02.2013 – „Fitoestrogeny w objawach menopauzy.”

luty 2013, nr 78/56 online

 

   Rośliny stanowią źródło wielu substancji biologicznie czynnych, których spożywanie przez człowieka wpływa na homeostazę organizmu. Jedną z takich grup są fitoestrogeny, związki organiczne pochodzenia naturalnego działające w organizmie ludzkim na podobieństwo estrogenów. Siłę działania tych związków ocenia się w porównaniu do 17ß-estradiolu. Oddziaływanie ich jest jednak dużo niższe w porównaniu do typowych hormonów.

 

   Fitoestrogeny dzieli się na wiele grup. Najdokładniej przebadane zostały izoflawony, lignany i kumestany. Związki te nie są jednak identyczne z hormonami człowieka. Podobnie do naturalnych estrogenów wiążą się one z receptorami estrogenowymi neuronów podwzgórza. Ich działanie jest uzależnione od dawki. Przypisuje się im właściwości łagodzące objawy neurowegetatywne występujące w okresie okołomenopauzalnym, które są związane z niedoborem estrogenów, takie jak uderzenia gorąca, zaburzenia snu, niepokój, zlewne poty, wzmożona nerwowość, stany depresyjne, zawroty i bóle głowy, poczucie wyczerpania psychicznego.

 

   Związki te występują w różnych substancjach roślinnych i charakteryzują się nico odmiennymi właściwościami. Izoflawony wykazują działanie estrogenne, są pochodnymi steroli roślinnych, występują w warzywach strączkowych (szczególnie w soi) oraz w produktach, których głównym lub jedynym składnikiem jest fasola. Często też w tej grupie wymienia się zboża takie jak pszenica, żyto oraz jęczmień. Najczęściej występującymi związkami z tej grupy są genisteina i daidzeina. Kolejną grupą fitostrogenów są lignany, które stanowią składnik ścian komórkowych i są uwalniane w wyniku działania bakterii jelitowych na ziarna zbóż. Źródłem tych związków są oleje z nasion, głównie olej lniany. Występują także  w wielu ziołach, warzywach i owocach. Kumestany natomiast nie stanowią istotnego składnika naszej diety. Bardzo dużo jest ich w czerwonej koniczynie, nieco mniej w nasionach słonecznika i kiełkach soi.
Tabela 1. Podział fitoestrogenów i ich źródła (Gheribi E., 2012).

 

   Jednym z najbardziej znanych działań fitoestrogenów jest zmniejszenie skutków objawów naczynioruchowch w okresie okołomenopauzalnym, głównie uderzeń gorąca i nocnych potów. Objawy te można łagodzić za pomocą hormonalnej terapii zastępczej (HTZ), ale wiele osób poszukuje substancji naturalnych, które wykazują mniej działań ubocznych. Zastosowanie fitoestrogenów w okresie okołomenopauzalnym wzięło swój początek z obserwacji kobiet w krajach zachodnich i krajach azjatyckich. Częstość występowania objawów naczynioruchowych była zdecydowanie niższa u kobiet w krajach azjatyckich (10-20%) w porównaniu do kobiet w krajach zachodnich (70-80%). Po analizie sposobu odżywiania naukowcy doszli do wniosku, że dieta bogata w produkty sojowe może przynieść ulgę w niektórych objawach okołopauzalnych. Pomimo braku wystarczających badań klinicznych, aby potwierdzić lub odrzucić tę hipotezę, produkty zawierających soję są bardzo popularne wśród kobiet poszukujących „naturalnej” alternatywy dla hormonalnej terapii zastępczej.  

 

   W okresie okołomenopauzalnym wzrasta również ryzyko złamania kości. Związane jest to z utratą gęstości mineralnej kości. Na podstawie obserwacji właściwości estrogenów, które pomagają utrzymać prawidłową strukturę kości przyjęto hipotezę, że w ten sposób działać będą również fitoestrogeny. Pomimo licznych badań na zwierzętach, dowody na wymierne efekty działania tych związków u ludzi są nie dość wnikliwie udokumentowane. Co najmniej jedno badanie wykazało, że kobiety po menopauzie zużywające w swojej diecie duże ilości pokarmów sojowych mają lepszą gęstość kości w porównaniu do kobiet, które spożywają mniej soi. Badania te wymagają dalszej kontynuacji.

 

   Niektóre badania wskazują, że kobiety w krajach o wysokim spożyciu fitoestrogenów mogą mieć niższe ryzyko zachorowania na raka piersi. W raporcie opublikowanym w 2007 r., naukowcy zauważyli, że ekspozycja na fitoestrogeny w dzieciństwie lub okresie początku dojrzewania może pomóc w ochronie przed przyszłym zachorowaniem na raka piersi. Jednak autorzy raportu, podkreślili, że bardzo mało jest danych na temat roli fitoestrogenów w zapobieganiu nawrotom raka piersi, dlatego też niezbędne jest wykonanie dalszych badań epidemiologicznych.

 

   Obserwacje kobiet spożywających produkty sojowe wykazały, że nastąpiło u nich zmniejszenie stężenia cholesterolu we krwi, frakcji LDL, trójglicerydów o około 10%, nie zauważono jednak zmian w stężeniu frakcji HDL. Spożywanie diety bogatej w fitoestrogeny, jako czynnika redukującego ryzyko zachorowania na chorobę wieńcową serca i miażdżycę naczyń krwionośnych jest rekomendowane przez Food and Drug Administration.

 

   Badania epidemiologiczne wykazują także zależność pomiędzy spożywaniem diety bogatej w produkty sojowe, a zmniejszoną zachorowalnością na niektóre nowotwory. Dowodem na to są badania wskazujące, że w populacjach, w których jest zwyczaj spożywania potraw zawierających soję i jej przetwory (głównie kraje azjatyckie), ludzie rzadziej zapadają na nowotwory. Przykładem kraju o dużym spożyciu soi, mleka i napojów sojowych oraz fermentowanych produktów sojowych bogatych w izoflawony może być Japonia, produkty te stanowią około 200 mg/dobę, a dla przykładu w USA spożycie izoflawonów nie przekracza 5 mg/dobę.

   W aptekach znajduje się wiele produktów wskazanych w łagodzeniu objawów menopauzy, najczęściej zawierają one w swoim składzie soję. Należy przestrzec pacjenta o możliwości wystąpienia nadwrażliwości na soję lub inny składnik preparatu. Należy również zachować ostrożność u kobiet z nowotworami piersi i przerostem endometrium w wywiadzie. Przyjmowania niektórych preparatów sojowych nie zaleca się kobietom w ciąży oraz matkom karmiącym. Do substancji roślinnych stosowanych w objawach menopauzalnych również należy koniczyna czerwona. Preparaty koniczyny czerwonej przeciwwskazane są u kobiet w ciąży, kobiet karmiących, dzieci do 12 roku życia i w przypadkach chorób hormonozależnych. Światowa Organizacja Zdrowia nie zaleca stosowania izoflawonoidów koniczyny czerwonej łącznie z tamoksyfenem i innymi lekami antyestrogenowymi.

 

   Substancje ziołowe często wywołują mniej działań niepożądanych oraz skutków ubocznych w porównaniu do preparatów syntetycznych. Kobietom, które nie chcą zażywać estrogenu, spożywanie pokarmów bogatych w izoflawony i ich preparatów może przynieść wiele korzyści, ale wydaje się, że nie może to stanowić jedynej terapii dla pacjentek, u których wymagana jest estrogenoterapia. W przypadku nasilenia objawów menopauzy terapię należy ustalić z lekarzem prowadzącym.

 

 

Fot. Fotolia.com

 

Piśmiennictwo:  
Duffy C, Perez K, Partridge A.: Implications of phytoestrogen intake for breast cancer. CA Cancer J Clin. 2007, 57(5), 260-77.
Gheribi E.: Znaczenie fitoestrogenów roślinnych w profilaktyce osteoporozy. Postępy Fitoterapii 3, 192-6, 2012.
Kaczmarczyk-Sedlak I.: Właściwości lecznicze izoflawonoidów koniczyny czerwonej. http://www.salusnatura.pl/ (on-line 02.2013)
Kwiatkowska E. Fitoestrogeny sojowe w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Postępy Fitoterapii 4, s. 207-11, 2007.
Patisaul H.B., Jefferson W.:  The pros and cons of phytoestrogens. Front Neuroendocrinol. 31(4), 400-19, 2010.
Stokłosa-Kwarcińska H., Skrzypulec V., Rozmus-Warcholińska W. Czy fitoestrogeny zastąpią hormonalną terapię zastępczą? Gin Prakt 2003, 11, 5, 39-44