02.2010 – „Pierwsza pomoc udzielana w stanach zagrożenia życia.”

luty 2010, nr 42/10 online

 

PIERWSZA POMOC UDZIELANA

 

    Ostre zespoły wieńcowe, udary, omdlenia, drgawki lub stany około zatrzymania krążenia stanowią częsty powód interwencji Zespołów Ratownictwa Medycznego (ZRM), oraz pomocy udzielanej w Szpitalnych Oddziałach Ratunkowych (SOR). Skuteczność działań pracujących w nich ratowników zależy w dużej mierze od tego, jakie czynności zostały podjęte przed dotarciem pomocy specjalistycznej. Obecnie dąży się do tego, aby jak najwięcej osób potrafiło rozpoznać stany zagrożenia życia i odpowiednio postępować. Pacjenci oczekują takiej pomocy zwłaszcza od osób związanych ze służbą zdrowia, w tym farmaceutów oraz techników farmacji.

    Większość stanów zagrożenia życia można łatwo rozpoznać. Stany wymagające nagłej interwencji i wezwania pogotowia ratunkowego to przede wszystkim: nagła utrata przytomności, narastające zaburzenia świadomości, silny i nagły ból w klatce piersiowej, duszność, krwotok, nagłe wystąpienie drgawek lub innych objawów neurologicznych jak porażenia, niedowłady, oraz nagłe wystąpienie zaburzeń psychicznych np. ataku szału.
   Stanami zagrożenia życia mogą być też wypadki, do których doszło w danym miejscu np. upadek połączony z urazem głowy, oraz nagłe zachorowania w miejscach publicznych. Jeśli poszkodowany jest w ciężkim stanie, do świadków zdarzenia będzie wtedy należała ocena stanu poszkodowanego i decyzja o konieczności wezwania pogotowia ratunkowego.
Pierwszym działaniem, jakie należy podjąć, jest bezpieczne podejście do poszkodowanego i próba nawiązania z nim rozmowy. Następnie należy ocenić stan poszkodowanego i zdecydować jakiej pomocy wymaga pacjent.
    

    Ostre zespoły wieńcowe (OZW) są najczęstszą przyczyną zaburzeń rytmu serca, które mogą prowadzić do nagłego zatrzymania krążenia i śmierci. Termin OZW może oznaczać zawał mięśnia sercowego z uniesieniem, lub bez uniesienia odcinka ST, oraz niestabilną dusznicę bolesną. Od szybkiego rozpoznania i wdrożenia działań terapeutycznych zależy przeżycie pacjenta. Na etapie pierwszej pomocy nie ma znaczenia, z jaką jednostką chorobową OZW mamy do czynienia, gdyż objawy i postępowanie są dla nich wspólne. Typowym objawem jest ból w klatce piersiowej promieniujący do lewego barku, ręki lub żuchwy. Wielu pacjentów określa ból wieńcowy jako rozrywający lub dławiący. Bólowi wieńcowemu mogą towarzyszyć lęk, poty lub nudności. Rzeczą, o której nie można zapomnieć jest zebranie wywiadu od pacjenta na temat przeszłości chorobowej, wcześniejszych problemów z układem krążenia i posiadania przy sobie leków np. nitrogliceryny. Postępowanie polega na zapewnieniu pacjentowi bezpieczeństwa, ułożeniu go w pozycji, w której ból jest najmniej odczuwalny (przeważnie półsiedzącej), kontrolowaniu jego stanu oraz jak najszybszym wezwaniu pogotowia ratunkowego.

    Omdlenie jest stanem nagłej, krótkotrwałej i przemijającej utraty przytomności, po której następuje samoistny powrót świadomości. Jest to skutkiem chwilowego zmniejszenia dostarczania tlenu do mózgu. Najczęściej do tego stanu dochodzi w miejscach zatłoczonych (podczas uroczystości kościelnych, stania w kolejkach itp.), zwłaszcza, jeśli w pomieszczeniach jest wysoka temperatura i brak jest dostępu świeżego powietrza. Inne czynniki sprzyjające wystąpieniu omdlenia to długotrwałe przebywanie w pozycji stojącej, szybkie podniesienie się z pozycji siedzącej lub leżącej, hipowolemia (na skutek np. odwodnienia), współistniejące schorzenia lub przyjmowane leki. Omdlenie może poprzedzać wystąpienie zawrotów głowy, „mroczków” przed oczami lub nudności.
   Jeśli do omdlenia doszło w gorącym, zatłoczonym pomieszczeniu, pierwsza pomoc polega na ewakuacji poszkodowanego z tego miejsca, a jeśli jest to niemożliwe – na zapewnieniu dostępu świeżego powietrza. Przydatne może okazać się rozpięcie kołnierzyka koszuli, poluzowanie szalika i usunięcie innych przeszkód utrudniających oddychanie. Pacjenta powinniśmy ułożyć w pozycji na plecach z nogami uniesionymi do góry. Kolejnym etapem jest ocena funkcji życiowych – musimy sprawdzić czy drogi oddechowe są drożne (każda nieprzytomna osoba jest zagrożona wystąpieniem niedrożności dróg oddechowych), oraz czy poszkodowany oddycha. Należy delikatnie odgiąć głowę poszkodowanego do tyłu i przez 10 sekund ocenić obecność oddechu. (fot.1) W tym czasie powinniśmy wyczuć 2 oddechy. Jeśli poszkodowany szybko odzyska przytomność, mamy do czynienia z omdleniem. W przeciwnym razie doszło u niego do utraty przytomności. Pacjenta, który oddycha i dalej pozostaje nieprzytomny należy ułożyć w pozycji bezpiecznej. Następnym działaniem jest wezwanie Pogotowia Ratunkowego. Podczas oczekiwanie na przyjazd karetki należy cały czas kontrolować stan poszkodowanego, a w razie stwierdzenia braku oddechu przystąpić do resuscytacji krążeniowo – oddechowej.

    Można wyróżnić dwa typy udarów: niedokrwienny oraz krwotoczny. Do udaru niedokrwiennego dochodzi w sytuacji nagłego przerwania dopływu krwi i ostrego niedotlenienia części mózgu. Niedokrwienie może być następstwem zakrzepu, zatoru lub zawału. Często jest powikłaniem istniejącej choroby przewlekłej np. miażdżycy. Niedokrwienie może być przemijające lub utrzymywać się przez dłuższy czas. Z kolei udar krwotoczny jest skutkiem wynaczynienia krwi do przestrzeni podpajęczynówkowej lub śródmiąższowej mózgu.

 

  

Objawy udaru są dosyć charakterystyczne. Należy zwrócić szczególną uwagę na:
•    pojawiający się niedowład ciała: jednostronny lub obustronny, ruchowy lub czuciowy,
•    zaburzenia widzenia, lub ubytki w polu widzenia  w jednym lub obu oczach,
•    zaburzenia mowy – trudności w mówieniu lub rozumieniu naszych wypowiedzi,
•    dezorientację, utratę świadomości, senność.

 

 

   W przypadku wystąpienia udaru mogą pojawić się tylko niektóre z wymienionych objawów. Jest to zależne od lokalizacji uszkodzenia w mózgu i jego rozległości.
   Rolą pomocy przedmedycznej jest rozpoznanie nietypowych zaburzeń i wezwanie pogotowia ratunkowego. Udar mózgu jest stanem wymagającym natychmiastowego leczenia. Nie należy zwlekać z wezwaniem pogotowia lub czekać na samoistne ustąpienie objawów. Pacjent z udarem wymaga diagnostyki i leczenia w warunkach szpitalnych. Do momentu przybycia fachowej pomocy należy kontrolować stan pacjenta, a w razie pogorszenia (utrata przytomności, zatrzymanie oddechu) wdrożyć odpowiednie działania.

    Dwie najczęstsze przyczyny drgawek, z którymi można się spotkać, to drgawki towarzyszące stanowi padaczkowemu oraz drgawki gorączkowe u dzieci. Padaczka jest napadowym zaburzeniem czynności OUN, wywołanym wzmożoną aktywnością neuronalną o charakterze przejściowym. Napad padaczkowy może być spowodowany wieloma czynnikami: urazem głowy, guzem mózgu, wadami rozwojowymi lub stanem zapalnym mózgu, zatruciami lekami, alkoholem, schorzeniami metabolicznymi, może także wystąpić samoistnie. Jeśli napad padaczkowy przedłuża się, może dojść do nieodwracalnych zmian tkanki mózgowej.
   Rozpoznanie napadu padaczkowego jest proste. Stan taki występuje nagle. Charakteryzuje się wystąpieniem nagłej sztywności całego ciała połączonego z bezdechem, sinicą i utratą świadomości oraz wystąpieniem drgawek. Podczas napadu może dojść do przygryzienia języka. Po napadzie pacjent może być splątany lub senny.
   Pierwsza pomoc polega na zapewnieniu pacjentowi bezpieczeństwa. Należy usunąć z otoczenia wszelkie przedmioty, stanowiące dla niego ryzyko urazu. Następnie należy zadbać o drożność dróg oddechowych: ułożenie na boku, lub gdy jest to niemożliwe pozostawienie pacjenta leżącego na plecach. Nie należy podawać niczego doustnie (leków, napojów), nie należy także wkładać niczego między zęby, ani próbować otwierać ust w przypadku szczękościsku. Nie jest zalecane także trzymanie poszkodowanego i próba tłumienia drgawek – ustąpią one samoistnie, lub po podaniu leków (benzodiazepiny) przez zespół ratownictwa medycznego, który należy wezwać.
   Drgawki gorączkowe występują u dzieci od 6 miesiąca do 3 roku życia, zdarzają się jednak także u starszych dzieci (do 6 roku życia). Napad jest powodowany przez chorobę gorączkową: najczęściej infekcję górnych dróg oddechowych. Przeważnie są to napady uogólnione i trwające do 5 minut. W razie wystąpienia napadu należy postępować podobnie jak w napadzie padaczkowym. Ważne jest także zwalczanie powodu drgawek, czyli gorączki. Skuteczne są metody fizycznego ochładzania ciała np. chłodne kompresy w okolicach dużych naczyń (pachy, uda), lub kąpiel dziecka w wodzie o temperaturze niższej o kilka stopni od temperatury ciała. Epizody drgawek gorączkowych mogą nawracać. Konieczne jest kontrolowanie temperatury dziecka i niedopuszczenie do ponownego jej wzrostu. Skuteczne są powszechnie dostępne leki przeciwgorączkowe (paracetamol, ibuprofen).