03.2012 – „Analiza krwi.”

marzec 2012, nr 67/45 online

 

  

   Wiosna to czas kiedy wszystko budzi się do życia, a i my patrzymy na siebie z większą uwagą. Ociężałość fizyczna, znużenie, apatia, osłabienie, kłopoty z koncentracją i obniżona odporność, to nie zawsze symptomy przesilenia wiosennego, choć to właśnie one powodują, że zaczynamy interesować się ogólnym stanem zdrowia. Przy tej okazji sięgamy po sprawdzony sposób na ocenę swojej kondycji – czyli morfologię.

   W małej kropli krwi ukryta jest odpowiedź na wiele nurtujących nas pytań. Jest ona też źródłem wiedzy dla lekarza w procesie diagnostycznym. Badanie krwi dostarcza informacji na temat czynności układu krwiotwórczego, pracy wątroby, nerek czy gruczołów dokrewnych. W poważnych zmianach patologicznych pozwala monitorować zaawansowanie choroby i pomaga w terapii farmakologicznej dobierać odpowiednie dawki leków.

   Ponadto analiza krwi może być związana z profilaktyką niektórych chorób służąc jako:
– badanie okresowe obowiązkowe u wszystkich osób pracujących zawodowo,
– badanie przesiewowe (np. w kierunku zagrożenia miażdżycą naczyń, czy wczesnej diagnostyki cukrzycy).

 

1. Nagła zmiana wagi ciała – otyłość brzuszna sprzyjająca wielu chorobom jest wskazaniem do oceny stężenia cholesterolu, który w konsekwencji prowadzi do miażdżycy. Nadmierna utrata masy ciała sugeruje nieprawidłową pracę tarczycy, a co za tym idzie należy przebadać poziom hormonów.
2. Bóle stawów mogą świadczyć o stanie zapalnym, którego potwierdzenie można uzyskać wykonując badania tj. OB, CRP i ASO.
3. Nadmierne wypadanie włosów to jeden z symptomów anemii, którą można wykryć m.in. określając poziom żelaza.
4. Chroniczne zmęczenie może zamanifestować się nieprawidłowym poziom białych krwinek, a odpowiednie badanie pomoże stwierdzić ewentualną infekcję organizmu
6. Częste bóle głowy mogą prowadzić do nadużywania leków przeciwbólowych, co z kolei może przełożyć się na uszkodzenie wątroby. Badanie poziomu transaminaz (AspAT i ALAT), jest odpowiednie dla wykazania kondycji tego narządu.
7. Nadmierna polidypsja (nadmierne pragnienie), polifagia (nadmierne łaknienie) i poliuria (nadmierne oddawanie moczu) mogą być wczesnym objawem cukrzycy i są wskazaniem dla oceny poziomu glukozy we krwi.

 

 

    Przy podstawowym badaniu krwi nie ma bezwzględnego warunku niejedzenia, ale w przypadku niektórych badań, szczególnie oceniających poziom glukozy czy cholesterolu zalecane jest badanie rano na czczo, gdyż zjedzenie posiłku może zafałszować wynik badania.
   Jeżeli mamy skłonności do omdleń, należy uprzedzić o tym personel medyczny, jak również o przebytej żółtaczce czy nosicielstwie HIV.
   Najczęściej krew pobiera się z żyły w zgięciu łokciowym, czasem z naczynia na grzbiecie dłoni czy stopy. Krew pobierana jest również z opuszki palca (zwykle u małych dzieci), z płatka ucha, a tętnicza z tętnicy udowej (nakłucie w pachwinie).

 

    Otrzymując wydruk z laboratorium zastanawiamy się na ogół co oznaczają liczne skróty, cyfry i zanim wybierzemy się po diagnozę do lekarza próbujemy sami interpretować owe tajemnicze znaki. Wyniki morfologii należy porównywać zawsze z normami, które podaje pracownia analityczna wykonująca badanie. Interpretację wyników powinniśmy jednak zawsze pozostawić lekarzowi, który powiąże je z ogólnym stanem zdrowia pacjenta, wiekiem i sprawnością fizyczną.
   Przybliżmy jednak jak powinniśmy odczytywać i o czym mogą świadczyć parametry krwi najczęściej pojawiające się na wydruku, który odbieramy z laboratorium.

 

Erytrocyty – RBC (Red Blood Cell) = krwinki  czerwone
Normy:
– niemowlęta: 3,8 M/µl,
– kobiety: 3,9–5,6 M/µl lub 4,2-5,4 x 10¹²/l
– mężczyźni: 4,5–6,5 M/µl lub 4,7-6,1 x 10¹²/l

 

   Erytrocyty dzięki obecności specjalnego białka jakim jest hemoglobina mogą spełniać funkcje transportowe –  zaopatrują tkanki w tlen, wiążąc i odprowadzając dwutlenek węgla.

   Przekroczenie normy dla ilości krwinek czerwonych określane jako erytrocytoza (nadkrwistość, czerwienica). Jest rzadko spotykane, a spowodowane może być:

 

■ odwodnieniem organizmu,
■ nowotworowym rozrostem krwinek czerwonych,
■ długotrwałym niedotlenieniem organizmu,
■ zwiększoną produkcją hormonu pobudzającego wytwarzanie krwinek czerwonych we krwi (erytropoetyny),
■ zatruciem kobaltem,
■ wadami serca wrodzonymi i nabytymi,
■ paleniem papierosów,
■ sercem płucnym i rozedmą płuc,
■ niektórymi schorzeniami nerek,
■ leczeniem sterydami,
■ zespołem Cushinga.

 

   Zdecydowanie częstszym problemem jest erytropenia (niedokrwistość = anemia). U osób z tą przypadłością mogą pojawić się objawy kołatania serca, mroczki przed oczami, szum w uszach, biegunki czy pieczenie języka.

 

1. niedoborami żelaza (jest to najczęściej stwierdzana przyczyna niedokrwistości)
– w przypadku jego niedostatecznej podaży (niedoborowa dieta, zaburzenia wchłaniania, resekcja żołądka lub jelita cienkiego, przewlekłe biegunki);
– w stanach zwiększonego zapotrzebowania (ciąża szczególnie bliźniacza, karmienie piersią, intensywny wzrost, krwiodawstwo);
– przy zwiększonej utracie krwi (przewlekłe krwawienia z przewodu pokarmowego, dróg rodnych czy moczowych, krwioplucie, obfite miesiączki, długotrwała hemodializa, krwioupusty).

   W przebiegu anemii obserwuje się często suchą skórę, wypadanie włosów i rozdwajanie końcówek, łamliwe paznokcie czy zajady w kącikach ust. Poza tym charakterystyczna może być bladość skóry, przedłużone obfite miesiączki, a nawet spotykane u dzieci opóźnienie w rozwoju fizycznym i psychicznym.

 

   Głównym i najlepszym źródłem żelaza w żywności przyswajalnym w 25%, są produkty zwierzęce (chude mięso wołowe, indyk, drób, tłuste ryby, wątroba zwierząt i żółtko jaja). Wprawdzie z produktów roślinnych wchłania się jedynie około 5% żelaza, ale i tak warto urozmaicać nimi dietę. Najbogatsze w żelazo są rośliny strączkowe, zielone, świeże warzywa (brokuły, papryka, szpinak, natka), owoce (suszone figi) i nasiona (sezam). Chcąc osiągnąć lepszy stopień wchłaniania tego pierwiastka można łączyć go z żywnością bogatą w:

 

■ witaminę C jak np. owoce cytrusowe, świeże warzywa, soki owocowe;
■ fruktozę (wszystkie owoce);
■ białko (mięso zwierząt i ryb);
­■ witaminy z grupy B (B6, B12);
■ witaminę E oraz kwas foliowy.

 

   Pamiętajmy, że czasem dochodzi do zaburzeń wchłania żelaza w organizmie, np. na skutek nadmiaru w diecie błonnika, wapnia (np. z produktów mlecznych), cynku czy manganu. Podobnie może zadziałać herbata (polifenole), kawa (kofeina), fosfoproteiny w jajku, kwas fitynowy, fosforany, a także otręby pszenne.

   Preparaty z jeżówki i pokrzywy są od wieków stosowane przez zielarzy jako środki przeciw anemii, ponieważ poprawiają przyswajanie żelaza z pożywienia. W ramach suplementacji diety na rynku dostępne są ostatnio również bardzo modne preparaty zawierające wyciąg z buraka czerwonego, polecane osobom z niedokrwistością np. po przebytej kuracji przeciwnowotworowej i u osób starszych. Burak czerwony rzeczywiście ma dobroczynne działanie na nasz układ krwionośny. Domowym sposobem możemy zafundować sobie zdrową i smaczną kurację w postaci napoju z barszczu czerwonego:

W aptece dostępne są preparaty zawierające żelazo, ale zawsze powinniśmy potrzebę ich zażywania konsultować z lekarzem, gdyż jednym z często popełnianych błędów jest stosowanie preparatów Fe bez ustalenia przyczyny niedoboru.

2. niedokrwistość powodowana niedoborami witaminy B12

   Ten rodzaj niedokrwistości może być związany z niedostateczną podażą witaminy B12 w pożywieniu albo z problemami na poziomie wchłaniania – tak, jak to się dzieje w przypadku bezkwaśnego soku żołądkowego, w przewlekłych biegunkach albo też w obecności niektórych pasożytów. Niedobory cyjanokobalaminy powodują anemię złośliwą, której dodatkowo mogą towarzyszyć zaburzenia umysłowe (utrata koncentracji, rozdrażnienie, depresja). Witaminę tą uzupełnimy jedząc wieprzowinę, wątrobę, wołowinę, jaja, mleko, ser, ryby. Bogatym jej źródłem są też drożdże. Po konsultacji z lekarzem możemy skorzystać z suplementów lub preparatów leczniczych dostępnych w aptece.

   Kwas foliowy przy prawidłowej zawartości we krwi 5-20 ng/ml bierze udział w procesie wytwarzania krwinek czerwonych. Zbyt niskie jego stężenie możemy zauważyć w przypadku niedoborowej diety, w alkoholizmie, w anoreksji oraz z tytułu zwiększonego zapotrzebowania (w okresie wzrostu, ciąży, przy przewlekłych stanach gorączkowych, w nowotworach, stanach wyniszczenia i ostrych chorobach zapalnych). Często na niedobory w tym zakresie mają wpływ długotrwałe terapie cytostatykami, antybiotykami czy lekami przeciwdrgawkowymi. Możemy uzupełniać je uwzględniając w diecie takie produkty jak: wątróbka, ciemnozielone warzywa (szpinak, brokuły, brukselka, sałata), rośliny strączkowe (fasola, groch, soja), pełne ziarna zbóż. Jego wchłanianie poprawia witamina B6, witamina B12, witamina H oraz witamina C. Niekorzystnie natomiast działa temperatura (jest wrażliwy na proces gotowania) czy środki antykoncepcyjne. Ponieważ jednak spożywanie produktów będących źródłem kwasu foliowego może nie zapewnić nam jego odpowiedniej ilości, ze względu na słabą przyswajalność folianów pochodzących z żywności, zalecana jest jego suplementacja preparatami aptecznymi.

 

 

   Powstaje na skutek szybkiego i nadmiernego rozpadu krwinek czerwonych np. pod wpływem substancji toksycznych, wad w budowie krwinki, reakcji immunologicznych czy też pod wpływem niektórych leków. Objawami tych zaburzeń mogą być zażółcenia twardówek oczu oraz żółtooliwkowy odcień skóry.

 

   Związana z niewydolnością szpiku (wrodzoną lub nabytą), gdzie do jego uszkodzenia może dochodzić pod wpływem substancji chemicznych lub promieni jonizujących. Ze względu na zmniejszoną odporność na zakażenia mogą w przebiegu tego rodzaju niedokrwistości pojawiać się częste infekcje, jak również owrzodzenia błony śluzowej.

 

Hemoglobina – HGB, Hb
Normy:
noworodki: 8,8-12,2 mmol/l  lub 14,2-19,6 g/dl
kobiety: 6,8–9,3 mmol/l lub 11,5–15,5 g/dl
mężczyźni:7,4–10,5 mmol/l  lub 13,5–17,5 g/dl

 

   Hemoglobina to białko odpowiedzialne za funkcje transportowe. Jest ona także barwnikiem krwinek czerwonych. Przekroczenie normy świadczy o odwodnieniu organizmu (intensywne biegunki, wymioty, intensywne pocenie się, mała ilość przyjmowanych płynów) czy nadkrwistości, natomiast niskie wartości są oznaką anemii.

 

MCV (Mean Corpuscular Volume) – średnia objętość krwinki czerwonej
Krwinki normocytowe mieszczą się w zakresie 90 – 97 fl

 

   Niska wartość MCV jest charakterystyczna dla niedoboru żelaza. Natomiast zbyt wysoka wartość MCV może świadczyć o niedoborze witaminy B12 lub kwasu foliowego.

 

MCH (Mean Corpuscular Hemoglobin) – średnia zawartość hemoglobiny w krwince czerwonej
Prawidłowo średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej wynosi 26 – 32 pg.

 

   Zmniejszenie wartości MCH świadczy o niedobarwieniu (najczęściej w anemii z powodu niedoboru żelaza).

 

MCHC (Mean Corpuscular Hemoglobin Concetration) – średnie stężenie hemoglobiny w krwince czerwonej
Norma: 20 – 22 mmol/l lub 33-37 g/dl.

 

   Wzrost MCHC może wystąpić we wrodzonej sferocytozie i w stanach hipertonicznego odwodnienia. Zmniejszenie MCHC może być spowodowane przez zaburzenia wodno-elektrolitowe typu hipertonicznej hiperhydracji i niedokrwistości z niedoboru żelaza.

 

Hematokryt – HCT (stosunek objętości krwinek do całej objętości krwi)
Normy:
dzieci do 15 lat: 35–39%,
kobiety: 37–47%,
mężczyźni: 40–51%

 

   Wzrost poziomu hematokrytu może być spowodowany przez: wzrost liczby krwinek czerwonych w przebiegu nadkrwistości pierwotnych tj. czerwienica prawdziwa i wtórnych (przebywanie na dużych wysokościach, przewlekłe choroby płuc, nowotwory nerek). Hematokryt rośnie również w stanach odwodnienia, które pojawiają się na skutek obfitych biegunek, uporczywych wymiotów, w moczówce prostej, nadmiernym poceniu się, a także przy zmniejszonej objętość osocza (w zapaleniu otrzewnej, rozległych oparzeniach). Spadek poziomu hematokrytu może być natomiast spowodowany przez zmniejszenie liczby krwinek czerwonych w przebiegu niedokrwistości, utraty krwi (krwawienia), hemolizy wewnątrznaczyniowej związanej z reakcją potransfuzyjną, choroby szpiku kostnego (choroba popromienna, fibroza, guzy), czy przewodnienia.

 

Leukocyty – WBC (White Blood Cell)
Normy: 4,1–10,9 K/µl (G/l) lub 4,0-10,8 x 10⁹/l

 

   Drugim ważnym elementem krwi są leukocyty (krwinki białe = białe ciałka krwi). Produkowane w szpiku kostnym mają funkcje odpornościowe i służą obronie przed bakteriami, wirusami, pierwotniakami czy grzybami. W skład białych krwinek wchodzi kilka wyspecjalizowanych podgrup, gdzie prawidłowy rozkład procentowy stanowią:

 

•    limfocyty (LYMPH) prawidłowa zawartość 0,6–4,1 K/µl co stanowi od 20 do 45% całkowitej liczby krwinek białych,
Liczba limfocytów zwiększa się w infekcjach, nadczynności tarczycy, chłoniakach, przewlekłej białaczce limfocytowej, szpiczaku mnogim oraz w chorobach zakaźnych wieku dziecięcego.
Zmniejszenie liczby limfocytów u dorosłych może być objawem AIDS i w mniejszym stopniu innych zakażeń wirusowych, może być również wynikiem radio- i chemoterapii;

 

•    monocyty (MONO) 0,1-0,4 G/l lub 0-0,8 x 10⁹/l; stanowią od 4 do 8%, zapoczątkowują reakcje immunologiczne.
Zwiększenie liczby monocytów może być spowodowane mononukleozą zakaźną, przewlekłym zakażeniem bakteryjnym (gruźlicą, kiłą, brucelozą, zapaleniem wsierdzia, durem, zakażeniami pierwotniakowymi), usunięciem śledziony, nowotworami, a także może być objawem białaczki monocytowej. Zmniejszenie liczby monocytów może być wynikiem toczącej się w organizmie infekcji lub stosowania niektórych leków (np. glikosterydów).

 

•    granulocyty kwasochłonne (eozynofile, EOS) stanowią od 1 do 5%,
Zwiększenie tych wartości (eozynofilia) obserwuje się w kolagenozach, ziarnicy złośliwej, niedoczynności kory nadnerczy, w chorobach alergicznych, w obecności niektórych pasożytów. Natomiast zmniejszenie liczby eozynofilów (eozynopenia) towarzyszy nadmiarowi glikokortykoidów oraz wstrząsom.

•    granulocyty zasadochłonne (bazofile, BASO) do 1%, normy podają < 0,1 K/µl (G/l) lub 0-0,2 x 10⁹/l
   Przekroczone normy bazofili mogą pojawić się w chorobach alergicznych, przewlekłej białaczce szpikowej, przewlekłych stanach zapalnych przewodu pokarmowego, wrzodziejącym zapaleniu jelit, niedoczynności tarczycy, przewlekłej białaczce szpikowej.
   Często towarzyszą również rekonwalescencji po przebytej infekcji. Ich liczba może natomiast zmaleć w wyniku stosowania sterydów, hormonów czy chemioterapii.

•    granulocyty obojętnochłonne (neutrofile, NEUT) pałeczkowate od 3 do 6%, a segmentowe od 50 do 70%, normy przewidują 2,5–6,5 K/µl (G/l) lub 1,8-7,7 x 10⁹/l.

 

   Posiadają właściwości bakteriobójcze, ich wzrost może oznaczać zakażenie miejscowe i ogólne, chorobę nowotworową, choroby krwi (zwłaszcza białaczkę szpikową).
   Ich zwiększona liczba występuje także po zawałach, w chorobach metabolicznych, urazach, u palaczy oraz u kobiet w trzecim trymestrze ciąży. Spadek występuje w przeroście śledziony, uszkodzeniach szpiku, ostrych białaczkach, chorobach wirusowych (grypa, różyczka), bakteryjnych (gruźlica, dur, bruceloza), pierwotniakowych (np. malaria), oraz pod wpływem niektórych leków.

 

Trombocyty – PLT (płytki krwi)
Norma: 140 – 440 K/µl (G/l) lub 130-450 x 10⁹/l  

 

   Wytwarzane są w szpiku kostnym i pełnią ważną rolę w procesie krzepnięcia. Spadek liczby płytek krwi (trombocytopenia, małopłytkowość) może być spowodowany ich upośledzonym wytwarzaniem w szpiku (ostre białaczki), na skutek działania leków przeciwbólowych i antybiotyków, w niewydolności nerek, przy chorobach autoimmunizacyjnych lub na skutek ich niszczenia przez toksyny bakteryjne. W wypadku znacznego zmniejszenia ilości płytek krwi wystąpić mogą objawy skazy krwotocznej. Zwiększenie ponad normę (trombocytoza) pojawia się w przewlekłych zakażeniach, po wysiłku fizycznym, w chorobach nowotworowych, niedoborze żelaza, krwawieniach, po usunięciu śledziony, w marskości wątroby, przy terapii sterydami, a także w gruźlicy oraz chorobach nowotworowych.

 

   Czas który upływa od zranienia do chwili ustania wypływu krwi nazywamy czasem krwawienia i prawidłowo wynosi on poniżej 7 minut, natomiast czas liczony od momentu wydostania się krwi poza naczynie do chwili jej krzepnięcia to tzw. czas krzepnięcia i wynosi od 4 do 10 minut.

 

   Nie należy również zapominać o cennym wskaźniku jakim jest czas protrombinowy (PT), który powinien zawierać się między 80-120%, a INR powinien mieścić się w granicach od 0,9 do 1,3. Jego podwyższenie możemy obserwować w sytuacjach niedoboru witaminy K, w chorobach wątroby czy w trakcie przyjmowania leków antykoagulacyjnych. Jego wskazania są cenną podpowiedzią dla lekarza w procesie diagnostycznym.\

   Czynniki krzepnięcia oraz fibrynogen wpływają na tzw. czas kaolinowo-kefalinowy (APTT), który w prawidłowych warunkach wynosi 42-65 sekund. Może on wydłużyć się w trakcie przyjmowania niektórych leków np. heparyny lub we wrodzonych i nabytych niedoborach czynników krzepnięcia np. hemofiliach.

 

Fibrynogen
Normy: 1,8-3,5 g/l lub 6,0-8,0 g/dl

 

   Białko to wytwarzane jest przez wątrobę, odgrywa dużą rolę w procesie krzepnięcia. Jego podwyższony poziom oznaczymy w trakcie ciąży czy miesiączki, w chorobach nerek, po urazach i leczeniu operacyjnym, w infekcjach i chorobach zakaźnych oraz chorobach nowotworowych. Spadek wartości fibrynogenu powodują niektóre leki, marskość wątroby, nowotwory, skazy, ale jego niski poziom może być także wynikiem wrodzonego niedoboru fibrynogenu.

 

 

   CRP, czyli białko C-reaktywne, to tzw. białko ostrej fazy, które ze względu na swoje właściwości dynamicznego reagowania, jest jednym z najlepszych niespecyficznych biochemicznych markerów wielu stanów patologicznych. Informuje o istnieniu i rozmiarze stanu zapalnego, zwiększa się też w chorobach nowotworowych. Po odpowiednim leczeniu szybko normalizuje się. Może być wskaźnikiem skuteczności leczenia.

   Norma: mężczyźni do 5,8 mg/l;  kobiety do 4,0 mg/l

 

   OB, czyli opad (opadanie krwinek czerwonych, odczyn Biernackiego). Jest to badanie niespecyficzne i traktuje się je jako sygnał, że w organizmie toczy się proces zapalny, ale na jego podstawie lekarz nie może postawić konkretnej diagnozy. Prawidłowe wartości OB. wynoszą:

 

– noworodki: 0-2mm/h,
– niemowlęta: 12-17mm/h,
– kobiety < 60 roku życia: do 12 mm/h,
– kobiety > 60 roku życia: do 20 mm/h.,
– mężczyźni < 60 roku życia: do 8 mm/h,
– mężczyźni > 60 roku życia: do 15 mm/h

 

   OB jest podwyższone miedzy innymi w procesach zapalnych, w chorobach nowotworowych, w niektórych chorobach nerek, zawale mięśnia sercowego, w chorobach reumatoidalnych, po urazach, w chorobach tarczycy, wątroby, w niedokrwistości.

 

   Podwyższone wartości spotyka się w ciąży i po porodzie, co nie świadczy o chorobie.

   Dla pełnego obrazu kondycji organizmu oraz w celach diagnostycznych wykonuje się również badania biochemiczne krwi, podczas których ocenia się skład osocza, a konkretnie poziom glukozy, mocznika, kreatyniny, białka, elektrolitów (potasu, sodu, chloru), cholesterolu, trójglicerydów, bilirubiny, amylazy itd. Inne badania pozwalają określić poziom enzymów, hormonów, białek, czy pierwiastków śladowych w organizmie. Przykładowo:

 

   Jest to jedynie ogólny opis zagadnienia związanego z badaniem krwi i przykładowe stany chorobowe związanych z nieprawidłowymi wynikami. Dane tutaj przedstawione mają tylko charakter informacyjny i nie mogą być podstawą do samoleczenia. Z każdym wynikiem uzyskanym w laboratorium należy zwrócić się po poradę do specjalisty. Wyłącznie porada lekarska oparta na zbadaniu pacjenta, wywiadzie chorobowym i badaniach dodatkowych gwarantuje właściwą i bezpieczną diagnozę.

   Pamiętajmy, że każde laboratorium może przyjmować normy nieznacznie różniące się od siebie i należy zawsze uwzględniać zakres normy laboratorium wykonującego oznaczenie. Otrzymując wyniki badań nie należy od razu popadać w panikę bo trzeba  pamiętać o tym, że nie każde odchylenie od normy jest chorobą, ale też nie należy bagatelizować problemu, bowiem nie każdy prawidłowy wynik morfologii krwi świadczy o pełni zdrowia.