03.2012 – „Warzywa i owoce – naturalne źródło witamin.”

 marzec 2012, nr 67/45 online

 

WARZYWA I OWOCE

 

– NATURALNE ŹRÓDŁO WITAMIN

 

Cz. I. Witamina A i witaminy grupy B

   Tematyka witamin i ich niedoboru jest bardzo ważnym zagadnieniem, goszczącym często na łamach Aptekarza Polskiego. Dzienne zapotrzebowanie na tę grupę związków nie jest jednorodne i zależy od wielu czynników m.in. wieku organizmu, stanu fizycznego, a także nawyków żywieniowych. Suplementacja witamin jest ważna w okresie wiosennym, kiedy nasz organizm zwiększa swoją aktywność po okresie zimowym. Na rynku obecnych jest wiele suplementów diety zawierających w swym składzie witaminy, zarówno preparaty pojedyncze, jak i złożone. Nie wszystkie witaminy musimy w pełni suplementować, podstawowym ich źródłem w naszej diecie powinny być świeże owoce i warzywa, do których dostęp będzie coraz łatwiejszy wraz z sezonem wiosenno-letnim. W tej części artykułu ograniczono się jedynie do podania najważniejszych funkcji witaminy A i witamin z grupy B, przedstawiono najczęstsze objawy ich niedoborów oraz roślinnego źródła ich występowania.

 

   W naszym organizmie odgrywa ona szczególną rolę, zwłaszcza w okresie jego wzrostu, jej niedobór może prowadzić nawet do zahamowanie rozwoju, ponieważ razem z witaminą D umożliwia prawidłową budowę szkieletu. Również nie bez znaczenia jest rola witaminy A w procesie widzenia, jej niedobór powodować może tzw. „kurzą ślepotę” (niedowidzenie o zmierzchu). Prawidłowy poziom witaminy A jest również istotny przy właściwym wyglądzie i funkcjach skóry, jej brak może powodować suchość skóry i tendencje do nadmiernego jej złuszczania. Niektóre substancje roślinne są bogate w grupę związków karotenoidowych, które z kolei w wątrobie są przekształcane w witaminę A. Najaktywniejszym karotenoidem jest b-karoten (prowitamina A). W największych ilościach występuje on w marchwi, pietruszce, papryce czerwonej, morelach, szpinaku, brokułach, pomidorach i brzoskwiniach. Szacuje się, że organizm człowieka wchłania przeciętnie ok. 1/3 ogólnej ilości prowitaminy A dostarczonej z pożywieniem. W naszym organizmie, w miarę jego starzenia, wydolność wątroby ulega zmniejszeniu, wówczas może nastąpić konieczność suplementacji witaminy A, podobnie zresztą, jak też w przypadku chorób wątroby i niedostatecznej przemiany prowitaminy A.

 

   Są rozpuszczalne w wodzie, nie kumulują się w organizmie, ich nadmiar usuwany jest z moczem. Witaminy z grupy B stosujemy częściej w profilaktyce i leczeniu złożonych ich niedoborów, w okresach zwiększonego zapotrzebowania tj. stany gorączkowe, oparzenia, alkoholizm, ciąża i karmienie piersią, w chorobach przewlekłych i wyniszczających, rekonwalescencji, schorzeniach żołądkowo-jelitowych połączonych z zaburzeniami wchłaniania witamin, zaburzeniach trawienia, ponadto pomocniczo w chorobach układu nerwowego, stanach zapalnych błon śluzowych.
Witaminy z grupy B występują często w produktach pochodzenia naturalnego zwykle w kompleksie witamin (tabela 1).

Witaminy z grupy B	Występowanie w produktach naturalnych
B1 (tiamina)	pestki słonecznika, orzechy pistacjowe, orzechy laskowe, ryż naturalny, groszek, ziemniaki
B2 (ryboflawina)	migdały, grzyby, ziarna (słonecznikowe, sezamowe), szpinak, orzechy włoskie, ziarna soi, fasola, groch
B3 (niacyna)	orzechy ziemne, migdały, grzyby, groszek, ziarna soi
B5 (kwas pantotenowy)	pestki słonecznika, orzechy włoskie
B6 (pirydoksyna)	ziarna soi, kiełki pszenicy, orzechy włoskie, banany, szpinak, awokado
B7 (biotyna)	orzechy włoskie, orzechy ziemne, migdały, grzyby, szpinak, marchew
B 9 (kwas foliowy)	kiełki pszenicy, szpinak, sałata, szparagi, brokuły, kalafior

   Wpływa korzystnie na układ nerwowy i mięśniowy oraz czynność serca. Objawy niedoboru dotyczą przede wszystkim układu nerwowego oraz układu pokarmowego: nudności, brak łaknienia, zaparcia, a także niewydolność serca. Zapotrzebowanie na witaminę B1 wzrasta w okresie ciąży, karmienia piersią, wzmożonego wysiłku fizycznego oraz napięcia nerwowego (stresu).
Należy pamiętać, że leki zobojętniające sok żołądkowy, stosowane w chorobie wrzodowej, a także alkohol oraz herbata zmniejszają wchłanianie witaminy B1.

   Jest czynnikiem, który odgrywa ważną rolę w procesie wzrostu i rozwoju organizmu człowieka. Bierze ona także udział w procesach wzrostu i regeneracji tkanek. Uczestniczy również w reakcjach utleniania i redukcji, przy transporcie tlenu i oddychaniu komórkowym. Niedobór witaminy B2 może powodować m.in. spadek masy ciała, uczucie pieczenia skóry, zapalenie i przekrwienie błony śluzowej kącików ust (zajady), zapalenie języka, zapalenie spojówek, a także osłabienie ostrości wzroku.

   Wpływa na dobry stan nabłonka skóry, układ pokarmowy i nerwowy. Bierze udział w metabolizmie białek, tłuszczów oraz cukrów. Odgrywa dużą rolę w prawidłowym funkcjonowaniu mózgu, jej niedobór łączy się ze schizofrenią i depresją. Ze względu na właściwości poprawiające krążenie krwi jest ona często wskazana przy bólach migrenowych.
Kobiety w wieku rozrodczym potrzebują jej więcej, ponieważ estrogeny hamują zamianę tryptofanu na witaminę B3.
Niedobór witaminy B3 objawia się dolegliwościami skórnymi oraz zaburzeniami ze strony przewodu pokarmowego oraz układu nerwowego. Występować może brak apetytu, nadmierna utrata masy ciała, skóra staje się szorstka, twarda, łatwo ulega pęknięciom. Ze strony układu nerwowego może wystąpić bezsenność, zawroty i bóle głowy, zapalenie nerwów, zaburzenia pamięci.

   Reguluje prawidłowy metabolizm tłuszczów oraz węglowodanów, bierze udział w gospodarce energetycznej organizmu, wchodzi także w skład koenzymu A (CoA). Niedobór witaminy B5 prowadzi do uszkodzenia kory nadnerczy, której zasadniczą funkcją jest czynność wewnątrzwydzielnicza, czyli hormonalna. Hipowitaminoza B5 występuje nadzwyczaj rzadko. W wywołanym eksperymentalnie niedoborze witaminy B5 stwierdzono astmę, skurcze mięśniowe, bezsenność, zmęczenie, ból żołądka, drętwienie kończyn, zmiany osobowości, złe samopoczucie, spadek produkcji przeciwciał, większą podatność na infekcje i skłonność do alergii. Objawy te ustąpiły po suplementacji.

   Bierze udział w przemianie aminokwasów, syntezie białka i warunkuje aktywność wielu enzymów. Jest ona także niezbędna w procesie fosforylacji, wpływa na glikogenezę i glikogenolizę w mięśniach. Witamina B6 odgrywa również ważną rolę w procesach odpornościowych i krwiotwórczych. Objawami niedoboru witaminy B6 są zmiany skórne, zapalenie języka, zapalenie błony śluzowej jamy ustnej, napady drgawek, niedokrwistość mikrocytowa niedobarwliwa lub megaloblastyczna, depresja, zapalenie wielonerwowe. Brak witaminy B6 może sprzyjać rozwojowi kamicy szczawianowej.
Witamina B6  najczęściej zalecana jest w zapobieganiu i leczeniu niedokrwistości, leukopenii, leczeniu zaburzeń metabolicznych (np. w zespołach złego wchłaniania), w zapobieganiu i leczeniu drgawek mięśniowych, drgawek w zespołach dziedzicznego niedoboru pirydoksyny, a także wspomagająco w depresji, dystrofii mięśniowej (zanik mięśni), zespole napięcia przedmiesiączkowego, chorobach skóry (m.in. łojotok, erytrodermia złuszczająca, oparzenia słoneczne), chorobach błon śluzowych (m.in. paradontopatie, czyli choroby przyzębia), cystynurii i nadmiernym wydalaniu szczawianów z moczem, w chorobie popromiennej, zespole hiperkinetycznym u dzieci, w alkoholizmie, w ostrych zatruciach izoniazydem, w okresie ciąży (leczenie nudności), podczas stosowania hormonalnych środków antykoncepcyjnych.

   Stosowanie cykloseryny, hydralazyny, leków immunosupresyjnych może powodować zwiększone wydalanie pirydoksyny z moczem i prowadzić do niedokrwistości, w związku z tym leki te zwiększają zapotrzebowanie na witaminę B6. Również estrogeny i doustne środki antykoncepcyjne zwiększają zapotrzebowanie na witaminę B6.
Podczas stosowania suplementacji witaminą B6 należy pamiętać, że osłabia ona działanie lewodopy (parkinsonizm) oraz nasila neurotoksyczne działanie izoniazydu. Stosowana łącznie z amiodaronem może powodować fotouczulenie. Pirydoksyna przenika do mleka kobiecego, dlatego podczas karmienia piersią decyzję o stosowaniu leku powinien podjąć lekarz.

   W naszym organizmie bierze udział w wiązaniu CO2 (karboksylacji). Znajduje się ona we wszystkich żywych komórkach roślinnych i zwierzęcych. W jej skład wchodzą 3 związki z reszt mocznikowych, kwasu walerianowego i tiofeidyny.

   Niedobór witaminy B7 zdarza się rzadko. Najczęściej występuje u pacjentów szpitali karmionych sztucznie lub poddawanych długotrwałej kuracji np. sulfonamidami, antybiotykami, które w organizmie hamują wzrost bakterii odpowiedzialnych za produkcję tej witaminy. Objawami niedoboru są wypryski skórne, ciężkie wyczerpanie, zaburzenia metabolizmu tłuszczów, anoreksja, łysienie plackowate, depresja, zaburzenia czucia i podwyższenia poziomu cholesterolu we krwi.

   Działa przede wszystkim przeciwanemicznie poprzez regenerację czerwonych ciałek krwi. U kobiet w ciąży niedobór witaminy B12 lub kwasu foliowego może zwiększyć ryzyko wad urodzeniowych u dziecka, np. rozszczepu kręgosłupa. Brak kwasu foliowego zwiększa także ryzyko przedwczesnego porodu. Niedobór kwasu foliowego może także zwiększyć ryzyko chorób sercowo-naczyniowych (nieprawidłowej pracy serca i układu krążenia).  

   W tabeli 2 podano zalecane dzienne spożycie (RDA) witaminy A i witamin z grupy B (stan z dnia 18 maja 2010 r.)