12.2010 – „O przyszłości zawodu na światowym kongresie farmacji FIP w Lizbonie.”

NA  ŚWIATOWYM KONGRESIE

 

FARMACJI FIP W LIZBONIE

 

   Wśród wielu  tematów omawianych w trakcie Kongresu w Lizbonie z pewnością na uwagę zasługiwały te sesje, w których mówiono o przyszłości zawodu. Międzynarodowa Federacja Farmaceutyczna FIP traktuje ten temat jako priorytetowy i konsekwentnie do niego powraca w swoich kolejnych kongresach. Z uwagi na znaczenie tej problematyki chciałbym w tym doniesieniu skupić się przede wszystkim na niej i omówić najciekawsze, moim zdaniem, wystąpienia dotyczące przyszłości naszego zawodu.

   J. Silveira (Prezes Portugalskiego Towarzystwa Farmaceutycznego) rozpoczynając swój wykład Przyszła rola farmaceutów w opiece zdrowotnej zwrócił uwagę na fakt, że w ostatnim dwudziestoleciu znacznym zmianom ulega paradygmat roli farmaceuty w opiece zdrowotnej. Wiąże się to wydłużaniem się oczekiwanego okresu życia populacji, zmianami demograficznymi, nowymi technikami w lecznictwie, zwiększającą się podażą i zapotrzebowaniem na usługi zdrowotne, a także stale rosnącymi kosztami opieki zdrowotnej. W sektorze farmaceutycznym też następują bardzo rewolucyjne zmiany związane z pojawianiem się na rynku coraz większej liczby leków odtwórczych, nowych grup leków otrzymywanych metodami biochemicznymi, zwracaniem większej niż dotychczas uwagi na bezpieczeństwo w stosowaniu leków oraz upowszechnianiem procedur oceny technologii zdrowotnych. W efekcie tych zmian priorytetem staje się zahamowanie wzrostu kosztów opieki zdrowotnej oraz stosowanie wartości opartych na dowodach. Wszystkie wspomniane powyżej czynniki mogą mieć i mają wpływ na przyszłą rolę farmaceutów w opiece zdrowotnej. Będzie ona dotyczyła przede wszystkim:

1.    Zachowania zdrowia i dobrego samopoczucia poprzez zapobieganie chorobom. W związku z tym konieczne będzie zwracanie większej uwagi na działania profilaktyczne, związane z dobrą jakością życia pacjenta oraz na sprawy ekonomiczne, zgodnie z zasadą, że zapobieganie chorobie jest tańsze niż jej leczenie. W związku z tym, ważnym zadaniem farmaceutów będzie promowanie zdrowego stylu życia poprzez realizację programów dobrego samopoczucia (edukacja w zakresie cukrzycy, znaczenia aktywności fizycznej, zaprzestania palenia tytoniu, kontroli masy ciała, chorób przenoszonych drogą płciową), organizacja kursów promocji zdrowia (w aptekach i szkołach) oraz upowszechnianie szczepień ochronnych i ułatwianie zaopatrywania się w szczepionki.

2.    Udział w badaniach przesiewowych przyczyniających się do wczesnego rozpoznawania chorób. Farmaceuci będą przyczyniać się do wczesnego rozpoznawania najczęściej występujących chorób, które wpływają na jakość życia i których leczenie jest szczególnie kosztowne. Dotyczy to przede wszystkim takich chorób, które nie są w dostatecznym stopniu rozpoznawane, takich jak: cukrzyca, nadciśnienie, dyslipidemie, zapalenie wątroby, astma, przewlekła obturacyjna choroba płuc (COPD), AIDS, choroby nowotworowe i układu krążenia, oraz tych, w których wczesne rozpoznanie jest bardzo ważne dla przebiegu danej choroby (cukrzyca, PODP, HIV).

3.    Prowadzenie farmakoterapii (Medication Therapy Management – MTM). Polegać to będzie na zaopatrywaniu w produkty lecznicze oraz zapewnianiu skutecznego MTM, które będzie stanowiło istotę nowej roli farmaceuty. Wiązać to się będzie z:

 

■ doradzaniem w stosowaniu leków dostępnych bez recepty (w samoopiece),
■ dyspensowaniem leków na receptę,
■ uzgadnianiem stosowania leków (transformacja opieki),
■ prowadzeniem przeglądów stosowanych leków (przeglądy stosowania leków w określonych grupach pacjentów),
■ prowadzeniem programów przestrzegania zaleceń w stosowaniu leków,
■ programami prowadzenia chorób,
■ usługami opieki domowej,
■ podawaniem leków, w tym także iniekcyjnych,
■ monitorowaniem leczenia (dla weryfikacji jego skuteczności i wykrywania działań niepożądanych),
■ śledzeniem efektów terapeutycznych uzyskiwanych przez pacjentów,
■ prowadzeniem bezpośredniego leczenia opartego na obserwacji (uzależnienia lekowe, AIDS, gruźlica);

 

4.    Innowacyjne usługi dotyczące nowych metod leczenia:

 

■ dyspensowanie specjalistyczne,
■ zarządzanie ryzykiem i programami minimalizacji ryzyka,
■ farmakogenomika;

 

Dla osiągnięcia powyższych celów są niezbędne:

 

■ silne organizacje farmaceutyczne mające wizję przyszłości zawodu,
■ silne i oparte na wzajemnym zaufaniu kontakty z pacjentami i klientami apteki,
■ efektywne partnerstwo z lekarzami i innymi zawodami opieki zdrowotnej, hurtowni-kami farmaceutycznymi, przemysłem ■ farmaceutycznym, płatnikami i władzami,
■ bardziej profesjonalne, ukierunkowane na zdrowie i dobre samopoczucie środowisko apteczne,
■ odpowiednie szkolenie zawodowe i właściwa postawa,
■ systemy informacji i komunikacji wspierające interwencje farmaceutyczne,
■ źródła wiarygodnej i praktycznej informacji o lekach i środkach leczniczych, jak również dane z badań epidemiologicznych,
■ lepsza, oparta na dowodach i krytycznej ocenie kultura zawodowa;

 

   C.G. Barnes (Meksyk) mówiąc o przyszłości zawodu farmaceuty zwróciła uwagę na globalne problemy opieki zdrowotnej, które będą wywierały istotny wpływ na tę przyszłość. Najważniejszym z nich są stale rosnące na całym świecie nakłady na opiekę zdrowotną, które stanowią znaczącą pozycję w budżetach narodowych. Zwróciła uwagę na współzależność między stanem gospodarki państw (wielkość PKB), a liczbą farmaceutów, co wskazuje na to, że rozwój kadr farmaceutycznych jest uzależniony od rozwoju ekonomicznego. Tymczasem, pomimo, że przemysł farmaceutyczny ma coraz większe znaczenie w gospodarce globalnej, liczba zatrudnionych w nim farmaceutów stale maleje. Może to mieć niekorzystny wpływ na zawód, przemysł i opiekę zdrowotną. Obserwuje się też globalny, ogólny brak kadr farmaceutycznych. Przyczynia się do niego stale rosnąca liczba leków na receptę, coraz większa populacja ludzi w wieku powyżej 65 roku życia, coraz większe wymagania związane z obsługą płatników oraz zwiększający się odsetek kobiet w zawodzie, które często pracują w niepełnym wymiarze godzin. Jednocześnie zmienia się rola farmaceuty, w której tradycyjne przygotowywanie leków i ich dyspensowanie zastępowane jest stopniowo usługami o charakterze klinicznym. Od farmaceutów coraz częściej oczekuje się przyjęcia odpowiedzialności za działania związane z maksymalizacją efektów uzyskiwanych przez pacjentów. Pojawia się coraz więcej nowych leków i systemów ich podawania, w opracowywaniu których wykorzystywane są nowe techniki, takie jak nanotechnologia, wyniki badań zastosowania komórek zarodkowych czy biomarkery, które niewątpliwie będą miały duży wpływ na praktykę farmaceutyczną. Rozwój genomiki i innych „omik” (np. proteomiki) wskazuje, że biologia chorób jest zło-żona, a czynnikiem sprzyjającym rozwojowi nowych leków powinna być znajomość odpowiedzi biologicznej. Te nowe techniki szybko rozwijają się, przyspieszają powstawanie hipotez i ich weryfikację w modelach chorób. Ich zastosowanie w medycynie szybko rozszerza się od rzadkich zaburzeń monogenicznych do wieloczynnikowych, skomplikowanych i powszechnie występujących chorób. Wszystko to wywołuje coraz większe zapotrzebowanie na dobrze wykształconych i kompetentnych farmaceutów, którzy zgodnie z tegorocznym raportem Światowej Organizacji Zdrowia nie zaspokajają potrzeb globalnej populacji. Zresztą problem ten dotyczy wszystkich zawodów opieki zdrowotnej i niedobór ten wynosi w skali światowej 3 – 4 milionów ludzi. Globalny rynek farmaceutyczny wynosił w 2009 r. 815 miliardów USD, w tym leków biologicznych 130 miliardy USD i zwiększa się on przeciętnie o 6-7% w skali rocznej. W związku z powyższym istnieje pilna potrzeba wypracowania nowej strategii kształcenia kadr farmaceutycznych. Można spodziewać się, że już w najbliższej przyszłości będziemy mieli do czynienia z bezprecedensowym wzrostem zainteresowania studiami farmaceutycznymi, spowodowanym powiększającym się zapotrzebowaniem na kadry farmaceutyczne, popularnością kariery zawodowej w farmacji i coraz większą widocznością farmaceutów w opiece nad pacjentem. W tym kontekście duża odpowiedzialność spoczywa na nauczycielach akademickich, którzy będą musieli spełnić wzrastające wymagania kształcenia ogólnego i zawodowego, dotrzymującego kroku postępowi naukowemu i rozwojowi nowej roli farmaceutów w opiece zdrowotnej. Oni też powinni tworzyć nowe programy kształcenia przed- i podyplomowego, dostarczając praktykom nowych narzędzi do pracy i stale je ulepszając i uaktualniając.

 
   Wątek przyszłości zawodu i roli organizacji farmaceutycznych w tworzeniu tej przyszłości był też głównym tematem wystąpienia B. Sureha (Prezesa Indyjskiego Towarzystwa Farmaceutycznego). Powiedział on m.in., że rewolucyjne zmiany w sektorze opieki zdrowotnej zachodzące na całym świecie spowodowały, że farmaceuci uznali za konieczne dostosowanie się do tych zmian i skupienie uwagi zawodowej przede wszystkim na pacjencie oraz bezpieczeństwie i maksymalnej możliwej skuteczności stosowanych przez niego leków. Zda-niem dr Sureha farmaceuci z aptek ogólnodostępnych będą w coraz większym stopniu odpowiedzialni za decyzje związane z prawidłowym przepisywaniem i stosowaniem leków i będą też mieli dostęp do odpowiednich informacji medycznych o pacjencie. W miarę coraz większej dostępności nieinwazyjnych testów będą oni mogli zalecać i wykonywać takie testy w aptekach ogólnodostępnych. Umożliwi im to odgrywanie coraz większej roli w zapobieganiu chorobom, ich wczesnym wykrywaniu, promocji zdrowia i udziale w leczeniu chorób przewlekłych. Należy też oczekiwać, że w miarę automatyzacji procesu dyspensowania leków farmaceuci będą mogli więcej czasu poświęcać prowadzeniu farmakoterapii oraz współpracy z pacjentami, ich opiekunami, lekarzami i innymi zawodami opieki zdrowotnej. Dzięki takim działaniom znaczenie i społeczna pozycja zawodu będzie wzrastała. W przekształcaniu zawodu i dostosowywaniu go do nowych zadań związanych z opieką nad pacjentem trudną do przecenienia rolę powinny odgrywać organizacje farmaceutyczne. Ich zadaniem, obok realizacji celów tradycyjnych, dbania o interesy zawodowe ich członków i czuwania nad prawidłowym wykonywaniem zawodu jest określanie kierunków dalszego rozwoju zawodu i pełnienie funkcji lidera w przystosowywaniu swoich członków do nowej roli. Powinny one wspierać ich poprzez stałą ocenę postępów, określanie kolejnych etapów niezbędnych zmian oraz wspomaganie poprzez zapewnianie szkolenia oraz doskonalenie umiejętności mających krytyczne znaczenie dla dalszego rozwoju zawodu, tak by odpowiadał on zapotrzebowaniu nowoczesnego społeczeństwa, mającego coraz większą wiedzę o sprawach dotyczących zdrowia. Z kolei sami farmaceuci powinni aktywnie uczestniczyć w pracach swoich organizacji i w ten sposób wpływać na ich rozwój i tworzenie pozytywnego wizerunku zawodu służącego przede wszystkim choremu człowiekowi. W dalszym ciągu swojego wystąpienie dr Sureh omówił udział w tworzeniu nowej rzeczywistości Indyjskiego Towarzystwa Farmaceutycznego.

   Temat przyszłości zawodu i roli organizacji zawodowych w jej kreowaniu powracał też w innych wystąpieniach i wykładach, w których ich autorzy podawali konkretne przykłady programów już realizowanych m.in. w Niemczech, Australii, Stanach Zjednoczonych i Finlandii.

   Innym, bardzo ważnym tematem omawianym w kilku referatach, była sprawa przestrzegania przez pacjentów zaleceń w stosowaniu leków (ang. adherence) i roli farmaceutów w poprawie tego przestrzegania. Napiszę o tym w następnym numerze Aptekarza Polskiego.