04.2010 – HERBARIUM – „Fitoterapia w cukrzycy.”

kwiecień 2010, nr 44/22 online

 

 

FITOTERAPIA W CUKRZYCY

 

   Do chorób związanych z metabolizmem, które coraz szerzej występują w naszym społeczeństwie zaliczyć można cukrzycę (diabetes mellitus). Przyczyną przewlekłej hiperglikemii jest zaburzenie wydzielania insuliny, której niedobór prowadzi do zaburzeń w zakresie wykorzystania glukozy przez komórki organizmu. W powyższym przypadku dochodzi do zwiększenia stężenia glukozy we krwi oraz do jej wydalania z moczem. Cukrzyca podzielona jest na 2 typy: typ 1 – insulinozależny – spowodowany zniszczeniem lub niewydolnością komórek trzustki oraz typ 2 – insulinoniezależny – spowodowany opornością na działanie insuliny. Ten ostatni wymaga przyjmowania stałego przyjmowania leków doustnych, a wraz z rozwojem choroby przejścia na leczenie insuliną.
   Szacunkowe dane oceniają, że ponad 2 miliony Polaków choruje na cukrzycę. Niestety tylko połowa się leczy, zaś druga część nie jest świadoma występowania choroby, a symptomy przypisuje zupełnie innym schorzeniom, czy też przemęczeniu organizmu. Lekceważenie choroby może być przyczyną dysfunkcji wielu narządów, a nawet utraty życia. Chorzy na cukrzycę muszą ściśle i rygorystycznie przestrzegać wielu zaleceń zachowawczych. Między innymi niezbędne jest szczególnie przy cukrzycy typu 2: utrzymanie poziomu cukru w granicach 90-140 mg/dl, obniżenie ciśnienia tętniczego poniżej 130/80 mm Hg;  obniżenie stężenia cholesterolu frakcji LDL, poniżej 100 mg/dl; utrzymanie stężenia cholesterolu frakcji HDL powyżej wartości 40 mg/dl u mężczyzn i powyżej 50 mg/dl u kobiet oraz obniżenie stężenia triglicerydów poniżej 150 mg/dl.

   W leczeniu cukrzycy roślinne substancje mają znaczenie głównie wspomagające środki syntetyczne.  W przypadku cukrzycy typu 1 substancje roślinne nie są w stanie wyrównać zaburzeń metabolizmu węglowodanów i nie mogą zastąpić insuliny. W postaci typu 2 leczenie polega na stosowaniu niskokalorycznej diety i doustnych środków przeciwcukrzycowych. W przypadku niskiego niedoboru insuliny jako leczenie uzupełniające stosować można preparaty zawierające roślinne substancje lecznicze. Wśród nich najczęściej wymieniane są: owoce borówki czernicy (Myrtilii fructus), naowocnia fasoli zwykłej (Phaseoli Peric.) i ziele rutwicy lekarskiej (Galegae herba), nowsza literatura wymienia dodatkowo: nasienie kozieradki (Foenugraeci semen), korzeń/ ziele mniszka lekarskiego (Taraxaci radix/ herba), liść/ korzeń pokrzywy (Urticae folium/ radix), znamię kukurydzy (Stigma maydis).

 

Owoce borówki czernicy (Borówka czernica – Vaccinium myrtillus L.) – substancja zawierająca kompleks barwników (antocyjanozydów) do których należą glukozyd i galaktozyd delfinidyny oraz malwidyny. Preparaty zawierające w swoim składzie owoce borówki są wskazane w cukrzycowej retinopatii w celu poprawienia widzenia. Działają także wspomagająco w zaburzeniach krążenia siatkówkowego i naczyniówkowego. Stwierdzono iż długoterminowe podawanie preparatu antocyjanowego cofało już istniejące, spowodowane przez cukrzycę zmiany w przepuszczalności kapilar.

 

Naowocnia fasoli zwykłej (Fasola zwykła – Phaseolus vulgaris L.) – właściwości przeciwcukrzycowe w tej substancji roślinnej przypisuje się obecności glikoproteinom o charakterze glukokinin, a także chromu, kwasu krzemowego oraz argininy. Często naowocnia fasoli wchodzi w skład ziołowych mieszanek przeciwcukrzycowych wykorzystywanych w komedykacji wczesnych stadiów cukrzycy typu 2.

 

Ziele rutwicy (Rutwica lekarska – Galega officinalis L.) – substancja zawierająca w swoim składzie m.in. galeginę (o charakterze glukokinin) oraz chrom. Substancji roślinnej przypisuje się działanie nieznacznie obniżające stężenie cukru we krwi. Wydaje się prawdopodobnym, iż równie istotnym składnikiem surowca odpowiedzialnym za obniżenie poziomu glukozy we krwi są związki chromu, który nazywany bywa „glucose tolerance factor”.

 

Nasienie kozieradki (Kozieradka pospolita – Trigonella foenum graecum L.) – substancja zawiera m.in. substancje śluzowe w ilości 20-30% (m.in. galaktomannany), saponiny o charakterze steroidowym, trygonelinę (betaina kwasu nikotynowego), cholinę, lecytyny, fitynę, flawonoidy oraz olej tłusty. U pacjentów z cukrzycą nieinsulinozależną oraz w grupie zdrowych ochotników zaobserwowano polepszenie obwodowej tolerancji glukozy, spadek stężenia insuliny w surowicy oraz glukozy w wydalanym moczu po podaniu nasion sproszkowanych, a także nasion pozbawionych goryczki (z jednoczesną utratą frakcji tłuszczowej i saponinowej). Nasiona kozieradki mogą stanowić interesującą alternatywę jako dodatek do żywności przeznaczonej dla osób z cukrzycą typu 2 o umiarkowanym nasileniu, ze współistniejącą hipercholesterolemią.

 

   Poniżej przedstawiono przykładowe receptariusze ziół o właściwościach przeciwcukrzycowych.

 

Kompozycja wg. O.O. Bonifratrów
liść borówki czernicy 150g,  
kwiat rumianku 100g,  
strąki fasoli 50g,  
ziele rutwicy  50g,
kłącze perzu  50g,
korzeń mniszka  50g,
liść szałwii  50g,
ziele dziurawca  50g,
znamię kukurydzy  50g,
kwiat jasnoty białej   20g.
Zioła zmieszać, wsypać łyżkę na szklankę wrzątku, zaparzać pod przykryciem 30 minut, przecedzić i pić gorące po jedzeniu 2–3 razy dziennie.

 

Wg. o. Cz. Klimuszki
korzeń mniszka pospolitego  50g
korzeń kozłka  50g
liść borówki czernicy  50g
liść pokrzywy  50g
liść brzozy  50g
kwiat bzu czarnego  50g
liść szałwii  50g
ziele fiołka trójbarwnego  50g  
owoc jałowca  50g  
ziele rutwicy  50g  
owocnia fasoli  50g.
Zioła w równej ilości (50g) dokładnie wymieszaj. Łyżkę mieszanki zalej szklanką wrzącej wody i odstaw pod przykryciem na 3 godziny.
Pij 3 razy dziennie na 20 min. przed posiłkami.

 

Mieszanka ziołowa
ziele rutwicy  50g   
owoc jałowca  50g  
ziele przywrotnika  50g  
kwiatostan lipy  50g  
ziele poziomki  50g  
liść mącznicy lekarskiej  50g  
liść borówki czernicy  50g  
ziele jemioły  50g  
ziele dziurawca  50g  
ziele centurii  50g  
kłącze turzycy piaskowej  50g
Zioła w równej ilości (50g) dokładnie wymieszaj. Łyżkę mieszanki zalej szklanką wrzącej wody i odstaw pod przykryciem na 3 godziny.
Pij 3 razy dziennie na 20 min. przed posiłkami.

 

Mieszanka ziołowa
liść pokrzywy  50g  
liść borówki czernicy  50g  
ziele rutwicy  50g  
liść brzozy  50g  
korzeń mniszka pospolitego  50g  
owocnia fasoli  50g  
ziele jemioły  50g  
liść mącznicy lekarskiej  50g  
znamię kukurydzy  50g  
kwiatostan lipy  50g.
Zioła w równej ilości (50g) dokładnie wymieszaj. Łyżkę mieszanki zalej szklanką wrzącej wody i odstaw pod przekryciem na 3 godziny.
Pij 3 razy dziennie po pół szklanki na 20 minut przed jedzeniem.

 

Wg. o. Grzegorza Sroki
liść borówki czernicy   150g  
koszyczek rumianku posp.  50g  
owocnia fasoli  50g  
ziele rutwicy  50g  
kłącze perzu  50g  
korzeń mniszka posp.  50g  
liść szałwii  50g  
ziele dziurawca  50g  
znamię kukurydzy  65g  
kwiat jasnoty białej  20g
Łyżeczkę mieszanki zalej szklanką wrzącej wody i odstaw pod przykryciem na 30 minut. Pij gorące 2–3 razy dziennie po jedzeniu (nie słodzić).

 

   Ze względu na złożoność leczenia cukrzycy należy pamiętać, że fitoterapia nie może zastępować stosowanych leków przeciwcukrzycowych. Stosowanie ziół jest uzasadnione tylko w lekkich przypadkach lub też w profilaktyce w stanach przedcukrzycowych i musi być skonsultowane z lekarzem.  

Piśmiennictwo:
http://www.bonifratrzy.lodz.pl/?p=/poradnik/medycynaziololecznictwo/cukrzyca/&a=309 (dostęp 30.04.2010 r.)
Lamer-Zarawska E. (red.). Fitoterapia i leki roślinne w geriatrii. PZWL, Warszawa, 2009, 299 pp.
Nartowska J., Borówka czernica. Panacea, 2007, 4(21).
Ożarowski A. (red.), 1982. Ziołolecznictwo. PZWL, Warszawa, 1982, 783 pp.
Rudkowska E., Smutkiewicz A., Han-Marek M., Zioła w terapii wspomagającej leczenie cukrzycy. Post. Fitoter., 2006, 3: 155-62.