08.2014 – „Obowiązek zgłaszania działań niepożądanych leków.”

sierpień 2014, nr 96/74 online

 

   25 listopada 2013 roku weszła w życie znowelizowana ustawa Prawo farmaceutyczne, która wprowadziła kluczowe zmiany dotyczące kwestii monitorowania bezpieczeństwa produktów leczniczych stosowanych u ludzi. Zaimplementowała ona zapisy dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2010/84/UE z dnia 15 grudnia 2010 r. wprowadzającej zmiany dotyczące nadzoru nad bezpieczeństwem farmakoterapii do dyrektywy 2001/83/WE w sprawie wspólnotowego kodeksu odnoszącego się do produktów leczniczych stosowanych u ludzi. Celem wprowadzonych zmian jest ujednolicenie zasad monitorowania bezpieczeństwa farmakoterapii przez podmioty odpowiedzialne oraz odnośne władze, jak również nadanie uprawnień i/lub obowiązków poszczególnym podmiotom.

   Istotne zmiany wprowadzone przez tę Ustawę to przede wszystkim nowa definicja działania niepożądanego, która obecnie ma następujące brzmienie: „reakcja na produkt leczniczy, która jest szkodliwa i niezamierzona”. Taka definicja poszerza znaczeniowo obowiązującą definicję działania niepożądanego, która mówiła, że działaniem niepożądanym jest „każde niekorzystne i niezamierzone działanie produktu leczniczego występujące podczas stosowania dawek zalecanych u ludzi w celach profilaktycznych, diagnostycznych, terapeutycznych lub modyfikacji funkcji fizjologicznych”. W praktyce oznacza to, że zgłaszane do odnośnych władz (w przypadku Polski jest Urząd Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych, w skrócie URPL) są działania będące wynikiem:

 

 

• błędu lekarza (tzw. błędy medyczne np. błędna diagnoza, bądź przepisanie niewłaściwego leku), farmaceuty (np. wydanie leku niezgodnie z wystawioną receptą) lub pacjenta (np. niewłaściwe zastosowanie, pomylenie dawki);
• stosowania leku poza zarejestrowanymi wskazaniami („off-label”);
• zastosowania niewłaściwej dawki, postaci lub drogi podania leku;
• przedawkowania (celowego lub przypadkowego), nadużywania leku;
• wady jakościowej;
• przekroczenia daty ważności (lek przeterminowany) lub przechowywania w niewłaściwych warunkach;
• wystąpienia interakcji z innymi lekami lub żywnością;

• podejrzenia braku skuteczności leku, co ma szczególne znaczenie dla takich produktów leczniczych jak szczepionki, antybiotyki, czy antykoncepcja.

 

 

   Należy podkreślić, że raportowaniu podlegają wszystkie działania niepożądane, które są wynikiem stosowania leku bez względu na fakt, czy był on stosowany zgodnie ze wskazaniami i we właściwej dawce, czy też nie. Przypomnijmy również, że zgłoszenia dotyczą stosowania wszystkich produktów leczniczych bez względu na kategorię dostępności produktu (OTC, Rp), pochodzenie (lek roślinny, syntetyczny, homeopatyczny) czy skład (jedno bądź wieloskładnikowy). Ponadto, pod pojęciem działania niepożądanego rozumiemy działania występujące krótkotrwale o słabym nasileniu (np. ból głowy, ból brzucha, wzdęcia) jak i ciężkie powikłania polekowe (np. niewydolność nerek, wstrząs anafilaktyczny). Klasyfikacja działania niepożądanego na ciężkie i nieciężkie pozostała bez zmian, czyli ciężkim działaniem niepożądane jest działanie, które bez względu na zastosowaną dawkę produktu leczniczego powoduje zgon pacjenta; zagrożenie życia; konieczność hospitalizacji lub jej przedłużenie; trwały lub znaczny uszczerbek na zdrowiu; inne działanie produktu leczniczego, które lekarz według swojego stanu wiedzy uzna za ciężkie, lub jest wadą wrodzoną.

   Kolejną istotną zmianą jaką wnosi znowelizowane prawo to informacja, że od końca listopada 2013 roku osobami mającymi prawo zgłaszania działania niepożądanego są pacjenci, rodziny pacjentów bądź opiekunowie prawni. Do tej pory osobami nie tylko uprawnionymi, ale zobligowanymi prawem do zgłaszania działań niepożądanych byli lekarze, stomatolodzy, farmaceuci i lekarze weterynarii. Obecnie obowiązek ten został nałożony również na położne i pielęgniarki, a ratownicy, felczerzy i diagności laboratoryjni uzyskali takie uprawnienia. W związku z tym farmaceuta w trakcie wykonywanych obowiązków może sam przyjąć zgłoszenie działania niepożądanego od pacjenta bądź poinformować go o możliwości przesłania takiego zgłoszenia bezpośrednio do podmiotu odpowiedzialnego (firmy) bądź do URPL z zaznaczeniem, aby zgłoszenie zostało wysłane tylko do jednej z tych instytucji. URPL wychodząc naprzeciw oczekiwaniom pacjentów na swojej stronie internetowej przygotował specjalną instrukcję postępowania dla pacjentów chcących zgłosić działanie niepożądane (http://dzialanianiepozadane.urpl.gov.pl/dn-info ). Decyzja o nadaniu uprawnień pacjentom do zgłaszania działań niepożądanych podjęta została w oparciu o wieloletnie doświadczenie europejskich ośrodków monitorujących bezpieczeństwo stosowania produktów leczniczych w Wielkiej Brytanii, Holandii czy Francji. Ośrodki te prowadziły programy, w których zachęcano pacjentów do zgłaszania działań niepożądanych. Wykazano, że wiedza uzyskana ze zgłoszeń konsumenckich stanowi doskonałe uzupełnienie wiedzy na temat bezpieczeństwa leków uzyskanej na podstawie wyników badań klinicznych, badań porejestracyjnych oraz informacji pochodzących od fachowych pracowników służby zdrowia. Ponadto wykazano, że pacjenci wcześniej niż lekarze zgłaszają nowe, niespodziewane działania niepożądane.

   Treść raportowanego zgłoszenia nie uległa zmianie i nadal, aby zgłoszenie było ważne musi zawierać następujące informacje:

 

1. Dane pacjenta, które pozwalają na jego identyfikację, czyli inicjały, wiek i płeć. W szczególności w przypadku dzieci przydatną informacją są dane na temat masy ciała pacjenta, aby wykluczyć np. przedawkowanie leku.
2. Dane osoby raportującej/zgłaszającej, takie jak imię i nazwisko, dane kontaktowe, podpis.
3. Informacja o leku może być podana bardzo ogólnie czyli np. nazwa substancji czynnej. Zachęca się jednak, aby była ona jak najbardziej szczegółowa i uwzględniała takie informacje jak: nazwa handlowa, dawka, postać farmaceutyczna, droga podania, zastosowana dawka, czas trwania terapii, wskazania.
4. Opis działania niepożądanego. Należy przedstawić opis szczegółowo uwzględniając stopień nasilenia i czas trwania objawów. Cenną informacją jest to, czy działanie ustąpiło po odstawieniu leku i czy pojawiło się znów po ponownym rozpoczęciu terapii.

 

   Zgłoszenie działania niepożądanego może być przesłane na dowolnym formularzu np. formularzu firmowym, formularzu dostępnym na stronie internetowej URPL, formularzu CIOMS. Duża część podmiotów odpowiedzialnych posiada na firmowej stronie internetowej specjalną zakładkę pod tytułem np. „Zgłoś działanie niepożądane”, w której znajdują się formularze w wersji edytowanej, które można wydrukować, wypełnić i przesłać do siedziby firmy, bądź tzw. formularze on-line, gdzie wypełnia się specjalnie zaprojektowane okienka podając niezbędne informacje do przyjęcia zgłoszenia. Zgłoszenie „on-line” przesyłane jest tylko drogą elektroniczną i nie wymaga wydrukowania ani przesyłania wersji papierowej zgłoszenia. W tej zakładce bardzo często podane są dane osoby, która odpowie na pytania dotyczące bezpieczeństwa oraz możliwości zgłoszenia działania niepożądanego. Najczęściej są to dane osoby odpowiedzialnej za nadzór nad bezpieczeństwem farmakoterapii (QPPV, ang. Qualified Person Responsible for Pharmacovigilance), która odpowiada za bezpieczeństwo produktów leczniczych danej firmy.

   Wszystkie zgłoszenia pochodzące z Polski i innych krajów Unii Europejskiej (EU) i krajów Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EOG) przesyłane są do Europejskiej Agencji Leków. Do lipca 2012 roku wszystkie podmioty odpowiedzialne powinny być zarejestrowane w europejskiej bazie danych obejmującej produkty lecznicze – EudraVigilance (EV). Znowelizowana ustawa nakłada obowiązek, aby informacje o wszystkich produktach leczniczych zarejestrowanych w UE i EOG zostały również uwzględnione w bazie EV. Celem bazy jest wymiana informacji na temat bezpieczeństwa zarejestrowanych w Europie produktów leczniczych.

   Dążenia Europejskiej Agencji Leków są takie, aby wiedza na temat bezpieczeństwa uzyskana podczas badań klinicznych była sukcesywnie, systematycznie i skrupulatnie zbierana i uzupełniania zarówno przez agencje państwowe, podmioty odpowiedzialne, pracowników ochrony zdrowia oraz całe społeczeństwo. Wprowadzając produkt leczniczy, w szczególności po raz pierwszy na rynek, wiedza na temat jego profilu bezpieczeństwa jest dość ograniczona, szczególnie jeśli chodzi o grupę pediatryczną, osoby starsze, osoby z niewydolnością wątroby czy nerek czy kobiety w ciąży lub karmiące piersią. Ponadto, w badaniach klinicznych trwających stosunkowo krótko bierze udział określona liczba pacjentów, tym samym wychwycenie zagrożeń, szczególnie tych które występują bardzo rzadko, jest niezwykle trudne. Dopiero po dłuższym czasie, gdy produkt leczniczy podawany jest zróżnicowanym grupom chorych, jest szansa na wychwycenie zagrożeń dotyczących tylko wybranych schorzeń, szczególnie tych oddalonych w czasie występujących u pacjentów z określonej grupy wiekowej. Pełna wiedza o leku pozwala nam mieć pewność, że leki obecne na rynku są skuteczne i bezpieczne.