02.2010 – HERBARIUM – „Kozłek lekarski w zaburzeniach snu.”

luty 2010, nr 42/20 online

 

KOZŁEK LEKARSKI W ZABURZENIACH SNU

 

   Zaburzenia snu i trudności w zasypianiu, pomimo ich występowania od wieków, dopiero w 1979 roku doczekały się pierwszej Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Snu. Aktualnie, dane szacunkowe pokazują, że ok. 20-40% populacji krajów zachodnio-europejskich ma kłopoty ze snem, gdzie bezsenność stanowi ok. 90% zaburzeń. Ok. 40% pacjentów stosuje leki nasenne, w tym jedynie 4-6% z tej grupy przyjmuje je regularnie. Efekt leczenia okazuje się jednak w wielu przypadkach nieskuteczny: badania epidemiologiczne wykazały, że ok. 40-50% przyjmujących leki w dalszym ciągu skarży się na trudności w zasypianiu.

 

 

   Najczęściej przepisywanymi lekami nasennymi są preparaty z grupy benzodiazepin (ok. 90%). Leki te pomimo ścisłych wskazań dotyczących okresu przyjmowania są często przez pacjentów nadużywane, a to prowadzi do rozwoju tolerancji i uzależnień. Alternatywą dla benzodiazepin mogą być niebenzodiazepinowe leki nasenne, pochodne: cyklopirolonu, imidazopirydyny lub pirazolopirymidyny. Pomoc w zasypianiu mogą też przynieść substancje roślinne. Do ziół najczęściej stosowanych – od wielu pokoleń – przy zaburzeniach snu na tle nerwowym, zaliczyć można  korzeń kozłka lekarskiego (Valerianae radix).

   Kozłek lekarski (Valeriana officinalis L., syn. waleriana) jest byliną należącą do rodziny kozłkowatych (Valerianaceae). Rodzaj kozłek liczy 250 gatunków, z których w Polsce najczęściej spotykanymi, dziko rosnącymi, są var. latifolia oraz var. tenuifolia.  Surowcem zielarskim są organy podziemne kozłka – korzenie i kłącza zbierane wiosną lub na jesieni. Ze względu na zmienną zawartość ciał czynnych gatunków dziko rosnących do przetworów leczniczych stosuje się substancje roślinne pochodzące wyłącznie z upraw. Produkcja roczna kozłka w Polsce przekracza 1000 ton, co stawia tą roślinę w grupie głównych uprawnych roślin zielarskich w naszym kraju.

   Mechanizm działania sedatywnego i ułatwiającego zasypianie waleriany nie jest do końca wyjaśniony. Wyniki badań wskazują na wywieranie efektu na różne mechanizmy związane z układem GABA-ergicznym. Właściwości farmakologiczne przypisywane są licznym grupom związków biologicznie czynnych. Na uwagę zasługują m.in. walepotriaty (związki mające powinowactwo do receptorów benzodiazepinowych), które osłabiają stany niepokoju, uczucia strachu i zagrożenia, a nawet agresji; olejki eteryczne oraz kwas walerenowy. Pochodne kw. walerenowego wpływają hamująco na przemiany kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN).
   Efekt farmakologiczny mogą także wykazywać związki z grupy flawonoidów m.in. 2S(-)-hesperydyna oraz 6-metyloapigenina, która jest ligandem receptorów benzodiazepinowych GABA-A. Ten ostatni związek zwiększa właściwości sedatywne hesperydyny. Wykazano również, że wyciąg z kozłka może zwiększać uwalnianie melatoniny, a także zmniejszać zużycie glukozy w mózgu.

 

 

    Stany niepokoju, trudności w zasypianiu na tle nerwowym, pomocniczo kozłek można stosować w stanach skurczowych przewodów żółciowych i dróg moczowych. Warto zwrócić uwagę na niewielki wpływ preparatów z kozłkiem na ośrodkowy układ nerwowy u osób zdrowych, natomiast u pacjentów ze wzmożoną pobudliwością nerwową działa silnie uspokajająco.

    Ze względu na brak badań dotyczących działania leków otrzymywanych z kozłka lekarskiego na rozmnażanie lub nienarodzone dzieci, nie należy stosować tych leków u kobiet w ciąży lub karmiących piersią, jako ogólny środek ostrożności.
   Tradycyjne zastosowanie leków z kozłka lekarskiego wskazuje na możliwość wystąpienia ospałości lub utrudnienia zdolności do prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania urządzeń mechanicznych w ruchu. Pacjenci, których to dotyczy, nie powinni prowadzić pojazdów mechanicznych ani obsługiwać urządzeń mechanicznych w ruchu.
Przy stosowaniu zalecanych dawek nie odnotowano działań niepożądanych, natomiast ich wielokrotne przekroczenie (10 g/ dzień) lub długotrwałe przyjmowanie może wywołać objawy uboczne: drżenie, bóle głowy, zaburzenia czynności serca, pobudzenie, bezsenność.

 

   Jeśli nie przepisano inaczej: napary – 2-3 g surowca na filiżankę wody raz lub kilka razy dziennie, nalewka – 1/2-1 łyżeczki (1-3 ml) raz lub kilka razy dziennie, wyciągi w ilości odpowiadającej 2-3 g surowca raz lub kilka razy dziennie. Zewnętrznie: 100g surowca do kąpieli, inne przetwory odpowiednio.
 

   W przypadku zaobserwowanie występowania bezsenności przewlekłej niezbędne jest udanie się do lekarza specjalisty.  

 

   W ciągu ostatnich lat obserwuje się zwiększone zainteresowanie zastosowaniem ziół zarówno w celach leczniczych (fitoterapia), jak i profilaktycznych (fitoprofilaktyka). Wiele preparatów roślinnych zmieniło status z leku na suplement diety. Zmiana ta w wielu przypadkach wiąże się także ze zmianą stosowanej w produkcie dawki substancji roślinnej. Należy zdać sobie sprawę, że suplementacja diety to profilaktyka, a nie leczenie. Na stronach Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych znajdują się wykazy dotyczące substancji roślinnych, które mogą być stosowane jako pojedyncze produkty lecznicze roślinne, z zaznaczeniem możliwości stosowania jako środek spożywczy (suplement diety). Spis ten oparty jest na naukowych danych z zakresu bezpieczeństwa substancji roślinnych i przetworów roślinnych, nie stanowiąc jednak obowiązujących wytycznych. Niemniej jednak, jeśli coś zostało na ww. wykazie zaliczone tylko do grupy produktów leczniczych, a występuje powszechnie w suplementach diety należałoby zwrócić na to uwagę. Tak jest np. w przypadku korzenia kozłka (Valerianae radix), substancji roślinnej o udowodnionym w badaniach klinicznych depresyjnym wpływie na ośrodkowy układ nerwowy.

dr n. farm. Tomasz Baj

adiunkt
w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji
z Pracownią Roślin Leczniczych,
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

 

Piśmiennictwo:
Committee on Herbal Medicinal Products (HMPC) – Community Monographs. Valeriana officinalis L.  EMA/HMPC/575871/2007 . Published 21/02/08
http://www.urpl.gov.pl/homeo/suplement.diety.pdf
Karłowicz-Bodalska K., Ocena korzenia kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis) jako środka o działaniu uspokajającym i ułatwiającym zasypianie. Post. Fitoter. 2004, 3: 146-9.
Klaudel L.: Pogranicze pomiędzy lekiem a suplementem diety. Panacea Leki Ziołowe 2006, 2: 6–7.
Lamer-Zarawska E. (red.). Fitoterapia i leki roślinne w geriatrii. PZWL 2009, Warszawa,
Matławska I, Bylka W., Synergizm działania leków roślinnych. Herba Pol. 2006, 52(3): 128-33.
Schilcher H., Dorsch W. /(red. nauk. wyd. pol. Fecka I.). Ziołolecznictwo w pediatrii. MedPharm Polska 2010, Wrocław
Schlegel-Zawadzka M., Barteczko M., Prawne aspekty suplementacji, Mag. Apt. 2008, 4: 46-60.
Skalski M., Leczenie zaburzeń snu, Puls Med. 2006, 11(134).