01.2010 – HERBARIUM – „Immunologiczne właściwości jeżówki purpurowej.”
styczeń 2010, nr 41/19 online
IMMUNOLOGICZNE WŁAŚCIWOŚCI
JEŻÓWKI PURPUROWEJ
Do naturalnych immunostymulatorów egzogennych pobudzających układ odpornościowy należą m.in. preparaty pochodzenia roślinnego. Wraz z rozwojem nauk medycznych, coraz dokładniej poznajemy mechanizmy, które odpowiadają za homeostazę ludzkiego organizmu. Jednym ze sposobów zabezpieczenia się przede negatywnymi skutkami sezonu jesienno-zimowego jest racjonalna dieta bogata w naturalne składniki pochodzenia roślinnego. W przypadku częstych, powracających infekcji górnych dróg oddechowych warto pomyśleć o pobudzeniu naszego organizmu do zwiększonej odporności. Do popularnie stosowanych specyfików immunostymulujących należy m.in. jeżówka purpurowa (Echinaceae purpurea). Jeżówka purpurowa Echinaceae purpureae występuje pospolicie w Ameryce Północnej, w Europie jest rośliną hodowlaną, ze względu na swe właściwości lecznicze, ale także może być uprawiana ze względu na walory ozdobne. W lecznictwie najczęściej stosuje się przetwory z ziela i korzenia jeżówki purpurowej. Oprócz tego gatunku rzadziej surowcami zielarskimi są: jeżówka blada (Echinaceae pallida DC) oraz jeżówka wąskolistna (Echinaceae angustifolia DC).
Właściwości immunobiologiczne jeżówki purpurowej Echinacea purpurea zostały potwierdzone licznymi badaniami naukowymi. Efekt ten jest prawdopodobnie wywołany przez trzy mechanizmy działania substancji roślinnej: aktywacja fagocytozy i stymulacja fibroblastów, zwiększenie aktywności układu oddechowego i zwiększonej mobilności leukocytów, co powoduje wydzielanie substancji przeciwwirusowych. Wielokierunkowa aktywność preparatów z jeżówką przypisywana grupom związków biologicznie czynnych występujących w surowcu. Oprócz olejku eterycznego, w jeżówce występują alkilamidy, pochodne kwasu kawowego, polialkiny, polialkany i polisacharydy.
Mechanizmy działania preparatów zawierających jeżówkę jest złożony. Najczęściej opisywanymi w literaturze właściwościami farmakologicznymi tej substancji roślinnej są: dezaktywacja hialuronidazy, enzymu odpowiedzialnego za degradację kwasu hialuronowego. Hialuronidaza jest wydzielana przez bakterie w celu rozłożenia kwasu hialuronowego i zwiększenia przepuszczalności cementu międzykomórkowego, co ułatwia bakteriom przenikanie w głąb skóry z miejsca zakażenia. Jej dezaktywacja zabezpiecza więc kwas hialuronowy przed depolimeryzacją, w wyniku czego wzmocnione zostają procesy obronne przed infekcją bakteryjną lub wirusową, a skóra przed utratą elastyczności; aktywacja procesów regeneracyjnych przez stymulowanie różnicowania fibrocytów z fibroblastów oraz funkcyjnych komórek naskórka, w tym komórek Langerhansa, z warstwy podstawnej, najbardziej aktywnej w procesie odnowy naskórka. Efektem tego działania jest wzmożone wytwarzanie włókien kolagenowych, włókien sprężystych i kwasu hialuronowego; stymulowanie makrofagów do fagocytozy – rozkładu substancji obcych, co zwiększa odporność organizmu na infekcje bakteryjne, wirusowe (w tym wirusa opryszczki) oraz grzyby i drożdżaki (w tym Candida albicans); zwiększanie aktywności monocytów do wydzielania interferonu (substancji pochodzenia białkowego, która wpływa hamująco na proces produkcji większości białek, w tym wirusowych w komórkach); dezaktywacja reaktywnych form tlenu (RTF), powstających w procesie metabolizmu komórkowego, działania enzymów, a także pod wpływem promieniowania UV. Badania in vitro wykazały, że pochodne kwasu kawowego, obecne w jeżówce, skutecznie wiążą tlen rodnikowy, przez co hamują przebieg reakcji wolnorodnikowych, w wyniku których następuje sieciowanie kolagenu III. Kolagen traci wówczas rozpuszczalność w wodzie i sprężystość, co prowadzi do powstawania zmarszczek. W naszym organizmie nadmiernej ilości RTF przypisuje się występowanie wielu chorób. Brak równowagi między czynnikami prooksydacyjnymi i antyoksydacyjnymi może być przyczyną upośledzonej neutralizacji RTF i ujawnienia ich niekorzystnego działania. Dlatego też celowym wydaje się profilaktyczne stosowanie naturalnych antyoksydantów.
Właściwości immunobiologiczne jeżówki purpurowej Echinacea purpurea zostały potwierdzone licznymi badaniami naukowymi. Efekt ten jest prawdopodobnie wywołany przez trzy mechanizmy działania substancji roślinnej: aktywacja fagocytozy i stymulacja fibroblastów, zwiększenie aktywności układu oddechowego i zwiększonej mobilności leukocytów, co powoduje wydzielanie substancji przeciwwirusowych. Wielokierunkowa aktywność preparatów z jeżówką przypisywana grupom związków biologicznie czynnych występujących w surowcu. Oprócz olejku eterycznego, w jeżówce występują alkilamidy, pochodne kwasu kawowego, polialkiny, polialkany i polisacharydy.
Mechanizmy działania preparatów zawierających jeżówkę jest złożony. Najczęściej opisywanymi w literaturze właściwościami farmakologicznymi tej substancji roślinnej są: dezaktywacja hialuronidazy, enzymu odpowiedzialnego za degradację kwasu hialuronowego. Hialuronidaza jest wydzielana przez bakterie w celu rozłożenia kwasu hialuronowego i zwiększenia przepuszczalności cementu międzykomórkowego, co ułatwia bakteriom przenikanie w głąb skóry z miejsca zakażenia. Jej dezaktywacja zabezpiecza więc kwas hialuronowy przed depolimeryzacją, w wyniku czego wzmocnione zostają procesy obronne przed infekcją bakteryjną lub wirusową, a skóra przed utratą elastyczności; aktywacja procesów regeneracyjnych przez stymulowanie różnicowania fibrocytów z fibroblastów oraz funkcyjnych komórek naskórka, w tym komórek Langerhansa, z warstwy podstawnej, najbardziej aktywnej w procesie odnowy naskórka. Efektem tego działania jest wzmożone wytwarzanie włókien kolagenowych, włókien sprężystych i kwasu hialuronowego; stymulowanie makrofagów do fagocytozy – rozkładu substancji obcych, co zwiększa odporność organizmu na infekcje bakteryjne, wirusowe (w tym wirusa opryszczki) oraz grzyby i drożdżaki (w tym Candida albicans); zwiększanie aktywności monocytów do wydzielania interferonu (substancji pochodzenia białkowego, która wpływa hamująco na proces produkcji większości białek, w tym wirusowych w komórkach); dezaktywacja reaktywnych form tlenu (RTF), powstających w procesie metabolizmu komórkowego, działania enzymów, a także pod wpływem promieniowania UV. Badania in vitro wykazały, że pochodne kwasu kawowego, obecne w jeżówce, skutecznie wiążą tlen rodnikowy, przez co hamują przebieg reakcji wolnorodnikowych, w wyniku których następuje sieciowanie kolagenu III. Kolagen traci wówczas rozpuszczalność w wodzie i sprężystość, co prowadzi do powstawania zmarszczek. W naszym organizmie nadmiernej ilości RTF przypisuje się występowanie wielu chorób. Brak równowagi między czynnikami prooksydacyjnymi i antyoksydacyjnymi może być przyczyną upośledzonej neutralizacji RTF i ujawnienia ich niekorzystnego działania. Dlatego też celowym wydaje się profilaktyczne stosowanie naturalnych antyoksydantów.
Wskazania: spomagająco w leczeniu lżejszych infekcjach górnych dróg oddechowych: zapalenie gardła, zapalenie migdałków, zapalenie jamy ustnej i zapalenie zatok; skłonność do zakażeń bakteryjnych, wirusowych i grzybiczych; źle gojące się rany. Zapobiegawczo w nawracających zakażeniach dróg oddechowych, w stanach osłabienia organizmu (np. w okresie jesienno-zimowym), w celu zmniejszenia podatności na infekcje. W celach profilaktycznych należy stosować tylko w przypadku zagrożenia infekcją. Po zasięgnięciu porady lekarza preparaty z jeżówki można także stosować w nawracających infekcjach dolnych dróg moczowych.
Przeciwwskazaniem do stosowania preparatów z jeżówką jest uczulenie na składniki rośliny z rodziny Compositae, ciężkie uszkodzenie wątroby, gruźlica, białaczka, leukocytoza, kolagenoza, układowy toczeń rumieniowaty, stwardnienie rozsiane, AIDS, astma atopowa u dzieci. W przypadku ciąży, karmienia piersią – można stosować tylko na zlecenie lekarza. Preparatów nie należy stosować u dzieci do 4 r.ż. oraz u dzieci ze stwierdzoną astmą atopową.
Do działań niepożądanych stosowania preparatów z jeżówką, które są raczej rzadko spotykane należą: duszność, zawroty głowy, spadek ciśnienia tętniczego. Sporadycznie mogą także wystąpić reakcje nadwrażliwości (wysypka, świąd, obrzęk twarzy).
Do działań niepożądanych stosowania preparatów z jeżówką, które są raczej rzadko spotykane należą: duszność, zawroty głowy, spadek ciśnienia tętniczego. Sporadycznie mogą także wystąpić reakcje nadwrażliwości (wysypka, świąd, obrzęk twarzy).
Dawkowanie – długotrwałe przyjmowanie preparatów zawierających przetwory jeżówki może doprowadzić immunosupresji, dlatego też nie zaleca się przyjmowania tej substancji roślinnej dłużej niż 10 dni w przyjmowaniu codziennym lub 20 dni przy podaniu co drugi dzień. Przyjmowanie jeżówki powyżej 20 dni winno być skonsultowane z lekarzem.
Dawkowanie doustnie, dobowo 6-9 ml soku ze świeżego ziela jeżówki purpurowej, przetwory odpowiednio. Zewnętrznie zalecane są półpłynne przetwory zawierające co najmniej 15% soku.
Dawkowanie doustnie, dobowo 6-9 ml soku ze świeżego ziela jeżówki purpurowej, przetwory odpowiednio. Zewnętrznie zalecane są półpłynne przetwory zawierające co najmniej 15% soku.
dr n. farm. Tomasz Baj
adiunkt
w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji
z Pracownią Roślin Leczniczych,
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
adiunkt
w Katedrze i Zakładzie Farmakognozji
z Pracownią Roślin Leczniczych,
Uniwersytet Medyczny w Lublinie
Fot. C_evgenyb – Fotolia.com
Piśmiennictwo:
1. European Medicines Agency. Community Herbal Monograph on Echinacea purpurea (L.) Moench herba recens. Doc. Ref. EMEA/HMPC/104945/2006Corr. (8 maj 2008).
2. Ożarowski M., Dubiel A., Niewiński P. i wsp. Profil bezpieczeństwa preparatów zawierający przetwory jeżówek – systematyczna analiza interakcji i działań niepożądanych. Herba Pol. 2006, 52(3): 102-4.
3. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J., [red.]. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Warszawa, 2007.
4. Randolph R.K., Gellenbeck K., Stonebrook K. i wsp. Regulation of human immune gene expression as influenced by a commercial blended Echinacea product: preliminary studies. Exp Biol Med. 2003, 228(9): 1051-6.
5. Segiet-Kujawa E., Mścisz A. Jeżówka (Echinacea)- nowoczesny immunokosmetyk. Wiad. Ziel. 2000, 3.
6. Skopińska-Różewska E., Bany J., Sommer E. i wsp. Działanie biologiczne wodnego ekstraktu ziela jeżówki purpurowej (preparat Echinerba). Panacea 2004, 2(7).
7. Zapała Ł., Lasek W., Naturalne immunostymulatory egzogenne. Post Biol Kom. 2007, 34(3): 581-94.
1. European Medicines Agency. Community Herbal Monograph on Echinacea purpurea (L.) Moench herba recens. Doc. Ref. EMEA/HMPC/104945/2006Corr. (8 maj 2008).
2. Ożarowski M., Dubiel A., Niewiński P. i wsp. Profil bezpieczeństwa preparatów zawierający przetwory jeżówek – systematyczna analiza interakcji i działań niepożądanych. Herba Pol. 2006, 52(3): 102-4.
3. Lamer-Zarawska E., Kowal-Gierczak B., Niedworok J., [red.]. Fitoterapia i leki roślinne. PZWL, Warszawa, 2007.
4. Randolph R.K., Gellenbeck K., Stonebrook K. i wsp. Regulation of human immune gene expression as influenced by a commercial blended Echinacea product: preliminary studies. Exp Biol Med. 2003, 228(9): 1051-6.
5. Segiet-Kujawa E., Mścisz A. Jeżówka (Echinacea)- nowoczesny immunokosmetyk. Wiad. Ziel. 2000, 3.
6. Skopińska-Różewska E., Bany J., Sommer E. i wsp. Działanie biologiczne wodnego ekstraktu ziela jeżówki purpurowej (preparat Echinerba). Panacea 2004, 2(7).
7. Zapała Ł., Lasek W., Naturalne immunostymulatory egzogenne. Post Biol Kom. 2007, 34(3): 581-94.
