01.2011 – „Kontrolowane podawanie witamin u dzieci.”

   Obecnie powszechnie stosowaną praktyką wśród pacjentów jest uzupełnianie diety różnego rodzaju suplementami lub żywnością wzbogacaną, które zawierają w swoim składzie witaminy i minerały. Na rynku dostępne są preparaty specjalnie zaprojektowane dla potrzeb każdej z grup wiekowych – dzieci, młodzieży, osób dorosłych, często ze wskazaniem konkretnej płci, oraz osób starszych. Stosowanie tego rodzaju preparatów jest jak najbardziej słuszne pod warunkiem, że przyjmowane przez nas witaminy są podawane w sposób racjonalny i adekwatny do potrzeb.

 

   Racjonalne stosowanie witamin jest szczególnie istotne w przypadku niemowląt i małych dzieci, gdzie błędy wynikające z nadmiernej podaży witamin mogą zaburzać funkcjonowanie organizmu dziecka i wpływać na jego prawidłowy rozwój. Ryzyko przedawkowania witamin jest często niedoceniane przez pacjentów i dlatego należy systematycznie przypominać rodzicom i opiekunom, że większość z dostępnych na rynku suplementów ma podobny skład, stąd nigdy nie należy stosować więcej niż jednego suplementu diety. Ważne jest również uświadamianie, że na rynku występuje również tzw. żywność wzbogacana, która zawiera w swoim składzie niektóre witaminy, mikro- i makroelementy. Jeżeli dziecko przyjmuje suplement diety i spożywa produkty wzbogacane, prawdopodobieństwo przekroczenia bezpiecznej dawki dla witamin i konkretnych składników mineralnych jest niezwykle wysokie, tym bardziej, że jak pokazują badania, ponad połowa rodziców nie zdaje sobie sprawy, że podaje swoim dzieciom tego rodzaju żywność. Ponadto, zgodnie z zaleceniami American Academy of Pediatrics zdrowe dziecko, u którego stosowana jest zbilansowana dieta wzbogacona o wszystkie niezbędne do życia składniki odżywcze, nie wymaga dodatkowej suplementacji. Co więcej, stosowanie dodatkowych preparatów witaminowych powinno być każdorazowo konsultowane z pediatrą. Samodzielne podawanie witamin dzieciom może prowadzić do ich przedawkowania (hiperwitaminozy), co jest szczególnie niebezpieczne w przypadku witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, ponieważ ich nadmiar nie jest usuwany wraz z moczem i dochodzi do ich kumulacji w organizmie dziecka. Jednak przedawkowanie witamin rozpuszczalnych w wodzie jest również niebezpieczne. Na przykład nadmiar witaminy C, choć nie ulega gromadzeniu (jest usuwany z moczem), powoduje jednak jednoczesne wypłukiwanie wapnia. Należy również zwrócić uwagę na to, jakie suplementy diety podajemy dzieciom. Eksperci z niemieckiej Fundacji Warentest ocenili dostępne na rynku suplementy diety. Okazało się, że prawie 80% z badanych preparatów nie powinno być stosowane u dzieci ze względu na ryzyko przedawkowania, a jedynie 20% z nich oceniono jako zalecane do spożycia przez docelową grupę wiekową. Z testu wynika również, że aż 52% preparatów zawierało zbyt dużą dawkę witaminy A, co może grozić takimi powikłaniami jak zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego, nudności, wymioty oraz brak apetytu, a nawet uszkodzenie wątroby. Co ciekawe, niezmiernie rzadko zdarzają się niedobory witaminy A u niemowląt i dzieci, natomiast przedawkowanie tej witaminy spotykane jest coraz częściej. Ponadto, na niektórych opakowaniach nie jest napisane, od jakiego wieku można stosować dany suplement, a część wytwórców nie umieszcza na opakowaniu informacji, że produkt ten nie zastępuje zbilansowanej diety. Dlatego tak ważna jest informacja przekazana przez farmaceutę rodzicom i opiekunom na temat danego preparatu. Należy podkreślić, że nawet jeśli jest on dostępny bez recepty to nie znaczy, że jest on w pełni bezpieczny, szczególnie wtedy gdy u dziecka nie występują niedobory witaminowe. A jak pokazują wyniki badania przeprowadzonego przez pracowników Wyższej Szkoły Gospodarstwa Wiejskiego w Polsce stosowanie suplementów diety u dzieci jest niezwykle popularne [1]. Aż 30 % badanych dzieci w wieku 7-12 lat przyjmowało preparaty witaminowe, a 41% produkty wzbogacane. Inne badania prowadzone w różnych ośrodkach wskazują na jeszcze wyższy odsetek dzieci, które stosują suplementy diety i żywność wzbogacaną (ponad 50%). Cytowane wcześniej badanie, jak i inne tego rodzaju analizy wskazują, że istnieje duże ryzyko przekroczenia bezpiecznej dawki dla niektórych witamin. Ponadto, badania prowadzone na różnych grupach wiekowych pokazują, że procent dzieci przyjmujących suplementy diety rośnie do wieku 5 lat. W USA oceniono, że 32% dzieci poniżej 2 roku przyjmuje suplementy diety [2]. Należy pamiętać, że dzieciom poniżej 3 roku życia nie wolno podawać żadnych preparatów witaminowych bez konsultacji z pediatrą. W Polsce badania na grupie przedszkolnej przeprowadzono w województwie małopolskim (Kraków) i wykazano, że około 62% dzieci stosuje preparaty zawierające w swoim składzie witaminy i minerały [3]. Prowadzone w Stanach Zjednoczonych badania wskazują, że aż 40% dzieci przyjmuje suplementy witaminowe bez potrzeby. Co więcej, okazało się, że najczęściej preparaty witaminowe stosowane są przez dzieci najzdrowsze, najbardziej aktywne fizyczne i najlepiej odżywione, u których stosowana jest urozmaicona i zbilansowana dieta. Wynika to z faktu, że im lepiej wykształceni i materialnie usytuowani rodzice, tym częściej ich dzieci przyjmują suplementy diety. Tym samym dzieci, u których wskazana byłaby suplementacja ich ubogiej diety najczęściej takich preparatów nie przyjmują. Innego rodzaju problemem jest nie stosowanie się rodziców ściśle do zaleceń lekarza odnośnie dawkowania witamin.

 

   Jak pokazuje przeprowadzone w 2008 roku badanie, istnieje duże ryzyko nie stosowania się rodziców czy opiekunów do zaleceń lekarza odnośnie obowiązkowej suplementacji niektórych witamin, między innymi witaminy D₃ [4]. W badaniu tym oceniano w jakim stopniu rodzice prawidłowo realizują zalecenie lekarza odnośnie stosowania witaminy D₃, która powinna być podawana dzieciom karmionym naturalnie od 2 tygodnia życia lub 8 doby życia (w przypadku, gdy matka nie stosowała preparatu witaminowego zawierającego w swoim składzie witaminę D₃ w ostatnim trymestrze ciąży) do ukończenia 1 roku życia. Uzupełnienie niedoboru witaminy D₃ jest szczególnie ważne u niemowląt karmionych wyłącznie piersią, ponieważ mleko kobiece zawiera jedynie 15-50 IU witaminy D₃ w 1 litrze, podczas gdy dobowe zapotrzebowanie dziecka na tę witaminę wynosi 400 IU. Wykazano, że jedynie niecałe 14,2% dzieci przyjmowało prawidłowo witaminę D₃, natomiast u ponad 77% dawka dobowa dla tej witaminy została przekroczona. Zarówno zalecenia odnośnie przyjmowania odpowiedniej dawki leku, jak i czasu jego stosowania nie były w większości przypadków prawidłowo realizowane. Odnotowano, że niejednokrotnie całkowita dawka dla witaminy D₃ wynosiła 2000 IU. Należy przypomnieć, że prawidłowe stosowanie witaminy D₃ ma kluczowe znaczenie dla prawidłowego rozwoju układu kostnego dzieci, ponieważ odpowiada ona za prawidłowe wchłanianie wapnia w jelicie oraz mineralizację kości. Niedostateczna podaż może powodować wystąpienie krzywicy (zaburzenia w mineralizacji kości i chrząstek) oraz jest czynnikiem predysponującym do wystąpienie osteoporozy w wieku dorosłym. W przypadku przedawkowania witaminy D₃ może dojść do wystąpienia kamicy dróg moczowych oraz innych dysfunkcji gospodarki wapniowo-fosforanowej. W pierwszym roku życia dziecka karmionego naturalnie kolejną witaminą, która wymaga suplementacji jest witamina K. Witamina ta istotnie wpływa na proces syntezy białek biorących udział w procesie krzepnięcia krwi. Noworodki, a w szczególności wcześniaki, są najbardziej narażone na niedobór witaminy K, ponieważ ich flora bakteryjna w jelitach odpowiedzialna za produkcję menachinonu (forma witaminy K) nie jest jeszcze w pełni rozwinięta. Na skutek niedostatecznej podaży witaminy K może dojść do krwawień z niedoboru witaminy K (VKDB ang. Vitamin K deficiency bleeding). Występują dwie postaci skaz krwotocznych – postać wczesna pojawiająca się w 3-5 dobie życia i charakteryzująca się krwawieniami z przewodu pokarmowego, błon śluzowych, skóry i pępka oraz postać późna pojawiająca się między 2 a 12 tygodniem życia, gdzie najczęstszym objawem jest krwawienie śródczaszkowe. Suplementacja witaminą K trwa od 2 tygodnia życia do ukończenia 3 miesiąca w dawce 25 mcg/dobę. Do objawów przedawkowania witaminy K należą alergiczne zmiany skórne, zmiany w obrazie krwi, powiększenie wątroby (hepatomegalia) oraz jej uszkodzenie, żółtaczka oraz krwawienia. W przypadku obu tych witamin ryzyko ich przedawkowania, dzięki rozwiązaniom technicznym zaproponowanym przez niektóre firmy farmaceutyczne, zostało ograniczone do minimum. Obecnie na rynku dostępne są już gotowe preparaty typu „twist-off”, które zawierają ściśle wymierzoną dawkę witaminy D₃ i K przyjmowaną przez dziecko podczas pojedynczej aplikacji. Tak zaprojektowane kapsułki chronią dziecko przed niezamierzonym przedawkowaniem witaminy, podczas gdy wcześniej podawana witamina D₃ z butelki z kroplomierzem stwarzała ryzyko, że zamiast podania jednej kropli preparatu niemowlę otrzymywało 2, a nawet 3 krople witaminy.

 

   Stosowanie suplementów witaminowych u dzieci jest jak najbardziej zasadne, pod warunkiem, że prowadzone jest pod kontrolą lekarza i dotyczy konkretnych przypadków, takich jak niedawno przebyte infekcje, skłonność dziecka do anemii czy stosowanie specjalnej diety. W przypadku niektórych witamin, takich jak witamina D₃ i K, ich suplementacja jest niezwykle istotna i konieczna dla prawidłowego rozwoju dziecka, a ścisłe stosowanie się do zaleceń pediatry jest podstawą uzyskania pozytywnych wyników terapii.

Fot. dreamstime.com

Piśmiennictwo:
[1] Kozyrska J, Januszko O, Urbańska A, Pietruszka B. Charakterystyka stosowania suplementów i produktów wzbogaconych w witaminy i składniki mineralne u dzieci w wieku 7-12 lat. Probl Hig Epidemiol. 2010, 91(4):549-55.
[2] Gilimore E, Julie M., Hong L. i wsp. Longitudinal Patterns of Vitamin and Mineral Supplement Use in Young White Children. J Am Diet Assoc 2005, 105(5):763-772.
[3] Kozioł-Kozakowska A, Piorecka B i wsp. Suplementacja diety preparatami witaminowo-mineralnymi wśrod dzieci w wieku przedszkolnym w Krakowie. Żyw Człow Metab 2009, 36(1):12-18.
[4] Adamska I, Mulko A, Czerwionka-Szaflarska M. Ocena realizacji zaleceń Konsultanta Krajowego w Dziedzinie Pediatrii dotyczących stosowania witaminy D₃ u dzieci. Pediatr Pol 2008; 83(4):321-329.