Tradycyjna Medycyna Chińska – nadzieje i zagrożenia alternatywnych terapii

PrzezRedakcja Aptekarza Polskiego

W rozpędzonym XXI wieku, łatwy i szybki dostęp do informacji poszerza horyzonty pacjenta, ułatwia edukację, ale także mnoży pytania. Chyba każda z osób pracujących za pierwszym stołem zetknęła się kiedyś z pytaniem o alternatywne do medycyny konwencjonalnej sposoby leczenia. Czym jest Tradycyjna Medycyna Chińska? Jakie są jej założenia? Czy może być komplementarna do kuracji zaleconej przez lekarza specjalistę? Tym artykułem mam nadzieję  pokrótce i obiektywnie odpowiedzieć na wymienione pytania.

Podania na temat zastosowania Tradycyjnej Medycyny Chińskiej sięgają 3 tysięcy lat przed naszą erą. Według starożytnego pisma Master of Huai Nan medycynę chińską zapoczątkował cesarz i bohater mitologii chińskiej Shennong – którego imię oznacza „Boski Rolnik”. Przez wieki Medycyna Chińska rozwijała się, co znalazło odbicie w dokumentach m.in. San Yin Ji Yi Bing Zheng Fang Lun (Trzy Kategorie Przyczyn Choroby oraz Recepty) z okresu dynastii Song (960-1279) oraz Huang Di NeiJing (Kanon Medycyny Chińskiej Żółtego Cesarza) datowanej na okres 475 p.n.e. – 220 n.e. [1]. Medycyna Chińska korzysta z wielu narzędzi by wyprowadzić pacjenta ze stanu choroby do pełni zdrowia: akupunktury, akupresury, diety, gimnastyki leczniczej, termopunktury i ziołolecznictwa. Zawiłe i tajemnicze procedury nakłuwania igłami czy przyżegania ściśle określonych punktów na ciele, złożone ziołowe mieszanki znajdują uzasadnienie w filozoficznych podstawach TMC. Tradycyjna Medycyna Chińska postrzega organizm ludzki holistycznie – nie tylko jako całość układu tkanek i narządów, łącznie z psychiką i emocjami, lecz także ma dla niej ogromne znacznie świadomość, że człowiek jest integralną częścią przyrody i jego ciałem rządzą te same prawa [2].To spojrzenie wynika z dwóch teorii które stanowią fundament TMC – yin-yang oraz wu xing (reguła pięciu żywiołów). Według teorii yin-yang wszechświat składa się z dwóch przeciwstawnych elementów – yin i yang, które są od siebie zależne i przenikają się nawzajem. Równowaga między nimi jest źródłem harmonii – czy jakbyśmy powiedzieli w medycynie konwencjonalnej – homeostazy organizmu. Według teorii pięciu żywiołów wszechświat składa się z pięciu podstawowych elementów: drewna, ognia, ziemi, metalu i wody. Teoria ta opisuje relacje między człowiekiem a środowiskiem oraz fizjologiczne i patofizjologiczne zjawiska zachodzące w organizmie [3].

Atrybuty yang i yin. Traditional Chinse Medicine (Lao et al.)

YANG YIN
Dynamiczny Statyczny
Zewnętrzny Wewnętrzny
Wstępujący Zstępujący
Ciepły Zimny
Jasny Ciemny
Nieznaczny Znaczny
Funkcjonalny Materialny
Pobudzenie Zahamowanie
Awans Stagnacja
Ogrzewanie Odżywianie

Jeżeli odniesiemy teorię yin-yang do anatomii ludzkiego organizmu to górna część ciała (w tym serce, płuca) jest Yang, a dolna (wątroba, nerki, śledziona) Yin, zewnętrzna Yang, wewnętrzna Yin, podobnie boczne części kończyn będą Yang, a środkowe Yin, grzbiet Yang, a brzuch – Yin [3].

Fizjologiczne funkcje organizmu są utrzymywane przez Qi („energia życiowa”, „życiowe tchnienie”); zang-fu (narządy wewnętrzne); krew i inne płyny ciała oraz jing-luo – czakry i merediany (przez które płynie Qi). Teoria zang-fu odnosząca się do narządów wewnętrznych opisuje funkcje fizjologiczne i patologiczne zmiany w organach. Pięć zang to serce, płuca, wątroba, nerki i śledziona, sześć fu to pęcherzyk żółciowy, żołądek, jelito cienkie, jelito grube i pęcherz moczowy, które są połączone przez jing-luo [3]. Qi powstaje w wyniku fizjologicznej aktywności nerek i płuc oraz żołądka i śledziony, odpowiedzialnych za trawienie i krwiotwórczość, za czym idzie transport substratów metabolizmu, czyli odżywienie organizmu. Energia Qi jest wystarczająca tylko wtedy, gdy aktywność wymienionych wyżej narządów pozostaje w równowadze. Do funkcji Qi zalicza się: stymulację i pobudzenie aktywności narządów zang-fu i krążenia krwi, utrzymanie temperatury ciała, ochronę przed patogenami [2].

Przykłady dążenia organizmu do zachowania równowagi między Yin i Yang obecnym w ciele człowieka i środowisku zewnętrznym możemy obserwować podczas zmian pór roku lub cyklu dobowego.

Wiosną i latem jest ciepło (przeważa zewnętrzna energia Yang środowiska), więc Yang w organizmie ulega wyciszeniu i oddaje ciepło w mechanizmie termoregulacji, zaś jesienią i zimą energia Yang organizmu jest magazynowana. W ciągu dnia energia Yang przeważa w zewnętrznych partiach organizmu, aby umożliwić aktywność organom wewnętrznym za które odpowiada Yin [2].

Witalność jest kontrolowana przez współpracę energii Yin i Yang. Aktywność fizjologiczna zależy od Yang, podczas gdy odżywienie od Yin. Bez substancji odżywczych organizm nie jest wstanie zachować podstawowych czynności i jednocześnie bez aktywności fizjologicznej nie jest możliwy metabolizm substancji – relacja ta jest silnie współzależna. Rozdzielenie Yin i Yang skutkuje ucieczką Qi i śmiercią organizmu. Cytując Huang Di NeiJing: Gdy zwycięża Yang – objawem będzie gorączka, gdy Yin – dreszcze [2].

Skąd bierze się choroba? Według Tradycyjnej Medycyny Chińskiej – z zaburzenia harmonii w samym organizmie i między organizmem, a środowiskiem [3].

Przyczyny chorób w TMC mogą zostać podzielone na trzy różne kategorie. Po pierwsze sześć zewnętrznych czynników – zimno, wilgoć (Yin) wiatr, upał, gorąco (ogień), suchość (Yang), następnie czynniki wewnętrzne, do których zalicza się główne emocje – radość, złość, zamartwianie się, przeciążenie umysłowe, smutek, strach i szok. Ostatnia, trzecia kategoria, która nie jest ani zewnętrzną ani wewnętrzną to zmęczenie i odżywianie [4]. Jakkolwiek wpływ czynników zewnętrznych jest oczywisty – zimny wiatr powoduje przeziębienie, a wilgoć – bóle stawów, tak wpływ stanu umysłowego na kondycję organizmu i predyspozycje do zachorowania jest pewnym novum w stosunku do medycyny konwencjonalnej. Złość jest szkodliwa dla wątroby, nadmierna radość dla serca, przeciążenie umysłowe dla śledziony, zamartwianie się i smutek dla płuc, a długotrwały strach lub nagły szok dla nerek. Wyjaśnienie tych zależności jest jednocześnie proste i zadziwiające. Na przykład w gniewie, energia zgromadzona w wątrobie, gwałtownie podąża do górnych części organizmu – powodując ból głowy, wzrost ciśnienia i nawet wylew krwi do mózgu. Z kolei w zmartwieniu, wiele osób traci apetyt co prowadzi do niedożywienia i osłabienia organizmu. W Tradycyjnej Medycynie Chińskiej, każdy organ wewnętrzny jest siedliskiem konkretnych emocji, podobnie też różne emocje mają wpływ na inne organy. Serce jest źródłem dla radości, wątroba dla złości, płuca smutku i zmartwienia, śledziona przeciążenia umysłowego, nerki strachu i szoku. Cytując Yi Lin Sheng (1584): „Zioła nie są w stanie uleczyć dolegliwości spowodowanej przez bardzo silne emocje. Tylko inna emocja może znieść wpływ silnego wzburzenia, prowadząc do harmonii. Uzdrawiająca siła umysłu jest jak niewidzialne ziołowe remedium”. Zgodnie z tym poglądem smutek znosi złość, strach radość, złość redukuje przeciążenie umysłowe, zmartwienie i smutek są znoszone przez radość natomiast wysiłek umysłowy znosi strach [4]. Podobnie jak organy wewnętrzne, emocje są ze sobą powiązane i współzależne. Złość pobudza radość, radość – wysiłek umysłowy, ten zaś zmartwienie i smutek, które z kolei wzmagają strach i szok. Ciekawe według tej teorii są interakcje między emocjami. Złość jest silniejsza niż wysiłek umysłowy, ale gdy ten ulega znacznemu nasileniu, energia uwalnia się, a złość redukuje przywracając organizm do stanu równowagi. Podobnie strach i szok w dużym nasileniu obniżą zdolność do wysiłku umysłowego. Z kolei strach i szok będą redukowane przez radość. Umiejętność panowania nad emocjami jest podstawą w całej dalekowschodniej filozofii. Oprócz medytacji w kontrolowaniu emocji można pomóc sobie dietą [4].

Tabela 2. Podsumowanie jak poszczególne pokarmy wpływają na emocje. Traditional Chinese Medicine: An Authoritative and Comprehensive Guide

Pokarm Wzrost energii organów Wzrost natężenia emocji Spadek natężenia emocji
Kwaśny Wątroba i woreczek żółciowy Złość Wysiłek umysłowy
Gorzki Serce i jelito cienkie Radość Smutek i zmartwienie
Słodki Śledziona i żołądek Wysiłek umysłowy Strach i szok
Ostry Płuca i jelito grube Smutek i zmartwienie Gniew
Słony Nerki i pęcherz moczowy Strach i szok Radość

Według Tradycyjnej Medycyny Chińskiej nie tylko sam pokarm może być szkodliwy, ale także sposób w jaki jest on spożywany, połączenia żywności, nawyki żywieniowe – mają ogromny wpływ na stan zdrowia i choroby. Podstawową zasadą jest jedzenie tylko wtedy, kiedy jest się głodnym, picie tylko wtedy, gdy jest się spragnionym i zakończenie posiłku, gdy jest się najedzonym w 80% [4].

Chińskie remedia

Gdy chory organizm nie reaguje na medytacje i modyfikacje diety, naturalną koleją rzeczy jest sięganie po prostu po leki. W tej kwestii medycyna chińska opiera się na ziołolecznictwie.

W publikacjach i książkach dotyczących TMC można natknąć się na tajemnicze nazwy remediów, które mają pomagać w konkretnych wskazaniach. Np. Ma-Huang-Tang jest stosowane w leczeniu astmy, Si-Jun-Zi-Tang w przewlekłym zmęczeniu, Yin-Qiao- San w przeziębieniu. Co kryje się pod egzotycznie brzmiącymi nazwami? Czy działanie tych mieszanek można usprawiedliwić współczesną wiedzą farmakognostyczną? Odpowiedź może przynieść chińska Materia Medica.

W farmakognozji opisujemy najczęściej właściwości wybranej substancji roślinnej i choć tradycyjnie stosowane są również w Polsce różne mieszanki ziołowe, najczęściej jednak wydajemy pacjentowi pojedyncze zioło. W medycynie chińskiej stosowane są również znane nam z własnego podwórka rośliny.

Kłącze wężownika (Bistortae Rhizoma), którego właściwości są opisywane jako substancję gorzką, ściągającą i chłodną, podobnie jak w Europie ma zastosowanie w leczeniu ropni, hemoroidów i obrzęków, schładza krew i tamuje krwotoki. Nasiona babki azjatyckiej (Plantago asiatica L., podobna do babki zwyczajnej Plantago major) to substancja słodka i chłodna. Kanały, które otwiera mieszczą się w pęcherzu moczowym, nerkach, wątrobie i płucach. Ułatwia oddawanie moczu, czyści krew i ułatwia ewakuację nadmiaru wilgotnego ciepła (damp-heat) z moczem. Nasiona orzecha włoskiego według TMC pomagają w bólach pleców i nerek wywołanych zimnem, w przewlekłym kaszlu i zaparciach [5].

Zgodnie z teorią, że objawy choroby wywołują zaburzenia przepływu Qi, ziołolecznictwo w TMC będzie opierać się na jego regulowaniu. Zazwyczaj lekarz medycyny chińskiej przepisuje złożone mieszanki zawierające dziesięć lub nawet więcej składników o różnych funkcjach, właściwościach (Yin i Yang) oraz smakach. Składniki mają działać synergistycznie wzmacniając nawzajem swoje lecznicze właściwości, tłumiąc zaś toksyczność każdego z osobna [3].

Na przykład w klatce piersiowej zastój Qi powoduje ból klatki piersiowej i pleców, kaszel i skrócony oddech. Remedium na te objawy to naowocnia mandarynki (Citri reticulatae Pericarpium, chén pí), kora Magnolii (Magnoliae officinalis Cortex, hòu pò), kłącze Pinelii (Pinelliae Rhizoma praeparatum, zhì bàn xià) lub cebula czosnku dętego (Allii fistulosi Bulbus, cöng bái) [6]. Zastosowanie powyższych ziół znajduje usprawiedliwienie w ich chemizmie. Skórka mandarynki zawiera flawonoidy nobiletynę o działaniu przeciwmiażdżycowym i przeciwzapalnym [7], kora Magnolii i zawarte w niej magnolol i honokiol działają sedatywnie na ośrodkowy układ nerwowy [8], kłącze Pinelii ma działanie przeciwkaszlowe i przeciwwymiotne [9], a cebula czosnku – antyagregacyjne.

Zastój Qi w śledzionie i żołądku powoduje bóle żoładka, wzdęcia, odbijanie, reflux i zaburzenia trawienia. Te przypadłości są leczone  naowocnią mandarynki (Citri reticulatae Pericarpium, chén pí), korą Magnolii (Magnoliae officinalis Cortex, hòu pò) oraz korzeniem Auklandii (Aucklandiae Radix, mùxi äng) i owocem Amomum (Amomi Fructus, hä rén). W tym przypadku naowocnia mandarynki zadziała podobnie jak pomarańczy gorzkiej – pobudzając wydzielanie soku żołądkowego, a kora Magnolii będzie pobudzać perystaltykę jelit, znosić nudności i hamować wymioty [11]. Korzeń Auklandii dzięki zawartości laktonów seskwiterpenowych wykazuje działanie przeciwzapalne i przeciwwrzodowe [10]. Amomum villosum (krewniak kardamonu i imbiru), dzięki zawartości olejku eterycznego (1,8-cineol) ma właściwości przeciwbiegunkowe, przeciwwymiotne i pobudzające apetyt [12].

Zazwyczaj zioła stosowane w celu pobudzenia przepływu Qi są stosowane łącznie z jednym lub większą liczbą ziół z poniższej listy:

  • Chuanxiong Rhizoma (chuän xiöng) – kłącze lubczyka chińskiego – zawiera polisacharydy o właściwościach przeciwutleniających i antyproliferacyjnych [13].
  • Angelicae sinensis Radix (däng guï) – Korzeń dzięgla chińskiego – pobudza krążenie krwi, jest stosowany w zaburzeniach miesiączkowania i pobudzaniu układu odpornościowego. Główne ciała czynne to kwas ferulowy i ligustylid [14].
  • Corydalis Rhizoma (yán hú suô) – podobnie jak dzięgiel chiński pobudza krążenie krwi i działa przeciwbólowo w dolegliwościach kobiecych. Zawiera dehydrokorybulbinę (alkaloid łączący się z receptorami dopaminergicznymi D1, znosi bóle neuropatyczne), berberynę i palmatynę [15].
  • Curcumae Rhizoma (é zhú) – Kłącze ostryżu – działanie przeciwzapalne i antyoksydacyjne, poprawiające wydzielanie żółci.
  • Sparganii Rhizoma (sän léng) – kłącze jeżogłówki – pobudza krążenie krwi i jest stosowane w przypadku bolesnego miesiączkowania. Ciała czynne jeżogłówki to m.in. kwas parakumarynowy, para-hydroxybenzaldehyd, kwas ferulowy, rutyna i kempferol [16].

Wszystkie wyżej wymienione zioła mają wpływ pobudzający na krążenie krwi i przez interakcję pomiędzy krwią, a Qi zapobiegają zastojom energii.

Kolejne dodatki do mieszanek to zioła rozgrzewające jak np. kora cynamonowca czy korzeń imbiru, zioła usprawniające dystrybucję ciepła (yang) jak owoc gardenii (zhï zî), kora piwonii drzewiastej (mû dän pí) czy  głowienki pospolitej (xià kü câo).

Jak wygląda typowa recepta prezentuje poniższy przykład mieszanki Goddess Powder (Boski Proszek, nç shén sân):

Angelicae sinensis Radix (däng guï) 3-4g
Chuanxiong Rhizoma (chuän xiöng) 3g
Atractylodis macrocephalae Rhizoma (bái zhú) 3g
Cyperi Rhizoma (xiäng fù) 3-4g
Cinnamomi Ramulus (guì zhï) 2-3g
Scutellariae Radix (huáng qín) 2-4g
Ginseng Radix (rén shën) 1.5-2g
Arecae Semen (bïng láng) 2-4g
Coptidis Rhizoma (huáng lián) 1-2g
Aucklandiae Radix (mù xiäng) 1-2g
Caryophylli Flos (dïng xiäng)  0.5-1g
Glycyrrhizae Radix (gän câo)  1-1.5g
Rhei Radix et Rhizoma (dà huáng) 0.5-1g

Decoction

Mieszanka ta ma działanie tonizujące i uspokajające. Pierwotnie była stosowana w leczeniu silnego stresu u żołnierzy walczących na froncie. Znosi objawy depresji, lęk, nerwice, uderzenia gorąca, zawroty głowy, palpitacje, nudności i bezsenność. Obecnie jest używana do łagodzenia objawów menopauzy i stresu pourazowego. Używając języka medycyny chińskiej formuła nç shén sân leczy zastój Qi i spowolnienie przepływu krwi co skutkuje zaburzeniem dystrybucji ciepła (yang) w organizmie, przez odblokowanie kanałów w żołądku i jelitach [5].

Niektóre zioła stosowane w tradycyjnej medycynie chińskiej nie są obce także w Europie i są od dawna znane jako substancje farmakopealne – chociażby Rhei Radix, Ginseng Radix czy Caryophylli Flos. Nad standaryzacją innych trwają prace  prowadzone przez grupę roboczą TCM Komisji Farmakopei Europejskiej. Jest to szczególnie ważne w zapewnieniu właściwego działania farmakologicznego i bezpieczeństwa stosowania tych surowców. W obecnie obowiązującej Farmakopei Polskiej X, zamieszczone są 44 monografie dla surowców stosowanych w tradycyjnej medycynie chińskiej. Walidacja procesu otrzymywania danego przetworu roślinnego ma ogromne znaczenie dla właściwości farmakologicznych. Przykładem może być otrzymywanie różnych  przetworów Indigo naturalis, które wykazuje działanie przeciwbakteryjnie, reguluje pracę wątroby, jest stosowane w owrzodzeniach i stanach zapalnych jamy ustnej, gardła i krtani. Ze względu na wielowiekową tradycję  sporządzania przetworów z Indigo, właściwą dla danego regionu, proporcje składników alkaloidowych są różne, więc siła i skuteczność działania są trudne do przewidzenia [17].

Mimo że tradycyjna medycyna chińska stanowi ogromny procent rynku medycznego w Chinach, w dalszym ciągu jakość badań klinicznych, których obiektem są sposoby terapii TMC pozostawia wiele do życzenia. W wielu badaniach stosowano jako kontrolę inny zabieg z zakresu TMC, którego skuteczność nie została odpowiednio oceniona. Brakuje oceny terapii w perspektywie długoterminowej oraz końcowych efektów terapii. Potrzeba dużych i dobrze zaprojektowanych randomizowanych, długoterminowych badań, aby móc korzystać efektywnie i bezpiecznie z osiągnięć medycyny chińskiej [18].

Obecnie w ramach systemu opieki zdrowotnej w Chińskiej Republice Ludowej leczenie za pomocą Tradycyjnej Medycyny Chińskiej traci na znaczeniu w porównaniu z medycyną zachodnią. W 1949 roku TCM uprawiało  276 000, a medycynę konwencjonalną 87 000 lekarzy. W 2001 odnotowano – 334 000 lekarzy trudniących się  TMC i 1 751 000 medycyną konwencjonalną [19].

Rozważając bezpieczeństwo i skuteczność terapii Tradycyjnej Medycyny Chińskiej należy wziąć pod uwagę fakt iż jest ona… tradycyjnie chińska. Oznacza to, że tysiącletnie doświadczenie w jej stosowaniu było prowadzone na populacji azjatyckiej, a ta – jak wiemy z farmakodynamiki, posiada czasem zupełnie inne reakcje na leki niż populacja Europejska czy Afrykańska. Przykładem może być metabolizm alkoholu przy udziale dehydrogenazy alkoholowej, lub różne izoformy cytochromów. Izoenzym dehydrogenazy alkoholowej ALDH-2 występuje u dużej części populacji orientalnej. Ma on mniejsze powinowactwo do aldehydu octowego, niż odmiana europejska, przez co powoduje łatwiejsze gromadzenie się toksycznego aldehydu i nieprzyjemne odczucia po spożyciu alkoholu [20]. U 20% Azjatów występuje także niedobór izoformy cytochromu CYPC19, dla którego substratami są m.in. inhibitory pompy protonowej, leki przeciwdepresyjne i niektóre przeciwdrgawkowe (diazepam, fenytoina, fenobarbital). Z kolei u Europejczyków nawet 10% populacji nie posiada aktywnego CYP2D6 – dla którego substratami są m.in.  betablokery, haloperidol czy klemastyna [21]. Można więc wysnuć wniosek, że podobnie jak metabolizm, utrzymanie terapeutycznych (lub pojawienie się toksycznych) stężeń substancji bywa różne w przypadku leków syntetycznych, tym bardziej można się spodziewać różnic w reakcji organizmu na ciała czynne zawarte w skomplikowanych chińskich mieszankach, w zależności od rasy. Wszystko to dowodzi, że stosowanie Tradycyjnej Medycyny Chińskiej wymaga dalszych wnikliwych badań, aby zapewnić pacjentom zarówno bezpieczeństwo jak i najwyższą efektywność terapii.

mgr farm. Ewelina Kozioł

doktorantka

Katedra i Zakład Farmakognozji

z Pracownią Roślin Leczniczych

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

  1. Jing-Nuan W. (2005) An Illustrated Chinese Materia Medica, Oxford University Press, New York
  2. Wang H.C., ‎Zhu B. (2011) Basic Theories of Traditional Chinese Medicine , Singing Dragon, London and Philadelphia
  3. Lao L., Xu L., Xu S.(2012) Traditional Chinese Medicine w Integrative Pediatric Oncology pod redakcją Alfred Längler,Patrick J. Mansky,Georg Seifert, Springer Verlag, Berlin
  4. Lu H.C, Traditional Chinese Medicine: An Authoritative and Comprehensive Guide, Basic Health Publications Inc.
  5. Bensky D., Clavey S., Stõger E., Chinese Herbal Medicine, Materia Medica 3rd Edition. ISBN:0-939616-42-4
  6. Scheid V, Bensky D., Barolet R., (2009) Chinese Herbal Medicine: Formulas & Strategies, Eastland Press.
  7. Whitman S.C., Kurowska E.M., Manthey J.A. i in. (2005). Nobiletin, a citrus flavonoid isolated from tangerines, selectively inhibits class A scavenger receptor-mediated metabolism of acetylated LDL by mouse macrophages. Atherosclerosis, 178(1), 25-32.
  8. Watanabe K., Watanabe H., Goto Y i in. (1983) Pharmacological properties of magnolol and hōnokiol extracted from Magnolia officinalis: central depressant effects. Planta medica, 49(10), 103-108.
  9. Han M.H., Yang X.W., Zhang M.,(2006). Phytochemical study of the rhizome of Pinellia ternata and quantification of phenylpropanoids in commercial Pinellia tuber by RP-LC. Chromatographia, 64(11-12), 647-653.
  10. Pandey M.M., Rastogi S., Rawat A.K.S. (2007). Saussurea costus: botanical, chemical and pharmacological review of an ayurvedic medicinal plant. Journal of ethnopharmacology, 110(3), 379-390.
  11. Zhang W.W., Li Y., Wang X.Q. i in. (2005). Effects of magnolol and honokiol derived from traditional Chinese herbal remedies on gastrointestinal movement. World journal of gastroenterology, 11(28), 4414.
  12. Gilani S.R., Shahid I, Javed M. i in. (2006). Antimicrobial activities and physico-chemical properties of the essential oil from Amomum subulatum. Int J Appl Chem, 2(2), 81-86.
  13. Yuan J.F., Zhang Z.Q., Fan Z.C. i in. (2008). Antioxidant effects and cytotoxicity of three purified polysaccharides from Ligusticum chuanxiong Hort. Carbohydrate Polymers, 74(4), 822-827.
  14. Dong T.T., Zhao K.J., Gao Q.T. i in. (2006). Chemical and biological assessment of a Chinese herbal decoction containing Radix Astragali and Radix Angelicae Sinensis: determination of drug ratio in having optimized properties. Journal of Agricultural and Food Chemistry, 54(7), 2767-2774.
  15. Gao J.L., He T.C., Li Y.B. i in. (2009). A traditional Chinese medicine formulation consisting of Rhizoma Corydalis and Rhizoma Curcumae exerts synergistic anti-tumor activity. Oncology reports, 22(5), 1077.
  16. 16.Wang  X., Wu Y., Chen G. i in.(2013). Optimisation of ultrasound assisted extraction of phenolic compounds from Sparganii rhizoma with response surface methodology. Ultrasonics sonochemistry, 20(3), 846-854.
  17. Głowniak K., Kukuła-Koch W.,Leciejewicz-Ziemecka E.(2016) Farmakopealne wymagania dla substancji roślinnych stosowanych w tradycyjnej medycynie chińskiej (TCM) Almanach, Vol.11 (2) 53-57
  18. Tang J.L., Zhan S.Y. i Ernst E. (1999). Review of randomised controlled trials of traditional Chinese medicine. Bmj, 319(7203), 160-161.
  19. http://www.who.int/intellectualproperty/studies/Jia.pdf
  20. Kostowski W., Herman Z. (2010) Farmakologia – Podstawy Farmakoterapii, Tom 2, PZWL, 239
  21. Janiec W. (2013) Farmakodynamika. Podręcznik dla studentów farmacji, Tom 1, PZWL 75-76

 

Podobne wpisy