Receptariusz. Sucha pielęgnacja pępka – czy rivanol w substancji odchodzi do lamusa?

SUCHA PIELĘGNACJA PĘPKA –

 

 

Rp.
0,1% Rivanoli 10,0
70^o Spiritus Vini 50,0
M.f. solutio
D.S. do przecierania pępka

   Powyższy przepis to prosta i popularna mieszanka roztworów odkażających stosowana do pielęgnacji kikuta pępowinowego u noworodków.
   Kikut jest pozostałością odciętej pępowiny i odpada zwykle samoistnie po około dwóch tygodniach (średnio od 10 do 21 dni) po narodzinach, co zależy zwykle od grubości, jaką miała pępowina. Niewłaściwa pielęgnacja tego miejsca może prowadzić do zakażeń i stanów zapalnych, w skrajnych przypadkach zagrażających zdrowiu dziecka.
   Do niedawna powszechną praktyką dotyczącą pielęgnacji kikuta było użycie antyseptyku tuż po przecięciu pępowiny i przez kolejne dni (także w domu), aż do jego odpadnięcia. Antyseptykiem tym był głównie 70 stopniowy alkohol etylowy (niekiedy w połączeniu z roztworem rivanolu, sporządzany w recepturze tj. w przytoczonej recepcie).
   Według aktualnych zaleceń WHO takie postępowanie jest nieuzasadnione. Zgodnie z ustaleniami Światowej Organizacji Zdrowia alkohol etylowy paradoksalnie nie wysusza kikuta (chociaż działa tak na skórę), a ponadto może powodować podrażnienia, w szczególności u wcześniaków. Także odmienne środki antyseptyczne (m.in. chlorheksydyna, alkohol izopropylowy, miejscowe antybiotyki), popularne w innych krajach nie wykazały się znaczącą przewagą w porównaniu do pielęgnacji spirytusowej.  Na podstawie szeroko zakrojonych badań wyciągnięto nawet wnioski,  że niektóre preparaty mogą wręcz opóźniać odpadanie kikuta pępowinowego. Pod względem szybkości jego gojenia się zaobserwowano natomiast przewagę naturalnej, tzw. suchej pielęgnacji pępka. Polega ona jedynie na oczyszczaniu pępka wodą z mydłem, a następnie na dokładnym osuszeniu.
   Ze względu na przedstawione powyżej fakty oraz zalecenia WHO, wiele oddziałów położniczych zmienia schemat pielęgnacji kikuta pępowinowego u noworodków. Podczas pobytu dziecka w szpitalu nadal stosowany jest antyseptyk, jednak nie alkohol etylowy, lecz substancja o lepszym profilu bezpieczeństwa i dobrej miejscowej tolerancji o nazwie oktenidyna. W Polsce w połączeniu z fenoksyetanolem dostępna jest jako preparat Octenisept. W warunkach domowych zalecana jest już tylko sucha pielęgnacja. W wyjątkowych przypadkach rodzice otrzymują zalecenia kontynuowania pielęgnacji środkiem odkażającym także po wypisie ze szpitala.
   Dla wielu aptek przyjęcie przez szpitale oraz położne środowiskowe zaleceń WHO oznaczać będzie zapewne zaprzestanie wykonywania tradycyjnej recepty podanej we wstępie, popularnie znanej „pępkiem”. Warto zatem wiedzieć, jakie przesłanki stoją za zasadnością zaprzestania przepisywania tego leku noworodkom.
   Pojawia się pytanie, czy wobec tego dla aptek, w których recepta na mieszankę odkażającą pępek była jedyną okazją do przygotowania roztworu zapasowego rivanolu nie oznacza to w praktyce przesunięcie mleczanu etakrydyny w postaci substancji do przysłowiowego lamusa? W szczególności, iż wykonywanie recept prostych z rivanolem w aptece otwartej np.:

 

Rp.
1‰ Sol. Rivanoli 300,0
M.f. solutio
D.S. zewnętrznie do przemywania ran (antisepticum)

 

nie znajduje ekonomicznego uzasadnienia (ze względu na niski koszt zakupu gotowego, nie wymagającego rozcieńczania roztworu).
   W tym miejscu warto jednak wspomnieć, że rivanol bywał – i ciągle jest, choć wydaje się, że w skromnym zakresie – wykorzystywany także w innych przepisach recepturowych. Mieszanki spirytusowe są czasem zalecane do krótkotrwałego leczenia uporczywego trądziku, a maści z rivanolem znajdują zastosowanie w łojotokowym i atopowym zapaleniu skóry oraz niekiedy przy ciemieniusze. Niekiedy można się natknąć na stary przepis na tzw. pastę rivanolową

 

Rp.
Rivanoli 0,02
Paraffini liq. 10,0
Pastae Zinci ad 100,0
M.f. pastae

   Nieco częściej spotykane są przepisy opiewające na zawiesiny wieloskładnikowe o właściwościach osuszających i przeciwzapalnych, np.:

 

Rp.
Rivanoli
Hydrocortisoni aa 0,05
Zinci oxydati
Talci veneti  aa 5,0
Ethanoli
Gliceroli aa 7,0
Aquae ad 50,0
M.f. suspensio pro usu dermico

 

   Chociażby na podstawie powyższych przykładów trudno jednoznacznie odpowiedzieć na pytanie, czy propagacja suchej pielęgnacji kikuta pępowinowego spowoduje odsunięcie rivanolu w substancji na „boczny tor” receptury. Zapewne wiele zależy od wachlarza recept robionych, jakie funkcjonują na obszarze działania apteki.
   Natomiast rivanol dostarczany przez przemysł farmaceutyczny niewątpliwie będzie nadal się cieszył dużą popularnością, chociażby ze względu na swoje właściwości, obejmując znacznie więcej pól zastosowań, niż tylko pediatria. Jest on antyseptykiem o bardzo szerokim spektrum. Oddziaływuje na bakterie, grzyby i pierwotniaki. Mechanizm jego działania polega na wiązaniu się z kwasami nukleinowymi komórki i hamowaniu ich syntezy. Mleczan etakrydyny działa przede wszystkim odkażająco. Działanie antyseptyczne rivanolu nie ogranicza się tylko do naskórka  – przenika on także do sąsiednich tkanek, obejmując głębsze warstwy skóry. Nie ma on działania ściągającego, ponieważ nie oddziaływuje na białka. Jednocześnie jego aplikacja jest bezbolesna, ponieważ nie powoduje on pieczenia ani podrażnienia – z wyjątkiem rzadkich przypadków oraz alergii. Dobrze sprawdza się w pielęgnacji zakażonych zmian skórnych (piodermii) tj. czyraki, ropnie, a także oparzeń oraz stanów zapalnych – także w obrębie zewnętrznych narządów moczowo-płciowych.
   Chemicznie mleczan etakrydyny jest związkiem organicznym z grupy barwników akrydynowych, o charakterystycznej, żółtej barwie. Barwi dosyć trwale – trudno się go pozbyć z tkanin, a ze skóry schodzi wraz z naskórkiem. Stosowany jest zewnętrznie, ale co ciekawe – bywał stosowany doustnie przy infekcjach przewodu pokarmowego. Zrezygnowano z tego zastosowania po wykryciu jego właściwości mutagennych. 
   Rivanol jest łatwo dostępny jako środek OTC w postaci gotowego roztworu, tabletek do sporządzenia płynu i jako żel (Rivel).