiem, ponieważ zawierają one dużo węglowodanów;

– pamiętaj o warzywach przy każdym posiłku, wybieraj różne warzywa;

– jedz często nasiona roślin strączkowych, ale jeśli chorujesz na cukrzycę uzgodnij ich ilość z lekarzem lub dietetykiem, ponieważ zawierają one dużo węglowodanów;

– pamiętaj o owocach każdego dnia, ale jeśli masz zwiększone stężenie triglicerydów we krwi, ograniczaj ich ilość, gdyż zawarta w nich fruktoza zwiększa stężenie triglicerydów. Jeśli chorujesz na cukrzycę ilości owoców uzgodnij z lekarzem lub dietetykiem, ponieważ zawierają one dużo węglowodanów;

– jeśli chorujesz na cukrzycę: produkty zbożowe, warzywa, ziemniaki, strączkowe i owoce gotuj tak, aby ich nie rozgotować, ale warzywa i owoce jedz głównie na surowo;

– jako przekąskę wybieraj orzechy głównie włoskie, zawierają one bowiem dużo kwasu alfa-linolenowego, który należy do grupy kwasów omega-3. Ale pamiętaj, że orzechy zawierają dużo tłuszczu i w związku z tym ich kaloryczność jest wysoka. Zachowaj umiar w spożywaniu orzechów;

– używaj mało soli, szczególnie, gdy występuje u Ciebie nadciśnienie (dieta w nadciśnieniu została szczegółowo opisana w poprzednim numerze „Aptekarza Polskiego”);

– jeśli chorujesz na cukrzycę pamiętaj, że fermentowane napoje mleczne (czyli jogurt, kefir i maślanka) w mniejszym stopniu zwiększają stężenie glukozy we krwi niż mleko (mleko i napoje mleczne zawierają węglowodan laktozę). Wypijaj codziennie około pół litra napojów mlecznych, ale kilka razy dziennie w małych porcjach. Chude produkty mleczne zawierają mniej nasyconych kwasów tłuszczowych, niż tłuste;

– jeśli chorujesz na cukrzycę lub masz zwiększone stężenie triglicerydów we krwi unikaj cukru, miodu, dżemu i słodyczy i słodzonych napojów, gdyż cukier zwiększa stężenie glukozy we krwi, a fruktoza zwiększa stężenie triglicerydów we krwi. W tych zaburzeniach nie jest wskazane używanie fruktozy i produktów, które zawierają jej duże ilości;

– Polskie Towarzystwo Diabetologiczne nie zaleca spożywania alkoholu przez osoby z cukrzycą, szczególnie jest on przeciwwskazany przy zwiększonym stężeniu triglicerydów we krwi, bowiem nasila ich tworzenie.

Fot. Fotolia.com

Piśmiennictwo:
1/ Appel L.J. i wsp.: A Clinical Trial of the Effects of Dietary Patterns on Blood Pressure. New Engl. J.Med.. 1997, 336; 1117-24.
2/ Cichocka A: Praktyczny poradnik żywieniowy w odchudzaniu oraz profilaktyce i leczeniu cukrzycy typu 2 i chorób sercowo-naczyniowych. Wydanie II, Wyd. Medyk Sp z o.o., Warszawa 2013.
3/ Cybulska B., Kłosiewicz-Latoszek L., Cichocka A.: Zaburzenia lipidowe. Z cyklu: Instytut Żywności i Żywienia zaleca. Wyd. Lek. PZWL, Warszawa 2006.
4/ Czech A., Cypryk K., Czupryniak L. i wsp.: 2013. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę, Stanowisko Polskiego Towarzystwa Diabetologicznego.: Diabetologia Kliniczna, 2013; 2 (supl.A), A1-A70.

5/ Esposito K. i wsp.: Effect of Mediterranean-Style Diet on Endothelial Dysfunction and Markers of Metabolic Syndrome. JAMA, 2004, 292, 1440-46

6/ Jarosz M. (red.): Praktyczny podręcznik dietetyki. Instytut Żywności i Żywienia, Warszawa 2010.

7/ Mamcarz A., Podolec P., Kopeć G. i wsp.:Konsensus Rady Redakcyjnej Polskiego Forum Profilaktyki (PFP) Chorób Układu Krążenia dotyczący zespołu metabolicznego, Forum Profilaktyki nr 2 (14), grudzień 2009, www.pfp.edu.pl.

8/ Mancia G., Fagard ., Narkiewicz K. i wsp.: 2013 ESH/ESC Guidelines for the management of arterial hypertension. The Task Force for the management of arterial hypertension of the European Society of Hypertension (ESH) and of the European Society of Cardiology (ESC). J. Hypertens., 2013; t. 31, 7:1105-1187.

9/ Perk J., De Backer G., Gohlke H. et.al.: Europejskie wytyczne dotyczące zapobiegania chorobom serca i naczyń w praktyce klinicznej na 2012 rok. Piąta Wspólna Grupa Robocza Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego i Innych Towarzystw Naukowych ds. Zapobiegania Chorobom Serca i Naczyń w Praktyce Klinicznej (The Fifth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice) utworzona ze szczególnym udziałem Europejskiego Stowarzyszenia Prewencji i Rehabilitacji Sercowo-Naczyniowej (EACPR. European Association for Cardiovascular Prevention and Rehabilitation). Kardiol. Pol. 2012; 70, supl. I: S1-S100, tłumaczenie polskie.

10/ III Raport Zespołu Ekspertów ds. Wykrywania, Oceny i Leczenia Hiperchoesterolemii u Dorosłych, National Cholesterol Education Program (USA) pt. “Detection, Evaluation and Treatment of Hight Blood Cholesterol In Adults (Adult Treatment Panel III, ATP III)” (“Wykrywanie, ocena i leczenie hipercholesterolemii u dorosłych”), cz. V. Adopting Healthful Lifestyle Habits to Lower LDL Cholesterol and  Reduce CHD Risk (Adaptacja Zdrowego Stylu Życia w celu Zmniejszenia Stężenia Cholesterolu LDL i Zmniejszenia Ryzyka Choroby Niedokrwiennej Serca – ChNS), NIH Publication No. 02-5215, September 2002, www.nhlbi.nih.gov/guidelines/cholesterol/index.htm

11/ Reiner Ż., Catapano A.L., De Backer G. et.al.: Wytyczne ESC/EAS dotyczące postępowania w dyslipidemiach. Grupa Robocza do spraw postępowania w dyslipidemiach Europejskiego Towarzystwa Kardiologicznego (ESC) i Europejskie Towarzystwo Miażdżycowe (EAS). Opracowane przy specjalnym udziale Europejskiego Towarzystwa Prewencji Sercowo-Naczyniowej i Rehabilitacji. Kardiol. Pol. 2011; 69, supl. IV: 143-200, tłumaczenie polskie.

12/ Ryde´n L., Grant P.J., Anker S.D. i wsp.:ESC Guidelines on diabetes, pre-diabetes, and cardiovascular diseases developed in collaboration with the EASD. The Task Force on diabetes, pre-diabetes, and cardiovascular diseases of the European Society of Cardiology ESC)and developed incollaboration with the European Association for the Study of Diabetes (EASD). European Heart Journal (2013) 34, 3035–3087, doi:10.1093/eurheartj/eht108

13/ Szostak W.B.: Metaboliczne choroby cywilizacyjne. Znaczenie społeczne i związki ze sposobem żywienia. Pol. Tyg. Lek., 1976, 31, 245

14/ Szostak W.B., Cichocka A.: Dieta śródziemnomorska w profilaktyce i leczeniu chorób układu krążenia i cukrzycy typu 2. Wyd. Medyk Sp z o.o., Warszawa 2012.

15/ Tuomilehto J.: Goverments must act now to avoid MS and obesity epidemic. www.escardio.org/initiatives/News/events/esc_congress/Tuomilehto_avoid_MSandobesity_epidemic.htm?DN2808

16/ Węgierko J.:Cukrzyca. Diabetes mellitus. PZWL, Warszawa 1954

17/ Widecka K., Grodzicki T., Narkiewic z K. wsp.: Zasady postępowania w nadciśnieniu tętniczym – 2011 rok. Wytyczne Polskiego Towarzystwa Nadciśnienia Tętniczego. Nadciśnienie Tętnicze 2011, t. 15, 2, 55-82.

18/ www.idf.org.2005, IDF. The IDF consensus worldwide definition of the metabolic syndrome.

19/ www.izz.waw.pl

20/ www.nhbli.nih.gov/guidelines/cholesterol/index.htm
„Trzeci Raport Narodowego Programu Edukacji Cholesterolowej n.t. Wykrywanie, ocena i leczenie hipercholesterolemii u dorosłych”. JAMA 2001; 285: 2486-2497,

21/ www.termedia.pl/Jaki-jest-stan-zdrowia-Polaków-wedlug-NATPOL-2011-,4624.html