01.2014 – „Wpływ leków na zdolność prowadzenia pojazdów.”

styczeń 2014, nr 89/67 online

 

   We współczesnym społeczeństwie prowadzenie samochodu jest jedną z kluczowych aktywności dnia codziennego, która bardzo często stanowi część obowiązków służbowych wielu z nas. Prowadzenie samochodu wymaga koncentracji i skupienia uwagi ze strony kierowcy, stąd istnieją regulacje prawne dotyczące zakazu prowadzenia samochodu pod wpływem alkoholu i środków odurzających oraz prowadzenia rozmów przez telefon komórkowy [1, 2, 3] które w istotny sposób obniżają czas reakcji i zdolność reagowania. Sprawność psychofizyczna osoby kierującej jest wynikiem prawidłowego funkcjonowania narządów wzroku i słuchu, ośrodkowego układu nerwowego oraz układu kostno-szkieletowego. Odpowiadają one za właściwy przepływ informacji, ich przetwarzanie, przekazywanie i realizację [4]. Jak już wspomniano, polskie ustawodawstwo precyzuje jedynie zakaz prowadzenia pojazdów mechanicznych po spożyciu alkoholu czy środków odurzających, natomiast w gestii lekarza prowadzącego leży decyzja o tym, czy pacjent przyjmujący leki mogące „zaburzać psychiczną i (lub) fizyczną zdolność niezbędną do wykonywania potencjalnie niebezpiecznych czynności takich jak prowadzenie pojazdów” może prowadzić samochód. Nie tylko leki stosowane przez kierowców mogą potencjalnie wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów, ale również choroby, takie jak padaczka, cukrzyca czy choroby psychiczne (schizofrenia, nerwica, depresja).

   Badania oceniające poziom bezpieczeństwa na drogach wskazują, że najistotniejszą przyczyną wypadków stanowi czynnik ludzki. Jak pokazują statystyki prawie 20% kierowców przyjmuje leki, które w mniejszym lub większym stopniu wpływają bądź potencjalnie mogą wpływać na bezpieczeństwo ruchu drogowego. Pod wpływem środków psychoaktywnych jest natomiast od 5% do 35% kierowców [5], które poprzez swój mechanizm działania istotnie obniżają koncentrację i zdolność szybkiego reagowania stanowiąc realne zagrożenie dla uczestników ruchu drogowego. Niektóre z leków powodują zaburzenia psychomotoryczne, nieprawidłową koordynację wzrokowo-ruchową, nadmierną sedację i zaburzenia koncentracji oraz osłabienie mechanizmów przetwarzania informacji. Badania epidemiologiczne jednoznacznie pokazują, że wzrasta ryzyko wypadków samochodowych spowodowanych przez kierowców będących pod wpływem leków. W badaniu przeprowadzonym w 2005 roku w Holandii, w którym pobrano próbki krwi od 993 sprawców wypadków drogowych, u prawie 50% z nich stwierdzono obecność leków uspokajających, barbituranów czy leków przeciwdepresyjnych [6].

 

 

 

 

   Zgodnie z mechanizmem działania leki z tej grupy osłabiają napięcie i pobudzenie psychoruchowe [7]. Benzodiazepiny (BZD) o działaniu nasennym są obarczonej największym ryzykiem zaburzenia uwagi i koncentracji co jest efektem działania terapeutycznego leku. Wyniki badań epidemiologicznych jednoznacznie pokazują, że najczęstszą grupą leków, którą diagnozuje się u kierowców powodujących wypadki są właśnie BZD. Przeprowadzane badania oceniają zdolność kierowania samochodem u osób stosujących BZD w godzinach porannych, czyli około 10-12 h po przyjęciu leku oraz w godzinach popołudniowych, czyli około 15-18 h od podania leku. Wykazano, że BZD wpływają niekorzystnie na zdolności psychomotoryczne, jednak w przypadku BZD krótko-działających ich niekorzystny wpływ jest najbardziej widoczny w godzinach porannych, natomiast w przypadku BZD długo-działających efekt ten utrzymuje się aż do godzin wieczornych dnia następnego [8]. W badaniach stymulowanych wykazano, że wiele BZD pogarsza wyniki badań koordynacji psychoruchowej poprzez wydłużenie czasu reakcji i upośledzenie prawidłowego poruszania gałki ocznej [4].

 

 

   Do leków o działaniu anksjolitycznych należą benzodiazepiny (BZD), trójcykliczne leki przeciwdepresyjne (TLPD) oraz selektywne inhibitory wychwytu serotoniny (SSRI). Zarówno BZD, jak i TLPD już po pojedynczej dawce istotnie zaburzają koncentrację i szybkość reagowania. Co więcej, BZD o działaniu anksjolitycznym w większym stopniu zaburzają aktywność psychomotoryczną niż BZD o działaniu nasennym, ponieważ przerwa między przyjęciem leku a prowadzeniem samochodu jest krótsza (11 h vs. 1 h). Zjawisko tolerancji rozwija się bardzo wolno i nawet po tygodniu przyjmowania leki te nadal istotnie upośledzają zdolność psychomotoryczną pacjenta [9]. Leki nasenne wpływają na sprawność psychoruchową kierowców poprzez wywoływanie takich objawów jak senność, znużenie, nadmierna sedacja, zaburzenia dotyczące oceny odległości, zaburzenia widzenia, zawroty głowy oraz zmniejszenie napięcia mięśniowego i związane z tym wydłużenie czasu reakcji [10].

 

 

 

 

   Do tej grupy leków należą leki o działaniu hamującym (neuroleptyki) oraz pobudzającym (psychotoniczne), które modyfikują funkcjonowanie ośrodkowego układu nerwowego poprzez wzmaganie bądź hamowanie napięcia, aktywności psychoruchowej bądź stanów emocjonalnych. Leki o działaniu wyciszającym upośledzają prawidłowy osąd sytuacji oraz ograniczają spostrzegawczość i szybkość reagowania, z kolei leki pobudzające powodują zmniejszenie koncentracji. Koncentracja i szybkość reagowania jest szczególnie zaburzona w pierwszym tygodniu stosowania trójcyklicznych leków przeciwdepresyjnych. Niekorzystny efekt słabnie już po tygodniu terapii. W przeciwieństwie do TLPD, selektywne inhibitory wychwytu serotoniny (SSRI, np. venlafaksyna) nie mają tak istotnego wpływu na zdolność psychomotoryczną pacjentów [11].

 

 

 

 

   Ból sam w sobie jest czynnikiem, który negatywnie wpływa na naszą koncentrację. Istnieje niewiele badań oceniających wpływ niesteroidowych leków przeciwzapalnych i paracetamolu na zdolność psychomotoryczną i koordynację ruchową. Do tej pory nie udowodniono, aby leki z tej grupy wpływały niekorzystnie na koncentrację i prawidłową koordynację ruchów. Inaczej jest w przypadku opioidowych leków przeciwbólowych, gdzie prowadzonych jest szereg badań pod tym kątem i co więcej część leków jest bezwzględnie zakazana podczas prowadzenia samochodu (np. morfina, tramadol, fentanyl). Zaburzają one sprawne funkcjonowanie mózgu, czego efektem jest spadek koncentracji, trudność w podejmowaniu decyzji oraz wydłużenie czasu reagowania.

 

 

 

 

   Wpływ leków przeciwhistaminowych na zdolność psychomotoryczną jest ściśle powiązany z klasą, do której należy lek przeciwuczuleniowy. Leki I generacji (np. difenhydramia, klemastyna, hydroksyzyna) swobodnie przenikają przez barierę krew-mózg powodując nadmierną senność i osłabienie czasu reakcji. Działanie to ujawnia się zarówno po pojedynczej dawce, jak i w czasie stosowania leku przewlekle. Leki przeciwhistaminowe II generacji (cetyryzyna, loratydyna) mogą osłabiać zdolność psychomotoryczną, jednak dla tej grupy leków występuje duża zmienność osobnicza. Wśród tej generacji leków istotne znaczenie ma stosowana dawka, płeć oraz czas jaki upłynął między przyjęciem leku a prowadzeniem pojazdu. Zjawisko tolerancji występuje po około 4-5 dniach przyjmowania leku, jednak wpływ na koncentrację i senność występuje zawsze. Jedynie leki przeciwhistaminowe III generacji (desloratadyna, lewocetyryzyna) nie powodują zaburzeń wpływających na zdolność prowadzenia samochodów zarówno po dawce pojedynczej, jak i w wyniku stosowania przewlekłego. Jak wynika z badania epidemiologicznego przeprowadzonego wśród 593 zawodowych kierowców blisko połowa (47,1%) z nich miała drzemkę podczas trwania jazdy, a około 30% osób z grupy badanej stosowało leki przeciwhistaminowe, skutkujące nadmierną sennością i zmęczeniem [12].

   Wymienione powyżej grupy farmakologiczne leków uniemożliwiają bądź ograniczają zdolność prowadzenia pojazdów poprzez wpływ na ośrodkowy układ nerwowy spowalniając jego funkcjonowanie. Są również leki, które wpływają na prawidłowe widzenia oraz zaburzają równowagę i tym samym również stanowią realne zagrożenie dla uczestników ruchu drogowego. Są to np. niektóre chemioterapeutyki o działaniu przeciwbakteryjnym (np. fluorochinolony), antybiotyki (np. aminoglikozydy), czy leki stosowane w okulistyce (np. atropina), które powodują rozszerzenie źrenicy, światłowstręt oraz zaburzają akomodację oka.

   Wykazano, że aż 15% kierowców nie zwraca uwagi na ostrzeżenia znajdujące się w  ulotkach dotyczące wpływu leku na prowadzenie pojazdów mechanicznych. Większość z leków, które w istotny sposób wpływają na zdolność i szybkość reagowania pacjentów jako aktywnych uczestników ruchu drogowego to leki wydawane z przepisu lekarza. Tym samym informacja o niekorzystnym wpływie na zdolność psychomotoryczną powinna pochodzić zarówno od lekarza specjalisty, jak i farmaceuty, gdyż jest ona niezwykle istotna ze względu na bezpieczeństwo. Należy pamiętać również o tym, że w przypadku większości leków rozwija się tolerancja i efekt upośledzający zmniejsza swoją siłę wraz z czasem trwania terapii.

 

Fot. Fotolia.pl

 

Piśmiennictwo:
[1] Ustawa z dnia 20 czerwca 1997 r. – Prawo o ruchu drogowym (Dz.U. z 2005 r.Nr 108, poz. 908 ze zm.)
[2] Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. Kodeks postępowania karnego
[3] Ustawa z dnia 24 sierpnia 2001 r. Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia. (Dz. U. z dnia 29 września 2001 r.)
[4] Burki Z, Skoczylas A. Ocena wpływu działania leków na obsługę jezdniowych środków transportowych w polskiej motoryzacji. Mororyzacja i Energetyka Rolnictwa 2004/6 pp71-78.
[5] Verster JC, Mets MAJ. Psychoactive Medication and Traffic Safety. Int J Environ Res Public Health 2009; 6:1041-54.
[6] Smink B.E., Ruiter B., Lusthof K.J. i wsp.: Drug use and the severity of a traffic accident. Accident Analysis and Prevention 2005, 37: 427–433.
[7] Kostowski W. Farmakologia. Podstwy farmakoterapii. Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2001.
[8] Verster JC, Veldhuijzen DS, Patat A, Olivier B, Volkerts ER. Hypnotics and driving safety: meta-analyses of randomized controlled trials applying the on-the-road driving test. Curr Drug Saf. 2006 Jan;1(1):63-71.
[9] Verster, Joris C.; Veldhuijzen, Dieuwke S.; Volkerts, Edmund R. Is it Safe to Drive a Car when Treated with Anxiolytics? Evidence from onthe- Road Driving Studies During Normal Traffic. Cur Psychiat Rev. 2005; 1(2): 215-25.
[10] Wpływ benzodiazepin, antydepresantów i opioidów na prowadzenie pojazdów. Biuletyn Leków Nr 2, 2011
[11] Ramaekers JG. Antidepressants and driver impairment: empirical evidence from a standard on-the-road test. J Clin Psychiatry. 2003 Jan;64(1):20-9.
[12] McCartt AT, Rohrbaugh JW, Hammer MC, Fuller SZ. Factors associated with falling asleep at the wheel among long-distance truck drivers. Accid Anal Prev. 2000 Jul;32(4):493-504.