01.2012 – „Zioła o właściwościach moczopędnych.”

styczeń 2012, nr 65/43 online

 

   Wiele substancji roślinnych wykazuje właściwości moczopędne (diuretyczne) o różnej sile i mechanizmie działania. Mogą być one wykorzystywane w leczeniu wielu chorób związanych z układem moczowym, jak też stosowane w leczeniu chorób metabolicznych, gdzie wskazane jest obniżenie objętości płynów w organizmie.

 

   Zapalenie dróg moczowych w głównej mierze dotyczy kobiet, chociaż dolegliwość ta może występować również u mężczyzn. Zapalenie najczęściej objawia się bólem podbrzusza, uczuciem pieczenia przy oddawaniu moczu, ciągłym uczuciem parcia na pęcherz, czasem nagłą gorączką i dreszczami. Mocz może stać się mętny o silnym zapachu, w niektórych przypadkach może dojść do krwiomoczu. Wszelkie niepokojące nas objawy powinniśmy skonsultować z lekarzem. Choroba może przejść w stan ostry, przewlekły który może prowadzić do odmiedniczkowego zapalenia nerek. W nieleczonych stanach proces choroby może objąć również nerki.

 

   Działanie akwaretyczne (diuretyczne, wzmożona diureza wodna) substancji roślinnych polega na zwiększeniu ilości wydalanego moczu poprzez pierwotne lub wtórne zwiększenie wydalania moczu. Należy pamiętać, że działanie ziół jest słabsze w porównaniu do leków syntetycznych, ale przez to mogą one być stosowane, z pewnymi wyjątkami, przez dłuższy czas. Mające wielokierunkowe działanie ekstrakty roślinne mogą stanowić doskonałe uzupełnienie chemioterapii szczególnie w nawrotach choroby. W terapii substancje roślinne o działaniu moczopędnym stosuje się pomocniczo w bakteryjnych i zapalnych schorzeniach układu moczowego, zaś substancje o działaniu akwaretycznym w schorzeniach bakteryjnych oraz zapalnych miedniczek nerkowych i odprowadzających dróg moczowych.  

 

   Do najczęściej stosowanych substancji moczopędnych o właściwościach dezynfekujących drogi moczowe należą:

 

 

   W fitoterapii stosuje się liść brzozy brodawkowatej (Betula pendula), zebrany od maja do czerwca; świeży sok otrzymuje się wczesną wiosną poprzez nacięcia gałęzi. Efekt moczopędny liści brzozy przypisuje się glikozydom flawonoidowym. Ponadto w substancji roślinnej występują: garbniki katechinowe, saponiny, olejek eteryczny, żywice i kwasy organiczne.
Sok z liści brzozy pobudza wydalanie moczu, a wraz z nim – jonów sodu, chlorku oraz kwasu moczowego. Sok wspomaga przemianę materii. Preparaty zawierające sok z brzozy stosuje się jako środek wzmacniający oraz moczopędny w chorobach nerek i dróg moczowych, w niewydolności serca z obrzękami. Ekstrakty z liści brzozy poprzez zwiększanie przepływu moczu zapobiegają tworzeniu się kamieni w nerkach i pęcherzu. Preparaty wykazują również ochraniające działanie na wątrobę.
   Przeciwwskazania: Wrażliwość na pyłek brzozy lub liście brzozy. Nie stosować wymuszonej diurezy w przypadku niedrożności dróg moczowych oraz obrzęków spowodowanych niewydolnością serca i nerek.
   Dawkowanie: 2-3 g w odwarach 2-3 razy dziennie; nalewki (1:10): 2 ml 3 razy dziennie; świeży sok: 15 ml 3 razy dziennie.

   Perz jest pospolitym chwastem rosnącym na polach łąkach i zaroślach. Surowcem leczniczym jest kłącze zwierające śluz i polisacharydy. Głównym polifruktanem jest trytycyna. Substancja roślinna jest tradycyjnym lekiem moczopędnym. Kłącze perzu stosowane jest w kamicy moczowej, w przypadkach zaburzeń pracy nerek z towarzyszącymi obrzękami. W niewydolności wątroby i zmniejszonym wydalaniu żółci, skłonności do tworzenia kamieni w drogach żółciowych. Ponadto przy podwyższonym poziomie cholesterolu i tłuszczów we krwi. W leczeniu schorzeń w których jest wskazane zwiększone wydalanie szkodliwych produktów przemiany materii, np. w chorobie gośćcowej, skazie moczanowej, niektórych chorobach skórnych (np. trądzik pospolity, wyprysk). Również po zatruciach pokarmowych oraz po przebytych zakażeniach, kuracji antybiotykami i chemioterapeutykami. Stosowany także jako ziele przeciwcukrzycowe.

   Przeciwwskazania: Niedrożność dróg moczowych. Nie stosować wymuszonej diurezy w obrzękach spowodowanych niewydolnością serca lub nerek.
   Dawkowanie: w postaci naparu: 2 łyżeczki od herbaty wysuszonego kłącza perzu (ok. 3 g) zalać 1 filiżanką (ok. 100 ml) wrzącej wody, naparzać pod przykryciem 15 minut. Ciepły i świeży napar pić po 1 filiżance do 3 razy dziennie.

   Skrzyp jest rośliną pospolicie występującą w strefach umiarkowanych i podzwrotnikowych. Substancją leczniczą jest ziele zbierane w lecie ze stanu naturalnego. Ziele zawiera flawonoidy, kwasy fenolowe, substancje mineralne – kwas krzemowy (do 8%), śladowe ilości alkaloidów. Działanie moczopędne substancji przypisuje się głównie flawonoidom oraz solom potasu i krzemu. Napar z ziela skrzypu jest stosowany tradycyjnie w infekcjach dróg moczowych, łagodnych stanach zapalnych oraz kamicy moczowej o niewielkim nasileniu (tzw. piasku nerkowym).
   Przeciwwskazania: Niedrożność dróg moczowych. Nie zaleca się stosowania w obrzękach spowodowanych niewydolnością serca lub nerek.
   Uwagi: W schorzeniach dróg moczowych wraz ze stosowaniem naparu z ziela skrzypu należy zapewnić obfite przyjmowanie płynów. Przy dłuższym stosowaniu należy przyjmować witaminę B1.  Nie stosować w ciąży i okresie karmienia piersią bez porozumienia z lekarzem.
   Dawkowanie: jako środek moczopędny, doustnie jednorazowo i dobowo odwary z 5-10 g substancji roślinnej.

   W fitoterapii stosowane są dojrzałe, świeże lub suche szyszkojagody.  Substancja zawiera olejek eteryczny, flawonoidy, garbniki katechinowe, żywice, związki goryczkowe oraz kwasy organiczne. Działanie moczopędne przypisuje się związkowi terpinen-4-ol składnikowi olejku eterycznego.
   Owoc jałowca stosuje się wspomagająco jako łagodny środek moczopędny oraz pomocniczo w dolegliwościach trawiennych jako środek pobudzający wydzielanie soków trawiennych.
   Przeciwwskazania: Stany zapalne nerek, jelit, wyrostka robaczkowego, choroba wrzodowa, stany pooperacyjne przewodu pokarmowego i dróg żółciowych, marskość wątroby. Nie stosować u dzieci poniżej 12 roku życia.
   Działania niepożądane: Przy długotrwałym stosowaniu lub przedawkowaniu mogą wystąpić uszkodzenia nerek.
   Uwagi: Nie stosować  w okresie ciąży i karmienia. U chorych na cukrzycę owoc jałowca może wpływać na poziom glukozy. Nie przekraczać zalecanych dawek, większe dawki mogą działać drażniąco na miąższ nerek i wywoływać stany zapalne.
   Dawkowanie: moczopędnie stosuje się doustnie w naparach, jednorazowo z 1-2 g, dobowo z 2-5 g substancji roślinnej.

 

 

dr n. farm. Tomasz Baj
Katedra i Zakład Farmakognozji
Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Fot. Fotolia.com

 

Piśmiennictwo:
ESCOP Monographes. Rhe Scientific Foundation for Herbal Medicinal Products. Sec. Ed., Supplement. Thieme, Exeter, 2009.
Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J.: Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Warszawa, 2007.
Van Wyk B.E., Wink M.: Rośliny lecznicze świata. MedPharm Polska, Wrocław, 2008.
Wright C.I. i wsp.: Herbal medicines as diuretics: A review of the scientific evidence. Journal of Ethnopharmacology 114, 1–31, 2007.