02.2014 – „Nowa Żywność.”

luty 2014, nr 90/68 online

 

   Tematyka Nowej Żywności (z ang. Novel Food) szeroko podejmowana jest w literaturze, mediach, dyskusjach społecznych. Pojęcie to zostało zdefiniowane w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego jako żywność, która nie była w znacznym stopniu wykorzystywana do spożycia przez ludzi w Unii przed dniem 15 maja 1997 roku, jako żywność pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego, do wytworzenia której wykorzystano nietradycyjne metody hodowli, czyli takie których niestosowane były przed 15 maja 1997 roku. Prawo to stosuje się do roślin i zwierząt z wyjątkiem żywności pochodzącej ze sklonowanych zwierząt i ich potomstwa, jeżeli ten proces produkcji powoduje istotne zmiany w składzie lub strukturze żywności, co z kolei ma wpływ na jej wartość odżywczą, sposób w jaki podlega metabolizmowi lub na poziom substancji niepożądanych, mówi także o żywności zawierającej nanomateriały techniczne lub też będącej nimi. W pierwotnej formie tego aktu prawnego za nową żywność uważano również artykuły zawierające lub składające się z genetycznie zmodyfikowanych organizmów (GMO) jak również takie, które zostały wytworzone na ich bazie, choć ich niezawierające. Obecnie ta grupa produktów została wyłączona i nie jest objęta zakresem stosowania omawianego aktualnego rozporządzenia. Proces wprowadzenia tego typu składników żywieniowych obejmuje pełną ocenę bezpieczeństwa i ryzyka dopuszczenia do ich do obrotu, szczegółowe wytyczne na ten temat zawarte są w odpowiednim rozporządzeniu Unii Europejskiej, które mówi o harmonizacji zasad wprowadzania na rynek towarów określonych mianem Nowej Żywności, ma to na celu zapewnienia wysokiego poziomu ochrony życia i zdrowia ludzkiego, zdrowia i dobrostanu zwierząt, środowiska i interesów konsumentów, przy jednoczesnym zapewnieniu przejrzystości i sprawnego funkcjonowania rynku wewnętrznego oraz pobudzaniu innowacji w przemyśle rolno-spożywczym. W procesie zatwierdzenia Nowej Żywności szczególną rolę odgrywają działania i procedury obejmujące w bardzo szerokim zakresie kwestię oceny bezpieczeństwa. Decyzje takie jak zatwierdzenie i dopuszczenie nowej substancji podejmowane są po bardzo szczegółowej weryfikacji i wnikliwej analizie pod kątem ochrony zdrowia publicznego oraz środków, kosztów i korzyści jakie mogą być związane z wprowadzeniem produktu na rynek. Na obszarze naszego kraju organem właściwym do zapewnienia prawidłowego przeprowadzenia postępowania dotyczącego oceny naukowej oraz sporządzenia wstępnego sprawozdania odnośnie nowego składnika żywnościowego wprowadzanego do obrotu jest Główny Inspektor Sanitarny, działa on w zakresie określonym przepisami zawartymi w rozporządzeniu Unii Europejskiej nr 258/97, odpowiedzialny jest on także za przyjmowania od Komisji Europejskiej wstępnych sprawozdań przygotowanych przez inne Państwa członkowskie, w stosunku do których może zgłaszać uwagi i uzasadniony sprzeciw. Z końcem roku 2013 (18.12.2013) Komisja Europejska przedstawiła wniosek w sprawie Nowej Żywności, w którym to zaproponowano rozszerzenie definicji Nowej Żywności, wymogów, procedur wprowadzania jej na rynek, dodatkowe przepisy i wymagania proceduralne. Przedstawione przez Komisję projekty zostaną rozpatrzone przez inne instytucje Unii Europejskiej, które przyjmą swoje stanowiska w tej sprawie i zgłoszą ewentualne poprawki, zgodnie z procedurami, jednak spodziewać się można, iż wspomniane przepisy wejdą w życie nie wcześniej niż w 2016 roku. Powyżej przedstawione informacje dają świadectwo dużemu zainteresowaniu i aktualności tematu zjawiska na arenie międzynarodowej, co wiąże się z koniecznością budowy dokumentacji i uwarunkowań prawnych, mających przede wszystkim na celu precyzowanie procedur wprowadzania innowacji na rynek, jak również odpowiedź na pytanie o bezpieczeństwo zdrowotne „Nowej Żywności”.

   Postęp naukowo-techniczny, który nastąpił w ostatnich latach w przemyśle spożywczym stwarza możliwości wprowadzenia na rynek nowych produktów spożywczych lub też nowych składników spożywczych. Głównym celem i inspiracją tych przedsięwzięć jest poprawa wartości żywieniowych i jakości żywności tradycyjnej (np. poprzez zmniejszenie zawartości cholesterolu w produkcie), zaproponowanie konsumentom nowych artykułów żywnościowych wytworzonych z dotychczas niestosowanych niekonwencjonalnych surowców, zastosowanie nowoczesnych technologii produkcji, przetwarzania i utrwalania (np. High Pressure Processing – technologii wysokociśnieniowej, Pulsed Magnetic Field – pulsującego pola magnetycznego, Pulsed Light – pulsującego światła, IR – promieniowania podczerwonego). I tu pojawia się Nowa Żywność do której zaliczyć możemy na przykład olej z zarodków kukurydzy lub rzepaku o wysokiej zawartości substancji niezmydlających się; olej z heterotroficznych mikroalg Schizochytrium; olej rzepakowy o wysokiej zawartości substancji niezmydlających się; likopen z roślin tropikalnych Blakeslea trispora; alfa-cyklodekstrynę, której spożycie w ramach posiłku zawierającego skrobię pomaga ograniczyć wzrost poziomu glukozy we krwi po tym posiłku; rafinowany olej ze żmijowca (Echium vulgare L.); suszony miąższ z owoców Adansonia Digitala – źródło antyoksydantów oraz błonnika; sucromalt – mieszaninę sacharydów produkowaną z sacharozy i hydrolizatu skrobi łączonych enzymem wytwarzanym przez Leuconostoc citreum lub dzięki rekombinowanemu szczepowi organizmu produkcyjnego Bacillus licheniformis; olej z grzybów Mortierella alpina o wysokiej zawartości kwasu arachidonowego (również z przeznaczeniem dla niemowląt i małych dzieci); olej z nasion Allanblackia; witaminę K uzyskiwaną z Bacillus subtilis natto; białko opóźniające zamarzanie typu III HPLC 12; wyciągi z liści z Morinda citrifolia; EDTA; fosforan amonowy żelaza (II); glukan chitynowy z Aspergillus niger; ekstrakt z grzybni Lentinula edodes; ekstrakt lipidowy z Euphausia superba. W związku z rosnąca ilością substancji tego typu, stworzony został przez instytucje Unii Europejskiej Katalog Nowej Żywności, który opublikowano na stronie internetowej Komisji Europejskiej, w którym znajdują się ogólne informacje i przedstawione są aktualnie obowiązujące akty prawne. Na tej też stronie umieszczony jest wypis zezwoleń dla nowych produktów i nowych składników żywności oraz alfabetyczny spis, w którym odnaleźć możemy produkty pochodzenia zarówno roślinnego jak i zwierzęcego oraz inne substancje objęte wspomnianym rozporządzeniem.

   Badania konsumenckie prowadzone wśród mieszkańców Europy pokazują, iż respondenci posiadają niski poziom wiedzy i wysoki poziom sceptycyzmu wobec najbardziej radykalnych innowacji technologicznych, w szczególności jeśli chodzi o technologię produkcji z wykorzystaniem technik biotechnologicznych czy mikroorganizmów. Wszystko co „nowe” w przemyśle spożywczym zazwyczaj postrzegane jest przez konsumentów poprzez pryzmat nienaturalnego, niebezpiecznego, a w szczególności niezdrowego. Pojawia się więc zjawisko narastającego niepokoju, który powoduje znaczy wzrost liczby konsumentów poszukujących minimalnie przetworzonych produktów spożywczych. Jednak związane z tym faktem badania naukowe wskazują iż, kluczowym czynnikiem determinującym akceptację Nowej Żywności, jest brak dostatecznej wiedzy, jak również problem zrozumienia samego pojęcia. Często termin Nowa Żywność pośród europejczyków kojarzony jest, a niejednokrotnie równany z terminem genetycznie modyfikowanych organizmów, inżynierią genetyczną, transgenicznymi roślinami, zwierzętami, a nawet klonowaniem. Konsumenci obawiają się również nieprzewidzianych zagrożeń dla zdrowia wynikających z długotrwałego stosowania. Kolejnym zbiorem uwarunkowań mających znaczący wpływ na ostrożny stosunek społeczeństwa do Nowej Żywności są czynniki kulturowo – historyczne, psychospołeczne, styl życia oraz wiek podejmującego decyzje o wyborze produktu spożywczego. Według badań prowadzonych wśród młodzieży, której stosunek do tej kwestii jest ambiwalentny, głównym czynnikiem decydującym o postawie względem Nowej Żywności, jest niewielkie doświadczenie związane z konsumpcją i dostępnością tego typu produktów oraz poziom wiedzy, która pozwoliłaby na samodzielną ocenę sytuacji. Literatura fachowa w odniesieniu do Nowej Żywności przedstawia zjawisko "neofobii żywieniowej", która definiowana jest jako niezdecydowanie w stosunku do spożywania i nabywania produktów właśnie tego typu, gdzie czynnikiem decydującym jest strach przed nowymi pokarmami.

   Jak można zauważyć, naukowcy w chwili obecnej opierając się na dowodach naukowych, nie są w stanie jednoznacznie potwierdzić lub zaprzeczyć, czy wprowadzenie Nowej Żywności jest w pełni bezpieczne. Jednak niezaprzeczalnym jest fakt, iż spożywanie pokarmów takiego typu narazić może organizm na kontakt ze znacznie większą niż przy tradycyjnych pokarmach ilością i różnorodnością antygenów, co znacznie przyczynić się może z kolei do podwyższenia ryzyka wystąpienia reakcji alergicznych. Rozważając nową żywność w aspekcie potencjału alergennego należy mieć świadomość, że częstość występowania reakcji alergicznych jest zależna od wielu czynników, a wprowadzenie nowych substancji lub białek pochodzących z alternatywnych źródeł do łańcucha pokarmowego i diety człowieka może spowodować całkiem nowe przypadki alergii. Orzechy Nangai (Canarium indicum L.), spożywane przez ludność żyjącą na wyspach Pacyfiku zostały zaopiniowane negatywnie przez Komisję Europejską w roku 2000. Dopiero w roku 2002 pojawiły się doniesienia, iż mogą być one przyczyną występowania alergii na skutek reakcji występujących między różnymi gatunkami orzechów dodawanych do produktów spożywczych, często także z pyłkami różnych roślin. Wykazano, że przyczyną reakcji krzyżowych alergii na orzechy nangai, z pyłkami traw, brzozy i chwastów mogą być epitopy białek zawierających krzyżowo reagujące determinanty węglowodanowe. Również według badań prowadzonych w 2012 roku mąka wyprodukowana z suszonych i zmielonych Chlorelli, może być przyczyną występowania lekkich alergii pokarmowych. W 2013 roku opublikowano również badania, w których udowodniono, iż liście rukoli (mającej status nowej żywności) spożywane w formie świeżej mogą także być przyczyną wystąpienia reakcji alergicznych u konsumentów. Banany chińskie (Musa acuminata) natomiast mogą zawierać takie same alergeny, jakie zawarte są w bananach zwyczajnych i avokado. Dodatkowo na podstawie badań u dzieci, które spożywały banany chińskie odkryto, iż banany chińskie mogą także wywoływać alergie. Niepokojącym jest fakt, że te konkretne banany zawierają w miąższu lektyny, których znaczenie kliniczne i bezpieczeństwo w szczególności dla osób podatnych na alergie jest dotąd niepoznane.

   Istnieją również w środowisku naukowym opinie, że nowa, z założenia bezpieczna żywność może nieść za sobą potencjalne zagrożenie w postaci zanieczyszczeń, takich jak metale ciężkie, mykotoksyny, pozostałości pestycydów oraz patogeny. Podnosi się również, że niektóre aspekty bezpieczeństwa Novel Food są nierozerwalnie związane z samym produktem, lecz istnieje również wiele zagrożeń, które mogą być i są determinowane poprzez sam sposób wytwarzania i warunki przechowywania. Wnioskiem, który pojawia się w wielu opracowaniach naukowych jest problem niejasności obowiązującego prawa europejskiego, w szczególności jeśli dotyczy to zdrowotności interpretowanej w kontekście maksymalnych poziomów zanieczyszczeń. Liczne badania pokazują, że wprowadzona na rynku Nowa Żywność, jak i ta na nim już funkcjonująca, może być co najmniej w tym samym stopniu, co żywność konwencjonalna skażona toksynami, metalami ciężkimi czy pestycydami. Badania opublikowane w 2013 roku o produktach z wodorostów morskich mających status Novel Food, dowodzą faktu wykrywania metali ciężkich, radioaktywnych izotopów, środków ochrony roślin, a nawet dioksyn, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA) i polichlorowanych bifenyli (PCB).

   Często także Nowa Żywność postrzegana jest jako zagrożenie dla łańcucha pokarmowego i środowiska. Z jednej strony obawa spowodowana jest nadmiernym wykorzystywaniem rzadkich roślin i ziół egzotycznych jako naturalnych matryc, co doprowadzić może do wyniszczenia dzikich terenów i zasiedlenia nowych, co grozi nadmierną ekspansją gatunków obcych. Z drugiej zaś strony należy wspomnieć o całkowicie nowych systemach produkcji, które pozwalają chronić środowisko naturalne, a co za tym idzie pośrednio i zdrowie. Bardzo dobrym przykładem uzasadniającym powyższe twierdzenie jest produkcja DHA przez Schizochytrium sp. Organizm ludzki nie potrafi syntetyzować tego niezbędnego do prawidłowego wzrostu i rozwoju, w szczególności młodego organizmu, kwasu. Na chwilę obecną najbogatszym źródłem tego związku są ryby morskie. Z uwagi na nadmierne wędkarstwo, kłusownictwo, zanieczyszczenia, zmiany klimatu oraz zjawisko biokumulacji, alternatywne źródło NNKT (omega-3) wydaję się być pożądanym rozwiązaniem w skali globalnej. Wykazano, że ze względu na łatwość prowadzenia produkcji, szybkiego namnażania i produktywność, olej z Schizochytrium może z powodzeniem służyć jako zamiennik dla kwasów omega-3 pochodzących z ryb i być wykorzystany do wzbogacania produktów spożywczych.

   Procedury oceny, a zwłaszcza przewidywanie potencjalnych zagrożeń nie są całkowicie wiarygodne, dlatego też praktyczne konsekwencje prowadzenia oceny ryzyka są wciąż przedmiotem dyskusji, podobnie jak procedury i zasady udzielania licencji Nowej Żywności, etykietowania jasno sprecyzowanych informacji na temat oferowanego asortymentu dostępnych dla nabywcy (konsumenta). W ocenie bezpieczeństwa Nowej Żywności należy racjonalnie podejść do innowacji. Winny one być szerzej kontrolowane, przez krajowe i/lub europejskie instytucje do spraw ochrony konsumentów i samego bezpieczeństwa żywności. A same procedury powinny być ratyfikowane przez różne sektory agrobiznesu, od producentów, poprzez przetwórców i dystrybutorów, a skończywszy na konsumentach. Prognozowanie potencjału alergennego nowej żywności powinno być ściśle związane z obowiązkowym wprowadzeniem w życie bieżącego monitorowania wpływu tego typu produktów na zdrowie społeczeństwa. Natomiast prawidłowy nadzór, przewidziany wyraźnie w aktach prawnych dotyczących wykorzystania Nowej Żywności powinien być wprowadzony poprzez rozwój i organizację procedur w ramach polityki zapewniania jakości, w postaci prezentowania obszernych i pełnych informacji, być może zastosowania charakterystycznych opakowań czy miejsc na półkach sklepowych. Istotne jest również czytanie oświadczeń zdrowotnych i żywieniowych, typu „bez dodatków cukru”, „nie zawiera tłuszczu”, „wapń jest niezbędny dla prawidłowego wzrostu i rozwoju kości u dzieci” itp., umieszczanych w przekazach o charakterze komercyjnym, które zostały ujednolicone na szczeblu europejskim, aby zapewnić wysoki poziom ochrony konsumentów i dotyczą również nowej żywności. Każdemu odbiorcy przysługuje swoboda wyboru, dlatego też oprócz prawnie uregulowanych powinności winny być prowadzone akcje informacyjne, popularyzujące, edukacyjne, które wpłynęłyby na świadome podejmowanie decyzji przez nabywających. Nie powinno się jej jednocześnie dyskwalifikować lub dyskryminować, przedstawiając na pozycji mniej korzystnej w stosunku do produktów konwencjonalnych, które już się znajdują w obrocie – przecież i te nie zawsze przynoszą tylko same korzyści odżywcze konsumentom.

   Obawy związane z wprowadzaniem na rynek Nowej Żywności budzą wielkie emocje. Postulaty, argumenty wysuwane są przez jej zwolenników, a przez przeciwników podnoszone są słowa krytyki. Wiadomym jest, iż rozwój cywilizacyjny, technologiczny, umożliwia osiąganie celów, kilka lat temu nieosiągalnych. Standardowe procesy przetwórcze zastępowane są nowymi, szybszymi metodami, innowacyjnymi procesami syntezy, zastosowana do nich aparatura chemiczna pozwala na ekstrakcję dotąd nieodkrytych substancji naturalnych, zbadanie ich właściwości, oraz wprowadzenie do produktów spożywczych w celu podniesienia ich wartości odżywczej i konsumpcyjnej. Mikroorganizmy, dzięki zastosowaniu metod i technik molekularnej diagnostyki stanowią studnie bez dna na polu odkrywania ich właściwości, co w konsekwencji często prowadzi do przemysłowych innowacji. Oczywiście, ostrożność jest wskazana, ale winna być ona realizowana w szczególności na etapie prowadzenia oceny bezpieczeństwa nowego produktu i szczegółowo zawarta w dokumentach legislacyjnych.

 

Fot. Fotolia.com

 

Piśmiennictwo:
1.    Jeżewska-Zychowicz M.: Zachowania młodych konsumentów na rynku nowej żywności i ich uwarunkowania. Probl. Hig. Epidemiol. 2011, 92(4): 816-819
2.    Mc Elhatton A., do Amaral Sobral J. P. [Red.]: Novel technologies in food science : their impact on products, consumer trends and the environment. Springer,2012, New York
3.    Szkarłat M. [Red.]: Żywność genetycznie modyfikowana w stosunkach międzynarodowych. Wydawnictwo UMCS, 2011, Lublin.
4.    Goodman D., Du Puis E. M. i Goodman M. K. [Red.]: Alternative food networks : knowledge, practice, and politics. Routledge, 2012, Oxon, New York.
5.    Doona C. J., Kustin K., Feeherry F. E. [Red.]: Case Studies in Novel Food Processing Technologies: Innovations in Processing, Packaging, and Predictive Modelling (Woodhead Publishing Series in Food Science, Technology and Nutrition). Woodhead Publishing, 2010, Cambridge.
6.    Lee S. K., Kader A. A.: Preharvest and postharvest factors influencing vitamin C content of horticultural crops. Postharvest Biology and Technology, 2000, 20, 207-220.
7.    Palacin A., Quirce S., Sanchez-Monge R., Bobolea I., Diaz-Perales A., Martin-Munoz F., Pascual C., Salcedo G.: Sensitization profiles to purified plant food allergens among pediatric patients with allergy to banana. Pediatr. Allerg. Immunol., 2011, 22, 186-195
8.    Wal J. M.: Assessment of allergic potential of (novel) foods. Nahrung 1999, 43(3), 168-174.
9.    Sten E., Stahl Skov P., Andersen S. B., Torp A. M., Olesen A., Bindslev-Jensen U., Poulsen L. K., Bindslev-Jensen C.: Allergenic components of a novel food, Micronesian nut Nangai (Canarium indicum), shows IgE cross-reactivity in pollen allergic patients. Allerg. 2002, 57, 398-404
10.    Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie nowej żywności. 2013/0435, Bruksela, dnia 18.12.2013 r. COM(2013) 894 final
11.    Żyngiel W., Kolenda H.: Aspekty prawne związane z wprowadzaniem żywności utrwalonej metodą hpp jako nowej żywności (novel food) na rynek konsumenta. Bromat. Chem. Toksykol. 2009, XLII (3), 464–468.
12.    Jaworska-Łuczak B., Wiśniewska I.: Żywność funkcjonalna. Aptekarz Polski, lipiec 2011, 59(37), online
13.    Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej: Nowa żywność, 2011/C 351 E/32
14.    Piskuła M. K., Strączkowski M., Żmudzki J., Osek J., Niemczuk K., Horbańczuk J. O., Skomiał J.: Charakterystyka czynników decydujących o bezpieczeństwie konsumentów i jakości prozdrowotnej żywności. Pol. J. Agron., 2011, 7, 82–91.
15.    Damiani E., Aloia A. M., Priore M. G., Pastore A., Lovecchio A., Errico M., Ferrannini A., Macchia L.: IgE-mediated reaction induced by arugula (Eruca sativa) ingestion compared with aspectrum of Brassicaceae proteins. Allergol. Immunopathol., (w druku).
16.    Aleksejeva I.: How the new technologies in food production affect consumer choice?. Regional Formation and Development Studies, J. Soc. Scien., 2013, 1 (9), 6-13.
17.    Gruenwald J.: Notes on Novel Foods. Eurotrends, 1113, 28-29
18.    Buttriss J. L.: Novel foods: what’s new?. Nutrit. Bullet., 2010, 35, 70-72
19.    Leufkens J.-M.: Tackling food neophobia. Faculty of Behavioral Science, University of Twenty
20.    Sorenson D. i Henchion M.: Consumers’ Perceptions of Novel Process Technologies: The Case of High Pressure Processed Chilled Ready Meals. Paper prepared for presentation at the 113th EAAE Seminar “A resilient European food industry and food chain in a challenging world”, Chania, Crete, Greece, date as in: September 3 – 6, 2009.
21.    van Putten M. C., Frewer L. J., Gilissen L. J. W. J, Gremmen B., Peijnenburg A. A. C. M., Wichers H. J.: Novel foods and food allergies: A review of the issues. Trends in Food Scien. Tech., 2006, 17, 289–299